Bókastaðir

Eptir páskir um várit draga þeir formenn herfólk saman, er nefndir vóru; fór lítil njósn fyrir þeim um fjallit áðr þeir kómu yfir fjallit í Skagafjörð; dreif þar enn til þeirra margt lið, svá at um kveldit hafa þeir allir samt vj hundrat manna. Fáir halda á þessum tíma trúnaðinn við herra biskupinn, var ok ei mjök hægt um, þvíat Ögmundr, frendi hans, norðan kominn um fjall, var svá höndlaðr af herinum í Skagafirði, at þeir ræntu hann bæði vápnum ok hesti, ok komst hann því hvergi fram, en þeir allir, er Arnórr kallar mest sekja um bróðurdráp, flýja undan, svá sem til skjóls, á biskupsgarðinn. Herra biskup sitr heima, sem hann fregn úfriðinn, ráðinn at rýma eigi né hræðast fjöld úmildra, heldr bíða, ok gjarna þola hvat er guð vill lofa at honum sé meingjört;Herra biskup sitr heima, sem hann fregn úfriðinn, ráðinn at rýma eigi nè hræðast fjöld úmildra, heldr bíða, ok gjarna þola hvat er guð vill lofa at honum sè meingjört; engum sendi hann orð til liðs eðr málafylgis, því at hann setti sik allan í þess vernd, er vald hefir allra luta. Ein var hans úgleði ok áhyggja, sakir samfæddrar mildi, at sjá eymd ok afarkosti, dráp ok dauða sinna sauða, þvíat eigi fór leynt af herinum, at þeir ætluðu hirðinn brjót skýfa, en höggva niðr þá menn af hans hjörð, sem þeir kalla mest sakaða, ok taka þar með biskupsgarðinn í sitt vald, með allt þat góðs, er honum heyrir til. Á næsta dag fyrir Festum Tiburtii ok Valeriani halda þeir herinum heim á staðinn, en þeir búast til varnar, er fyrir vóru, röskvir menn ok margir, bera at sér grjót ok þá vernd sem fá mátti, taka sér stöðu á þeirri hæð eða húsi, sem sterkast var ok veggbrattast ásóknar.Á næsta dag fyrir Festum Tiburtii ok Valeriani halda þeir herinum heim á staðinn, en þeir búast til varnar, er fyrir vóru, röskvir menn ok margir, bera at sèr grjót ok þá vernd sem fá mátti, taka sèr stöðu á þeirri hæð eða húsi, sem sterkast var ok veggbrattast ásóknar. Formenn sjást um, hversu þeir megi með minnstri mannhættu vinna þá er fyrir vóru. Þá leggr til einn klókr maðr, at þeir ljósti upp herblástr sama dag, en greiði atgöngu eigi fyrr en um morguninn; væntir mik, segir hann, ef svá er gjört, at fylkíng þeirra sé heldr þynnri.væntir mik, segir hann, ef svá er gjört, at fylkíng þeirra sè heldr þynnri. Þetta ráð var haft; gekk ok sem hann gat, at eigi vóru allir jafnir, sumir leynast á braut um náttina til liðs með Sighvati, aðrir í kirkju, eðr flýja í brott í leyni, svá at fátt eina stendr eptir á verndinni um morguninn. Svá finnst ok í nökkurum stað, at þessi hafi einkanliga verit tillaga þorvalds Gizurarsonar, at þeir skyldu eigi samdægris stríða við staðarmenn, sakir þess, at hann sagði þá vera vígsludag Guðmundar biskups, ok veri vánlaust, at [þeir] beri sigr yfir hann eðr hans menn á þann dag. Nú ef svá er satt, má skilja, at lesandi maðr má vel skilja ok hugleiða, hversu sjá undarligr lýðr líktist þeim er röktu letrin hvar Jesus mundi fæðast, en ofsóttu hann síðan allt til krossins. Í aðra grein, ef svá er sem hann sagði, hefir herra Guðmundr vígzt á várit, idus Aprilis, en hann kom til Noregs áðr um sumarit; má þetta vera fyrir þá sök, at Martirilogium setr á þann dag andlát Eyfemie virginis in Kallcedonia, finnst ok hér með í fornum kalendariis, að in Profesto Tiburtii et Valeriani hefir súngizt Evfemiæ virgini.má þetta vera fyrir þá sök, at Martirilogium setr á þann dag andlát Eyfemie virginis in Kallcedonia, finnst ok hèr með í fornum kalendariis, að in Profesto Tiburtii et Valeriani hefir súngizt Evfemiæ virgini. Nú sem herra Jesus Christus ok hans vin Guðmundr biskup veit sannara vera, viljum vér svá hafa sett ok sagt, þótt festum Evfemiæ virginis ok martyris in Kalcedonia sé mönnum nýrrar kristni kunnara sexto decimo kalendas Octobris, þvíat þar sem finnst ýmisligt skrifat af inni sömu grein, ok fyri utan sáluháska er eigi vísvitað hversu varð, hafa feðr várir hvártveggja sett en hvárki dæmt.Nú sem herra Jesus Christus ok hans vin Guðmundr biskup veit sannara vera, viljum vèr svá hafa sett ok sagt, þótt festum Evfemiæ virginis ok martyris in Kalcedonia sè mönnum nýrrar kristni kunnara sexto decimo kalendas Octobris, þvíat þar sem finnst ýmisligt skrifat af inni sömu grein, ok fyri utan sáluháska er eigi vísvitað hversu varð, hafa feðr várir hvártveggja sett en hvárki dæmt. Á myrgininn gengr Arnórr til með gnógum styrk, ok slær niðr staðarmenn úti ok inni, ok einn í kirkjugarðinum, svá at blóðit stökkr á kirkjuna.. Arnórr ok Sigurðr ganga til biskups, gera honum tvá kosti, þann fyrra, at hann leysi þá, fari liðugr brott ok komi þar aldri síðan utan þeirra orlof; hér í mót játa þeir, að gefa grið þeim mönnum, er á kirkju náðir eru komnir;hèr í mót játa þeir, að gefa grið þeim mönnum, er á kirkju náðir eru komnir; vill hann eigi þenna, heitast þeir at reka hann brott með svívirðu, en drepa menn hvar er þeir finnast. Herra biskup svarar: hvat er ek má réttliga kirkjunni til frelsis, ok þeim til náða er á hennar grið eru komnir, vil ek gjarna gera, en at leysa ykkr ór banni er langt yfir mitt vald, þvíat þit erut fallnir í svá djúpa bannsetníng dauðans, at af henni megi þit hvergi leysast utan á herra páfans garði, nema meiri iðran glæpanna gangi fyrir, en nú má sýnast.Herra biskup svarar: hvat er ek má rèttliga kirkjunni til frelsis, ok þeim til náða er á hennar grið eru komnir, vil ek gjarna gera, en at leysa ykkr ór banni er langt yfir mitt vald, þvíat þit erut fallnir í svá djúpa bannsetníng dauðans, at af henni megi þit hvergi leysast utan á herra páfans garði, nema meiri iðran glæpanna gangi fyrir, en nú má sýnast. Heilagrar kirkju eign ok rétt skal ek ok aldri upp gefa, eðr játta undir bannsettra manna vald, þvíat enginn yðvarr á mik frá minni kirkju út flæma eðr mér útlegðar dóm setja, né mínar gjörðir dæma;Heilagrar kirkju eign ok rètt skal ek ok aldri upp gefa, eðr játta undir bannsettra manna vald, þvíat enginn yðvarr á mik frá minni kirkju út flæma eðr mèr útlegðar dóm setja, nè mínar gjörðir dæma; mik ok kirkjunnar sök gef ek enn sem fyrr undir erkistólsins dóm í Niðarósi. Snorri Sturluson leggr til, at biskup geri nokkura linan á þeirra máli þeim til lífs, er nú reið sverð at svíra; segir þar mikit til vinnanda. Svá gerist fyrir bænir [Snorra], at biskup less yfir þeim Miserere, segir þó allt eins, at þeir eru jafnlausir ok áðr. Snorri býðr heim biskupi, því at honum sýnist eigi mjök friðvænligt. Herra biskup þiggr þat ok riðr sama dag brott með honum ok hefir fá þjónustumenn. Þat var á sjaunda ári hans biskupsdóms. Angrast margir af hans brotferð, þeir sem dagliga höfðu með honum verit ok mesta huggan af hans miskunarfullu