Bókastaðir

Eptir páskir um várit draga þeir formenn herfólk saman, er nefndir vóru; fór lítil njósn fyrir þeim um fjallit áðr þeir kómu yfir fjallit í Skagafjǫrð; dreif þar enn til þeirra margt lið, svá at um kveldit hafa þeir allir samt sex hundrat manna.

Fáir halda á þessum tíma trúnaðinn við herra biskupinn, var ok ei mjǫk hægt um, þvíat Ǫgmundr, frendi hans, norðan kominn um fjall, var svá hǫndlaðr af herinum í Skagafirði, at þeir ræntu hann bæði vápnum ok hesti, ok komsk hann því hvergi fram, en þeir allir, er Arnórr kallar mest sekja um bróðurdráp, flýja undan, svá sem til skjóls, á biskupsgarðinn. Herra biskup sitr heima, sem hann fregn úfriðinn, ráðinn at rýma eigi né hræðask fjǫld úmildra, heldr bíða, ok gjarna þola hvat er guð vill lofa at honum sé meingǫrt; engum sendi hann orð til liðs eða málafylgis, því at hann setti sik allan í þess vernd, er vald hefir allra luta. Ein var hans úgleði ok áhyggja, sakir samfœddrar mildi, at sjá eymd ok afarkosti, dráp ok dauða sinna sauða, þvíat eigi fór leynt af herinum, at þeir ætluðu hirðinn brott skýfa, en hǫggva niðr þá menn af hans hjǫrð, sem þeir kalla mest sakaða, ok taka þar með biskupsgarðinn í sitt vald, með allt þat góðs, er honum heyrir til.

Á næsta dag fyrir Festum Tiburtii ok Valeriani halda þeir herinum heim á staðinn, en þeir búask til varnar, er fyrir vóru, røskvir menn ok margir, bera at sér grjót ok þá vernd sem fá mátti, taka sér stǫðu á þeirri hæð eða húsi, sem sterkast var ok veggbrattast ásóknar.

Formenn sjásk um, hversu þeir megi með minnstri mannhættu vinna þá er fyrir vóru. Þá leggr til einn klókr maðr, at þeir ljósti upp herblástr sama dag, en greiði atgǫngu eigi fyrr en um morguninn; "væntir mik," segir hann, "ef svá er gǫrt, at fylking þeirra sé heldr þynnri." Þetta ráð var haft; gekk ok sem hann gat, at eigi vóru allir jafnir, sumir leynask á braut um náttina til liðs með Sighvati, aðrir í kirkju, eða flýja í brott í leyni, svá at fátt eina stendr eptir á verndinni um morguninn.

Svá finnsk ok í nǫkkurum stað, at þessi hafi einkanliga verit tillaga Þorvalds Gizurarsonar, at þeir skyldu eigi samdægris stríða við staðarmenn, sakir þess, at hann sagði þá vera vígsludag Guðmundar biskups, ok veri vánlaust, at [þeir] beri sigr yfir hann eða hans menn á þann dag. Nú ef svá er satt, má skilja, at lesandi maðr má vel skilja ok hugleiða, hversu sjá undarligr lýðr líktisk þeim er rǫktu letrin hvar Jesus mundi fœðask, en ofsóttu hann síðan allt til krossins.

Í aðra grein, ef svá er sem hann sagði, hefir herra Guðmundr vígzk á várit, idus Aprilis, en hann kom til Noregs áðr um sumarit; má þetta vera fyrir þá sǫk, at Martirilogium setr á þann dag andlát Eyfemie virginis in Kallcedonia, finnsk ok hér með í fornum kalendariis, at in Profesto Tiburtii et Valeriani hefir sungizk Evfemiæ virgini. Nú sem herra Jesus Christus ok hans vin Guðmundr biskup veit sannara vera, viljum vér svá hafa sett ok sagt, þótt festum Evfemiæ virginis ok martyris in Kalcedonia sé mǫnnum nýrrar kristni kunnara sexto decimo kalendas Octobris, þvíat þar sem finnsk ýmisligt skrifat af inni sǫmu grein, ok fyri utan sáluháska er eigi vísvitat hversu varð, hafa feðr várir hvártveggja sett en hvárki dœmt.

Á myrgininn gengr Arnórr til með gnógum styrk, ok slær niðr staðarmenn úti ok inni, ok einn í kirkjugarðinum, svá at blóðit støkkr á kirkjuna. Arnórr ok Sigurðr ganga til biskups, gera honum tvá kosti, þann fyrra, at hann leysi þá, fari liðugr brott ok komi þar aldri síðan utan þeirra orlof; hér í mót játa þeir, at gefa grið þeim mǫnnum, er á kirkju náðir eru komnir; vill hann eigi þenna, heitask þeir at reka hann brott með svívirðu, en drepa menn hvar er þeir finnask.

