Bókastaðir

Þessu næst gerisk þat úfriðar efni í bygðinni enn at nýju, meðal kirkjunnar ok Kolbeins, at einn klerkr, akolitus at vígslu úsiðsamr í vápnaburð, lifnaði ok klæðaskurð, ráðspellaði konu nǫkkura í vernd ok garði brœðra sinna. Brœðr konunnar taka þat ráð, sem þá var kært, sækja Kolbein at málafylgi uppá skaða klerksins. Klerkr leitar fyrir sér í ǫðrum stað, ferr til biskups ok biðr hann ásjá, gefr þar með sik ok allt sitt góðs í vald ok vernd heilagrar kirkju. Við þetta tiltæki grimmask Kolbeinn at marki ok býr til sóknar legorðs sǫkina. Herra biskup býðr fram klerkinum til frelsis sex hundrat vaðmála, ok kallar þat tvenn fullrétti svá fallinnar konu. Þessu boði neitar Kolbeinn mest fyrir þá sǫk, at hann segir øngum vinna at semja við biskupinn, segir hann æ fyrst rjúfa hvat er hann talar, ok því ferr hann fram málaferlum ok tilbúnaði sem hann hugsaði.

Herra biskup sér enn þar komit, at guð drottinn fyrir spámanninn býðr honum upp stíga til verndar ok skipask múr fyrir húsi Ísrael, ok standa í bardaga á degi drottins, því fyrirbýðr hann, undir banns viðrlǫgu, at Kolbeinn dragi kirkjunnar rétt undir sik eða sína blástrsmenn í fordœmi klerksins. Kolbeinn ansar øngu hvat hann segir, lætr tumba málit á gallhǫrðum landslaga lit allt til útlegðar. Herra biskup sér sik krafðan til framferðar af kirkjunnar álfu, ok gerir fyrst lǫgligar ok fǫðurligar áminningar til afláts ok yfirbótar, en forboðar síðan Kolbein ok alla þá sem sátu þann útlegðardóm. Kolbeinn harðnar því meirr, dregr nú at sér Sigurð Ormsson til fylgis ok framferða móti biskupinum, at þat hér vel sannisk, sem fyrr var ritat, at þeir tveir stóðu fremst í fylkingu móti biskupinum, sem honum áttu bezt at lúka.

Þeir byrja fjársókn innan fjórtán nátta eptir dóminn, at allt þat góðs, er klerkrinn hafði átt, skal falla upptækt í þeirra garð. Herra biskup fyrirbýðr þeim ranga sókn ok yfirgirnd fjárins, segir, at hverr sá penningr er kirkjunnar eign. Þeir gefa því øngan gaum, ok grípa slétt upp undir sik. Herra biskup bannfærir þá báða fyrir svá guðrœkilig rán; stendr nú í þeirri hǫrmung, at vesligir víkja ei tilbaka, heldr verða af vándum verri, þvíat þetta sumar fjǫlmenna þeir til alþingis.

Því er alþingi kallat, at þat skal vera eitt hǫfuðþing á hverju ári í sama stað sunnanlands ok sama tíma, í enda Junii en upphafi Julii; heldu þann tíma þingit formenn landsins, en nú stjórna lǫgmenn, síðan landit var svarit Noregs konungi; skulu sýslumenn nefna svá [marga] skilvænustu menn til þingreiðar ór hverju heraðsþingi, sem bók váttar. Þessir nefndarmenn skulu dæma í lǫgréttu ǫll þau mál, er þangat bjóðask, með prófuðu skilríki, ok ei verða samin í héraði.

Optliga sóttu biskupar í þann tíma til alþingis, annathvárt at vernda kirkjuna fyrir rangindum leikmanna, eða eitthvert frammi at hafa til styrktar kristindóminum, en þó ríðr herra Guðmundr eigi til þings þetta sumar; því eru þeir Kolbeinn ok Sigurðr eigi iðjulausir: þat fyrst, at þeir svívirða þingit í samneyti viðr sik, þat annat, at þeir sækja sex menn af hús biskupsins at Hólum fyrir bjargir ok samlag viðr klerkinn, er þeir kalla sinn útlaga, því at hverr er hjálpaði alsekum manni skyldi fá sama tjón lífs ok aleigu. Fyrir þá sǫk hafa þeir liðdrátt í heruðum eptir þingit, með þeim orðflaugum, at þeir munu veita herra biskupi heimsókn enn um sinn með þessum her, ok taka út með afla mun líf ok lán þeirra manna, er þeir kalla sekja.