brjósti þegit. Þegar sem herra biskup er í brott riðinn, ganga þeir Arnórr væpntir at kirkjunni ok eggja [þá] út sem inni vóru, segjast ella skulu draga þá út eðr svelta til bana. Maðr svarar, er Sveinn Jónsson hét: gera mun ek kost á útgöngu, ef þér játið at lima mik til hálshöggs, væntir ek engis friðar af yðr, þvíat þeim geri þér úfrið í dag, er yðr samir verr.Maðr svarar, er Sveinn Jónsson hèt: gera mun ek kost á útgöngu, ef þèr játið at lima mik til hálshöggs, væntir ek engis friðar af yðr, þvíat þeim geri þèr úfrið í dag, er yðr samir verr. Þessu játtuðu gengr hann út, ok þeir er inni vóru; er Sveinn aflimaðr, ok segir Ave Maria með hverri afliman, réttir hálsinn at síðustu ok lætr [líf] sitt með frægiligum orðstír.er Sveinn aflimaðr, ok segir Ave Maria með hverri afliman, rèttir hálsinn at síðustu ok lætr [líf] sitt með frægiligum orðstír. Margir vóru þar drepnir, er út gengu. Nær allir formenn tóku í grið einshverja af því fólki, gjörði þat hverr þeirra í þrá við annan, því at ei vóru þeir í öllu samlyndir, þótt þeir veri til ills jafnir, í eptirlíkíng Herodis ok Pilati. Aðrir af hermönnum hlaupa í bæinn, brjóta hurðir, lok ok lása, leita bæði fjár ok manna; margri staðarins eign var þar rænt ok stolit, hestum ok húsbúníngi ok flestu því er utan kirkju var, á líkan hátt ok af slegnum sælum Thoma in Kancia.

Arnórr ok Sigurðr, eigi fegra fallnir en fyrr var ritað, taka nú yfirvald biskupstólsins at Hólum, yfir tíundum hans ok tign ok réttarbótum, sem þetta allt saman veri þeirra erfð;Arnórr ok Sigurðr, eigi fegra fallnir en fyrr var ritað, taka nú yfirvald biskupstólsins at Hólum, yfir tíundum hans ok tign ok rèttarbótum, sem þetta allt saman veri þeirra erfð; eru nú þeir dagar komnir, er Sigurðr ambanar líkt manndómi sínum þat, er herra Guðmundr leiddi hann forðum undan ágangi Oddaverja, þvíat hverr sá maðr, er at því verðr kunnr at honum hafi fulltíng veitt, eða forstoð fjár eðr fylgis, skal nú gjalda skyn fyrir eðr kúgast með afarkostum, fyrst til sjálfdæmis en síðan til fépínu, eptir þeim atvikum, sem hverr sýndist sekr;eru nú þeir dagar komnir, er Sigurðr ambanar líkt manndómi sínum þat, er herra Guðmundr leiddi hann forðum undan ágangi Oddaverja, þvíat hverr sá maðr, er at því verðr kunnr at honum hafi fulltíng veitt, eða forstoð fjár eðr fylgis, skal nú gjalda skyn fyrir eðr kúgast með afarkostum, fyrst til sjálfdæmis en síðan til fèpínu, eptir þeim atvikum, sem hverr sýndist sekr; létu sumir ccc, einir v, aðrir x eða xx, xxx eða xl.lètu sumir ccc, einir v, aðrir x eða xx, xxx eða xl. Ögmundr biskupsfrendi lét c hundraða, með fjórðúngs sekt um alla sína daga.Ögmundr biskupsfrendi lèt c hundraða, með fjórðúngs sekt um alla sína daga. Segja svá fróðar frásagnir, at verðleikr herra Guðmundar hafi leidt hann heim til Hóla, ok brott af allri útlegð, ok eigi fyrr en hann var áðr örendr. Grepti drepinna manna skipa þeir svá at staðnum, at sína menn bannferða láta þeir hafa kirkjugarðs gröpt, en biskup [s] menn dragast í urð; presta ij ok leikmenn tvá kúga þeir til járnburðar, ok þeirrar undanferslu, at þeir hafi eigi unnit á Kolbeini. Eina ok aðra gera þeir óbótamenn ok útlaga fyrir ýmissar sakir; kennimönnum kirkjunnar gera þeir boð ok skipan, at flytja þar allt embætti sem hún veri án flekk ok fölnan; sama boð gera þeir út fjögurra vegna, at