Herra biskup svarar: "hvat er ek má réttliga kirkjunni til frelsis, ok þeim til náða er á hennar grið eru komnir, vil ek gjarna gera, en at leysa ykkr ór banni er langt yfir mitt vald, þvíat þit erut fallnir í svá djúpa bannsetning dauðans, at af henni megi þit hvergi leysask utan á herra páfans garði, nema meiri iðran glæpanna gangi fyrir, en nú má sýnask. Heilagrar kirkju eign ok rétt skal ek ok aldri upp gefa, eða játta undir bannsettra manna vald, þvíat enginn yðvarr á mik frá minni kirkju út flæma eða mér útlegðar dóm setja, né mínar gerðir dæma; mik ok kirkjunnar sǫk gef ek enn sem fyrr undir erkistólsins dóm í Niðarósi."

Snorri Sturluson leggr til, at biskup geri nokkura linan á þeirra máli þeim til lífs, er nú reið sverð at svíra; segir þar mikit til vinnanda. Svá gerisk fyrir bœnir [Snorra], at biskup less yfir þeim Miserere, segir þó allt eins, at þeir eru jafnlausir ok áðr.

Snorri býðr heim biskupi, því at honum sýnisk eigi mjǫk friðvænligt. Herra biskup þiggr þat ok riðr sama dag brott með honum ok hefir fá þjónustumenn. Þat var á sjaunda ári hans biskupsdóms. Angrask margir af hans brotferð, þeir sem dagliga hǫfðu með honum verit ok mesta huggan af hans miskunarfullu brjósti þegit.

Þegar sem herra biskup er í brott riðinn, ganga þeir Arnórr væpntir at kirkjunni ok eggja [þá] út sem inni vóru, segjask ella skulu draga þá út eða svelta til bana.

Maðr svarar, er Sveinn Jónsson hét: "gera mun ek kost á útgǫngu, ef þér játið at lima mik til hálshǫggs, væntir ek engis friðar af yðr, þvíat þeim geri þér úfrið í dag, er yðr samir verr." Þessu játtuðu gengr hann út, ok þeir er inni vóru; er Sveinn aflimaðr, ok segir Ave Maria með hverri afliman, réttir hálsinn at síðustu ok lætr [líf] sitt með frægiligum orðstír. Margir vóru þar drepnir, er út gengu.

Nær allir formenn tóku í grið einshverja af því fólki, gerði þat hverr þeirra í þrá við annan, því at ei vóru þeir í ǫllu samlyndir, þótt þeir veri til ills jafnir, í eptirlíking Herodis ok Pilati. Aðrir af hermǫnnum hlaupa í bœinn, brjóta hurðir, lok ok lása, leita bæði fjár ok manna; margri staðarins eign var þar rænt ok stolit, hestum ok húsbúningi ok flestu því er utan kirkju var, á líkan hátt ok af slegnum sælum Thoma in Kancia.

Arnórr ok Sigurðr, eigi fegra fallnir en fyrr var ritat, taka nú yfirvald biskupstólsins at Hólum, yfir tíundum hans ok tign ok réttarbótum, sem þetta allt saman veri þeirra erfð; eru nú þeir dagar komnir, er Sigurðr ambanar líkt manndómi sínum þat, er herra Guðmundr leiddi hann forðum undan ágangi Oddaverja, þvíat hverr sá maðr, er at því verðr kunnr at honum hafi fullting veitt, eða forstoð fjár eða fylgis, skal nú gjalda skyn fyrir eða kúgask með afarkostum, fyrst til sjálfdæmis en síðan til fépínu, eptir þeim atvikum, sem hverr sýndisk sekr; létu sumir þrjú hundruð, einir fimm, aðrir tíu eða tuttugu, þrjá tigu eða fjóra tigu. Ǫgmundr biskupsfrendi lét hundrað hundraða, með fjórðungs sekt um alla sína daga. Segja svá fróðar frásagnir, at verðleikr herra Guðmundar hafi leidt hann heim til Hóla, ok brott af allri útlegð, ok eigi fyrr en hann var áðr ørendr.

Grepti drepinna manna skipa þeir svá at staðnum, at sína menn bannferða láta þeir hafa kirkjugarðs grǫpt, en biskupsmenn dragask í urð; presta tvá ok leikmenn tvá kúga þeir til járnburðar, ok þeirrar undanferslu, at þeir hafi eigi unnit á Kolbeini. Eina ok aðra gera þeir óbótamenn ok útlaga fyrir ýmissar sakir; kennimǫnnum kirkjunnar gera þeir boð ok skipan, at flytja þar allt embætti sem hon veri án flekk ok fǫlnan; sama boð gera þeir út fjǫgurra vegna, at allir prestar í hverri kirkju, þótt afsviptir veri sínu embætti fyrir lǫgligar sakir, skulu nú syngja ok ǫll embætti flytja, sem þeir segja herra biskup boðit hafa áðr hann reið brott.