Vinum herra biskups sýnisk eigi traust at sitja fámennt fyrir svá miklum mannstormi ok þeirra forsligum fjándskap, því biðja menn, at biskupinn hættleggi eigi þat, heldr rými hann með visiteran sýslu sinnar. Herra biskup er seinn at láta sígask með forflótta, en fyrir þá grein, at gott er erindit til bata kirkjunnar, lætr [hann] eptir tillǫgum ok byrjar ferð sína norðr í sýslu; fara þeir allir með honum, er sekir vóru kallaðir.

Ok er hann víkr norðan at áliðnu sumri í Augusto mánaði, fregn hann þat einu vestan yfir fjǫllin, at eigi er fagrt: Bannsettir menn ganga í kirkjur ok heyra guðs embætti, einn veg fyrir manna augum sem synir kirkjunnar; lærðir menn vóru svá lítt fengnir, at þeir flytja guðs embætti yfir þeirra hǫfut, sumir kúgaðir en aðrir leiddir af eiginligum vándskap sinnar úhlýðni, þat er lengi síðan var þeim haldsamt at officera yfir afsniðnum, hvárt sem kirkjan bauð eða bannaði.

Má ok merkja hvílíkir þeir mundu vera í embættisgerðinni með óhlýðni móti biskupinum, sem glaðir gengu í orrustur ok umsátir með hans opinberum óvinum, vóru ok at ǫllu grimmari en úlærðir, sem brátt mun lýsask í því sem eptir ferr. Svá veraldarfullir vóru þessir tímar, at þeir máttu sannligar heita samhaldin nátt en lýsandi dagar, þvíat andligt ljós var mǫrgu hjarta lǫngu horfit, en sá inntekinn í leiðsǫgu, sem alla sína tíma gekk í myrkrum.

Herra biskup harmar af huggœði svá mikla eymd ok angran heilagrar kristni, en fær eigi vikit í þann veg, er honum líkar, heldr fara þau orð vestan móti honum, sem hann um ríðr Eyjafjǫrð, at herr manns muni samhlaupask, ef hann ríðr heim til Hóla, ok þeir er sekir kallask af hans fylgð, munu utan alla miskunn láta sinn háls. Fyrir þenna kurr koma saman frendr ok vinir biskupsins, meirr af sinni vild ok manndómi en hans bœnarstað; var þeirra foringi einn rǫskr maðr, er Ǫgmundr hét; þeir [vóru] brœðra synir ok biskupinn.

Nú berr svá til í veginum, at herra biskup ríðr um þann bý, sem búgarðr Sigurðar Ormssonar stendr; þar er kirkja fǫgr, skrín vænt með helgum dómum, ok bœkr góðar. Herra biskup víkr hér til með sinni fylgð ok tekr skrínit í sitt vald ok bœkr nǫkkurar, segir úfallit, at bannsettir menn hafi nǫkkura drottnan yfir þvílíkum hlutum. Sigurðr var heima, ok í þann tíma með honum bróðir [Kolbeins], Arnórr at nafni, er einn finnsk aumastr maðr í sǫgu þessi, þvíat hann tók at erfðum bróðurligt hatr ok illsku. Þeir standa eigi fyrir, at biskupinn skipi kirkjunnar gózi sem honum líkar, utan tungur sínar hvessa þeir sem tvieggjat sverð, ok hleypa sendiboð vestr til Kolbeins, at biskup ætlar vestr til Hóla ok dregr eptir sér útlaga þeirra, en ferr um land með rán ok rifs.

Kolbeinn samnar liði fyrir vestan, en Sigurðr ok Arnórr fyrir norðan, ok ei því síðr, hvat sem brakat er, segisk herra biskup heim vilja til kirkju sinnar at hennar vígsludegi, er þá stóð in Festo nativitatis beatæ virginis, at biskup eignaðisk þat er ritat er: justus, ut leo confidens absque terrore erat, et cet. En fyrir þá hrœring, sem nú gengr í héruðin, með úbæriligum ótta dugandis manna, sœkir fjǫlmennt á fund biskupsins, bæði lærðir ok leikar, hann at styðja ok styrkja ef þǫrf gerisk: ábótar báðir norðanlands ok nær fjórum tigum presta, en svá mart leikfólk, at dró í þúsundrat áðr lauk.

Svá gerisk, at herra biskup kemr heim á staðinn á næsta kveld fyrir kirkjudaginn með allt þat fólk er honum fylgir; segir sjálfr messu á kirkjudaginn, ok predikar einkar fagrliga.