allir prestar í hverri kirkju, þótt afsviptir veri sínu embætti fyrir lögligar sakir, skulu nú sýngja ok öll embætti flytja, sem þeir segja herra biskup boðit hafa áðr hann reið brott. Herra Guðmundr biskup, sem til hans koma svá sorglig tíðindi, harmar hann í sinni huggæði, at heilug kristni ferr svá stopalt, með hryggiligri hratan brott frá þess boðorðum, er hana leysti sínu blóði; því skrifar hann opit bréf, með röksemd ritninganna ok ráði vitrustu manna, í hverju hann býðr með biskupligu veldi, at Hólakirkja, margfalliga saurgut ok svívirð af bannsettum mönnum lífs ok dauðum, skal aptr strengjast ok allri þjónustugjörð af setjast, þar til drottinn lítr hana ok sendir henni miskun af sínum háleita himni.því skrifar hann opit brèf, með röksemd ritninganna ok ráði vitrustu manna, í hverju hann býðr með biskupligu veldi, at Hólakirkja, margfalliga saurgut ok svívirð af bannsettum mönnum lífs ok dauðum, skal aptr strengjast ok allri þjónustugjörð af setjast, þar til drottinn lítr hana ok sendir henni miskun af sínum háleita himni. Sem þessur bréf koma fram ok upp lesast, er kirkjan læst fyrst í stað ok tjald reist til messusöngs utan kirkjugarðs, en litlu síðarr leiðist ræðismönnum þessi þögn kirkjunnar, ok því lokka þeir prestana til í fyrstu með undirhyggju, at segja þar tíðir messulausar, ok innan fárra daga kúga þeir til með harðindum, at þar gerist allt embætti.Sem þessur brèf koma fram ok upp lesast, er kirkjan læst fyrst í stað ok tjald reist til messusöngs utan kirkjugarðs, en litlu síðarr leiðist ræðismönnum þessi þögn kirkjunnar, ok því lokka þeir prestana til í fyrstu með undirhyggju, at segja þar tíðir messulausar, ok innan fárra daga kúga þeir til með harðindum, at þar gerist allt embætti. Harmanlig var þessi kristni, einir vóru þeir kennimenn, er lögðu sitt embætti með ótta guðs ok biskupsins, en aðrir fyrir mannliga hræzlu, eðr fluttu þat fyrir þeirra kúgan eðr eigina úhlýðni. Höfuðkirkja, allra móðir, sitr í sorg ok sút, sem útlæg frá sínum formanni, ok sumar dætr gráta með henni, en sumar gleyma hennar sytiligum harmi; hverr lifði sem lysti, þvíat ei var sá er um vandaði.

Virðuligr herra Guðmundr biskup, útlægr fyrir guðs réttlæti, sat á næsta vetr í syðra biskupsdæmi með Snorra Sturlusyni, vel haldinn á þann sið sem þá var í landi.Virðuligr herra Guðmundr biskup, útlægr fyrir guðs rèttlæti, sat á næsta vetr í syðra biskupsdæmi með Snorra Sturlusyni, vel haldinn á þann sið sem þá var í landi. Herra Páll biskup sendir honum orð, ok býðr honum sinn kost meðan sem harðast lægi á úfriðar stormr, ok herra Guðmundr þakkar honum boð, en treystir eigi at þiggja, þvíat hans meingjörðamenn stóðu í kærri vinátta Páls biskups. Sem vetrinn er af liðinn staðfestir herra Guðmundr biskup með sér ok sínu ráði, at venda heim af útlegð til kirkju sinnar, ef hans vegir tálmast eigi af úvina forsát, því fær Snorri honum ok hans fylgð norðr til sjófar, er Hrútafjörðr kallast, — þar mætast biskupsdæmi, — allan nógligan kost, ok skilja með blíðu.Sem vetrinn er af liðinn staðfestir herra Guðmundr biskup með sèr ok sínu ráði, at venda heim af útlegð til kirkju sinnar, ef hans vegir tálmast eigi af úvina forsát, því fær Snorri honum ok hans fylgð norðr til sjófar, er Hrútafjörðr kallast, — þar mætast biskupsdæmi, — allan nógligan kost, ok skilja með