Herra Guðmundr biskup, sem til hans koma svá sorglig tíðindi, harmar hann í sinni huggœði, at heilug kristni ferr svá stopalt, með hryggiligri hratan brott frá þess boðorðum, er hana leysti sínu blóði; því skrifar hann opit bréf, með rǫksemd ritninganna ok ráði vitrustu manna, í hverju hann býðr með biskupligu veldi, at Hólakirkja, margfalliga saurgut ok svívirð af bannsettum mǫnnum lífs ok dauðum, skal aptr strengjask ok allri þjónustugerð af setjask, þar til drottinn lítr hana ok sendir henni miskun af sínum háleita himni. Sem þessur bréf koma fram ok upp lesask, er kirkjan læst fyrst í stað ok tjald reist til messusǫngs utan kirkjugarðs, en litlu síðarr leiðisk rœðismǫnnum þessi þǫgn kirkjunnar, ok því lokka þeir prestana til í fyrstu með undirhyggju, at segja þar tíðir messulausar, ok innan fárra daga kúga þeir til með harðindum, at þar gerisk allt embætti.

Harmanlig var þessi kristni, einir vóru þeir kennimenn, er lǫgðu sitt embætti með ótta guðs ok biskupsins, en aðrir fyrir mannliga hræzlu, eða fluttu þat fyrir þeirra kúgan eða eigina úhlýðni. Hǫfuðkirkja, allra móðir, sitr í sorg ok sút, sem útlæg frá sínum formanni, ok sumar dœtr gráta með henni, en sumar gleyma hennar sytiligum harmi; hverr lifði sem lysti, þvíat ei var sá er um vandaði.

Virðuligr herra Guðmundr biskup, útlægr fyrir guðs réttlæti, sat á næsta vetr í syðra biskupsdœmi með Snorra Sturlusyni, vel haldinn á þann sið sem þá var í landi. Herra Páll biskup sendir honum orð, ok býðr honum sinn kost meðan sem harðast lægi á úfriðar stormr, ok herra Guðmundr þakkar honum boð, en treystir eigi at þiggja, þvíat hans meingerðamenn stóðu í kærri vinátta Páls biskups.

Sem vetrinn er af liðinn staðfestir herra Guðmundr biskup með sér ok sínu ráði, at venda heim af útlegð til kirkju sinnar, ef hans vegir tálmask eigi af úvina forsát, því fær Snorri honum ok hans fylgð norðr til sjófar, er Hrútafjǫrðr kallask, — þar mœtask biskupsdœmi, — allan nógligan kost, ok skilja með blíðu. Herra biskup ræðr til skipa, ok hugsar at fara sjáveg alla leið norðr, til lægis þess, er heitir Kolbeinsáróss, ok næst liggr biskups stólnum, en þessi forhugsan gengr honum eigi fram, þvíat fyrr en hann kemr á skip eru þær fréttir norðan, at Arnórr ok Sigurðr taka með flokk ok ferð hafnir allar á veginum, en hafa liðsdrátt á landi, ok ætla því liði at stefna móti biskupinum, þegar þeir vita glǫggt hvar hann kemr fram. Fyrir þessi tíðindi skilr herra biskup, at allt er samt ok fyrr, vill ei leiða fá menn í forað, ok vendir ferð sinni til syðra biskupsdœmis, þar sem heitir Steingrímsfjǫrðr, þar fregn hann norðan framferð prestanna, hversu þeir sungu í forboði, ok bǫnnuðum stǫðum með náveru bannsettra manna, er alla illsku draga móti kirkjunni, sem fremst megu þeir afla; því gerir biskupinn bréf, fyrirbjóðandi þeim framleiðis, undir efstu banns viðrlǫgu, at fremja guðs embætti sér til áfalls ok fyrdœmingar.

En er þessur bréf koma norðr, þykkir þeim harðna at eins, ok bregða þó undir sitt úráð, en verpa í vind biskupsins orð fyrir eigin vándskap ok illar fortǫlur, er þar eignat mikit af fyrnefndum munk, bróður Gunnlaugi at Thyngeyrum; má þat ok trúligt þykkja fyrir þann forsligan hlut, er af honum segisk, at svá sem hann hafði diktat novam historiam sancti Ambrosii, fór hann norðr til Hóla þann tíma sem biskup var heima, gekk fram í kór næsta kveld fyrir Festum Ambrosii, ok hefr upp at úspurðum biskupinum þat nýja dikt, er hann hafði saman borit; en er þat kemr fyrir herra Guðmund biskup, gengr hann fram í kór, ok fyrirbýðr honum undir forboðs pínu at leiða inn nǫkkura nýjung orlofslausa í sína kirkju, segir miklu lofligra ok kirkjunni [mækligra] þat kompon, er samdi blezaðr faðir Gregorius páfi í Roma. Lætr bróðir Gunnlaugr þá niðr falla, ok fékk fyrir dirfð heyriligan kinnroða.