blíðu. Herra biskup ræðr til skipa, ok hugsar at fara sjáveg alla leið norðr, til lægis þess, er heitir Kolbeinsáróss, ok næst liggr biskups stólnum, en þessi forhugsan gengr honum eigi fram, þvíat fyrr en hann kemr á skip eru þær fréttir norðan, at Arnórr ok Sigurðr taka með flokk ok ferð hafnir allar á veginum, en hafa liðsdrátt á landi, ok ætla því liði at stefna móti biskupinum, þegar þeir vita glöggt hvar hann kemr fram. Fyrir þessi tíðindi skilr herra biskup, at allt er samt ok fyrr, vill ei leiða fá menn í forað, ok vendir ferð sinni til syðra biskupsdæmis, þar sem heitir Steingrímsfjörðr, þar fregn hann norðan framferð prestanna, hversu þeir súngu í forboði, ok bönnuðum stöðum með náveru bannsettra manna, er alla illsku draga móti kirkjunni, sem fremst megu þeir aöa; því gerir biskupinn bréf, fyrirbjóðandi þeim framleiðis, undir efstu banns viðrlögu, at fremja guðs embætti sér til áfalls ok fyrdæmíngar.því gerir biskupinn bréf, fyrirbjóðandi þeim framleiðis, undir efstu banns viðrlögu, at fremja guðs embætti sèr til áfalls ok fyrdæmíngar. En er þessur bréf koma norðr, þykkir þeim harðna at eins, ok bregða þó undir sitt úráð, en verpa í vind biskupsins orð fyrir eigin vándskap ok illar fortölur, er þar eignat mikit af fyrnefndum múnk, bróður Gunnlaugi at Thyngeyrum; má þat ok trúligt þykkja fyrir þann forsligan hlut, er af honum segist, at svá sem hann hafði diktat novam historiam sancti Ambrosii, fór hann norðr til Hóla þann tíma sem biskup var heima, gekk fram í kór næsta kveld fyrir Festum Ambrosii, ok hefr upp at úspurðum biskupinum þat nýja dikt, er hann hafði saman borit; en er þat kemr fyrir herra Guðmund biskup, gengr hann fram í kór, ok fyrirbýðr honum undir forboðs pínu at leiða inn nökkura nýjúng orlofslausa í sína kirkju, segir miklu lofligra ok kirkjunni [mækligra] þat kompon, er samdi blezaðr faðir Gregorius páfi í Roma. Lætr bróðir Gunnlaugr þá niðr falla, ok fékk fyrir dirfð heyriligan kinnroða. Herra Guðmundr biskup, sem hann fær öngva náð í sínu biskupsdæmi, vitjar vini sína, er honum forðum öfluðust í kennimanns stéttnum, svá sem útlægr maðr, í nafni Jesu Christi;Herra Guðmundr biskup, sem hann fær öngva náð í sínu biskupsdæmi, vitjar vini sína, er honum forðum öfluðust í kennimanns stèttnum, svá sem útlægr maðr, í nafni Jesu Christi; fyrir því hneigir hann í þær hálfur landsins syðra biskupsdæmis, er Vestfirðir heita. Taka Vestfirðíngar hann sem fyrr, með allri bliðu ok manndóm, greiða ok góðvilja, af fremstum föngum; veitir ok guð þeim þegar stundliga þar í mót fagra réttarbót, þvíat í þeirri ferð verða margir merkiligir hlutir fyrir guðs mann, þótt hér greinist fár af mörgu, einkanliga hversu hann frjálsaði menn ok heruð af því flagði eðr fjanda, er þeir nefndu Selkollu.veitir ok guð þeim þegar stundliga þar í mót fagra rèttarbót, þvíat í þeirri ferð verða margir merkiligir hlutir fyrir guðs mann, þótt hèr greinist fár af mörgu, einkanliga hversu hann frjálsaði menn ok hèruð af því flagði eðr fjanda, er þeir nefndu Selkollu. En á hvern hátt þessi úhreinn andi kom til í fyrstu, eðr hversu hennar yfirgangr steyptist fyrir bæn ok blezan Guðmundar biskups, stendr hér skrifat.En á hvern hátt þessi úhreinn andi kom til í fyrstu, eðr hversu hennar yfirgangr steyptist fyrir bæn ok blezan Guðmundar biskups, stendr hèr skrifat.

Svá berr til í þeirri hálfu, sem títt er, at á einum litlum bæ fæðir kona meybarn; eru skipaðir eptir skyldu karl ok kona at bera barnit til sóknarkirkju, at þat taki skírn, ok er þau gera sinn veg fram með sjó, verðr fyrir þeim stór steinn, er menn kalla Miklastein, þar gera þau illmannliga dvöl, leggja niðr barnit undir steininn ok víkja annan veg til saurlífis, ok er þau koma aptr, sýnist þeim barnit blátt, dautt ok ferligt; hér hugsa þau við skiljast, ok ganga frá harla skamt, áðr þau heyra grát, ok sem þau aptr víkja, sýnist þeim barnit lifa, ok nú svá hræðiligt, at hvárki þora þau snerta né nær koma, snúa heimleiðis ok segja þetta undr;hèr hugsa þau við skiljast, ok ganga frá harla skamt, áðr þau heyra grát, ok sem þau aptr víkja, sýnist þeim barnit lifa, ok nú svá hræðiligt, at hvárki þora þau snerta nè nær koma, snúa heimleiðis ok segja þetta undr; síðan er leita farit barnsins, ok er í bröttu, ok litlu síðarr sýnist þar kona ein nýkomin í bygðina, stundum með venu áliti, en stundum með selshöfði, gekk þessi fjándi einn veg djarft á dag sem nátt, því var þessi miðdegis djöfull Selkolla nefndr í sveitinni.

Nú gengr svá til efnis í því héraði, at bóndi sá, er á húsfrú vena heima í sínum bæ, stendr um dag at skipsmíð í nausti nökkuru nær sjó, at þar kemr til hans at úvöru sú kona, er þat lík er með áliti ok öllu látbragði, sem hún sé hans eigin kona;Nú gengr svá til efnis í því hèraði, at bóndi sá, er á húsfrú vena heima í sínum bæ, stendr um dag at skipsmíð í nausti nökkuru nær sjó, at þar kemr til hans at úvöru sú kona, er þat lík er með áliti ok öllu látbragði, sem hún sè hans eigin kona; hún slær í fyrstu á leik nökkurn við hann bóndann, þar til hann leggr glenz í mót, en nákvæmir hana síðast með kjötligu verki, ok brátt eptir þetta verk birtist, fyrir umskiptiliga mynd úvinarins, hversu brögðuliga hann var blekktr; vill hann nú heim leita til bæjarins, en Selkolla verr honum veginn, svá at mæddr ok máttfarinn nær hann um síðir bænum; kennir hann þó sína heimamenn, en leggst í kör fyrir þá sótt, er svikligr fjandans prettr hafði unnit hans náttúru; má hann síðan öngva hafa, þvíat sami úhreinn andi sækir hann dag ok nátt með ákafa, þora engir menn at sæma með þvílíkri óhamíngju, nema einn dygðugr frendi hans, er liggr í hjá honum, þar til er Selkolla ræðr á þann of nátt, ok sprengir ór honum bæði augu; liggja þeir nú báðir sem hálfdauðir. Svá mikinn úgang hafði þessi fjandi á nætr ok daga, at gildir menn þorðu eigi at fara vega sinna, þvíat þar kom hún upp ór jörðunni, sem sízt varði. Stendr þessi súl með svá miklu áfalli, sem herra Sturla váttar, er þessa sögu samsetti, at sumir lágu blindir, sumir beinbrotnir, aðrir með öllu dauðir, svá at öll sú heraðsbygð var uppnæm til auðnar áðr læknir kom.Stendr þessi súl með svá miklu áfalli, sem herra Sturla váttar, er þessa sögu samsetti, at sumir lágu blindir, sumir beinbrotnir, aðrir með öllu dauðir, svá at öll sú hèraðsbygð var uppnæm til auðnar áðr læknir kom. En þó at þessi úvin sveimaði víða um bygðina, þóttist hún heimili eiga hjá þeim bónda, er svikizt hafði með hans háðuligt samband. Því var [sá] aumi bær allr ruglaðr með hrygð ok fjandaligum yfirgang, svá at þar var engi ró, heldr vá ok vesuld síð ok árla.