Herra Guðmundr biskup, sem hann fær øngva náð í sínu biskupsdœmi, vitjar vini sína, er honum forðum ǫfluðusk í kennimanns stéttnum, svá sem útlægr maðr, í nafni Jesu Christi; fyrir því hneigir hann í þær hálfur landsins syðra biskupsdœmis, er Vestfirðir heita. Taka Vestfirðingar hann sem fyrr, með allri bliðu ok manndóm, greiða ok góðvilja, af fremstum fǫngum; veitir ok guð þeim þegar stundliga þar í mót fagra réttarbót, þvíat í þeirri ferð verða margir merkiligir hlutir fyrir guðs mann, þótt hér greinisk fár af mǫrgu, einkanliga hversu hann frjálsaði menn ok heruð af því flagði eða fjanda, er þeir nefndu Selkollu. En á hvern hátt þessi úhreinn andi kom til í fyrstu, eða hversu hennar yfirgangr steyptisk fyrir bœn ok blezan Guðmundar biskups, stendr hér skrifat.

Svá berr til í þeirri hálfu, sem títt er, at á einum litlum bœ fæðir kona meybarn; eru skipaðir eptir skyldu karl ok kona at bera barnit til sóknarkirkju, at þat taki skírn, ok er þau gera sinn veg fram með sjó, verðr fyrir þeim stór steinn, er menn kalla Miklastein, þar gera þau illmannliga dvǫl, leggja niðr barnit undir steininn ok víkja annan veg til saurlífis, ok er þau koma aptr, sýnisk þeim barnit blátt, dautt ok ferligt; hér hugsa þau við skiljask, ok ganga frá harla skamt, áðr þau heyra grát, ok sem þau aptr víkja, sýnisk þeim barnit lifa, ok nú svá hræðiligt, at hvárki þora þau snerta né nær koma, snúa heimleiðis ok segja þetta undr; síðan er leita farit barnsins, ok er í brottu, ok litlu síðarr sýnisk þar kona ein nýkomin í bygðina, stundum með venu áliti, en stundum með selshǫfði, gekk þessi fjándi einn veg djarft á dag sem nátt, því var þessi miðdegis djǫfull Selkolla nefndr í sveitinni.

Nú gengr svá til efnis í því héraði, at bóndi sá, er á húsfrú vena heima í sínum bœ, stendr um dag at skipsmíð í nausti nǫkkuru nær sjó, at þar kemr til hans at úvǫru sú kona, er þat lík er með áliti ok ǫllu látbragði, sem hon sé hans eigin kona; hon slær í fyrstu á leik nǫkkurn við hann bóndann, þar til hann leggr glenz í mót, en nákvæmir hana síðast með kjǫtligu verki, ok brátt eptir þetta verk birtisk, fyrir umskiptiliga mynd úvinarins, hversu brǫgðuliga hann var blekktr; vill hann nú heim leita til bœjarins, en Selkolla verr honum veginn, svá at mœddr ok máttfarinn nær hann um síðir bœnum; kennir hann þó sína heimamenn, en leggsk í kǫr fyrir þá sótt, er svikligr fjandans prettr hafði unnit hans náttúru; má hann síðan øngva hafa, þvíat sami úhreinn andi sœkir hann dag ok nátt með ákafa, þora engir menn at sœma með þvílíkri óhamingju, nema einn dygðugr frendi hans, er liggr í hjá honum, þar til er Selkolla ræðr á þann of nátt, ok sprengir ór honum bæði augu; liggja þeir nú báðir sem hálfdauðir.

Svá mikinn úgang hafði þessi fjandi á nætr ok daga, at gildir menn þorðu eigi at fara vega sinna, þvíat þar kom hon upp ór jǫrðunni, sem sízt varði. Stendr þessi sút með svá miklu áfalli, sem herra Sturla váttar, er þessa sǫgu samsetti, at sumir lágu blindir, sumir beinbrotnir, aðrir með ǫllu dauðir, svá at ǫll sú heraðsbygð var uppnæm til auðnar áðr læknir kom. En þó at þessi úvin sveimaði víða um bygðina, þóttisk hon heimili eiga hjá þeim bónda, er svikizk hafði með hans háðuligt samband. Því var [sá] aumi bœr allr ruglaðr með hrygð ok fjandaligum yfirgang, svá at þar var engi ró, heldr vá ok vesuld síð ok árla.