Þenna sama dag kemr Kolbeinn með þúsund manna ok sezk um staðinn; fara þá menn í miðil af hvárratveggju liði ok vilja koma sáttum á. Er herra biskup enn sem fyrr víkjanligr til friðarins, ok segisk búinn at veita Kolbeini líkn, ef hann vildi þess alvarliga biðja, með þeirri grein, at allir hans menn hafi grið ok góðan frið, en þat er þvert af Kolbeini at gefa sektir upp, heldr líkar honum þat eina, at þeir menn, sem hann kallar sekja, sé gefnir í hans vald. Biskupinn segisk eigi vilja selja menn sína undir øxi, segisk ok þat hyggja, at Kolbeini muni nógu þungt á hǫndum, þótt hann beri eigi með sér saklaust blóð.

Ǫgmundr biskups frendi leggr sik allan til at draga saman með þeim, þykkisk hann kominn í vandan punkt: annan veg stendr at biskup hans ok náfrændi, en annan veg námægðir. En meðr því, at Kolbeinn er ekki til hallr friðargerðinni, er þess leitat, at biskupinn muni liðugr fara, ef hann rýmir undan honum, en Kolbeinn geldr þar þǫgn í mót.

Ok er þat kemr fyrir biskupinn, svarar hann: "stríðr er Kolbeinn nú, at mér skal ei játta friði, þótt ek gerisk flóttamaðr frá kirkju minni. En fyrir þá grein, at þat finnsk boðit, at fyrir utan sálutjón firri maðr mann foraði, skal í myrgin, sem þér biðit, í brott ríða, ok ei fyrr, en ek hefir gǫrt mitt embætti guði til tignar ok hans mœðr."

Er nú þat ráðit, at biskupinn skal undan láta með sitt lið. Kolbeinn ok hans menn sitja í útgarði nǫkkurum, svá langt sem vart ǫrdrag norðr af staðnum; ok svá er sagt með sannindum, at þeir heyrðu eigi nǫkkurskyns hljóð, þá er hringdusk allar klukkur at Hólakirkju. Birtisk í þeima lut, hver guðs reiði lá yfir þeima lýð, at allir vóru samdœmdir svá sem með einu banni.

En er á leið kveldit, segisk, at Kolbeinn tekr svá til orðs: "reiðr er Guðmundr mágr várr, er hann lætr klukkur þegja svá dýra hátíð."

Þá svarar einn maðr í liðinu: "kann vera, bóndi," segir hann, "at hringt hafi verit þótt vér hafim eigi heyrt."

En eptir þetta, segisk at Kolbeinn kvæði vísur þessar:

Vóru nǫkkurir svá illir menn með Kolbeini, at þegar vildu hafa strítt upp á staðinn um kveldit, en Kolbeinn fyritekr þat, sakir guðs móður hátíðar, þvíat hann veit biskupinn svá einarðan, at ei lætr hann kirkjuna officerask í þeirra nákvæmd; liggr hann í sama stað um náttina, en Ǫgmundr með sína fylgð er á verði alla þá nátt, en biskupinn vakir náliga alla þá nátt allt til myrgins, ok biðr fyrir sínum mótgangs mǫnnum, felandi sik ok kirkjunnar sǫk í várs drottins vald ok verðleika várrar frú.

Á næsta morgin, sem tíðum er lokit fagrliga ok herra biskup er albúinn í veg, lyptir hann sinni ferð, með allri þeirri fylgð er fyrr var reiknuð; var [þat] it bezta mannval. Þeir víkja á fram þær flata foldir, er liggja norðr ok niðr frá staðnum.

Í fylgð með Kolbeini var einn vansignaðr maðr, er rétt má kallask krúnaðr son Plutonis, en prestr, Brúsi at nafni, þvíat hans eitrlig tunga talar sér sjálfum ok [enn] mǫrgum ǫðrum bráðan hǫfuðsbana, þá er hann segir svá, sem lið herra biskupsins nálgask í ferðar brodd niðr á eyrarnar, þar sem heitir Víðines: "sé, Kolbeinn," segir hann, "þar riðr nú biskup í brott með beggja ykkra virðing." Við þessa eggjan býðr Kolbeinn at menn herklæðisk ok hlaupi á bak; renna síðan sem hvatast fram í veginn þvert á eyrarnar, støkkva af baki ok fylkja. En er herra biskup sér þat, at forsát er skiput, býðr hann sinni fylgð bæði með orði ok hendi, at þeir víki annan veg út í frá; en þegar sem þeir víkja, lætr Kolbeinn síga sína fylking fram fyrir þá, ok hefr hǫggorustu þegar brjóstin mœtask. Herra biskupinn kallar hátt um herinn, fyrirbjóðandi af guðs álfu at menn berisk á svá dýrri hátíð, en hvat hann talar geymir engi maðr, þvíat árásin varð hin snarpasta sakir þess at fullhugar fundusk, þótt ei veri mótit fagrt. Ǫgmundr biskupsfrendi var svá framr maðr til vápns, at í einu hǫggvi tvískipti hann miðjan mann í þessarri sókn.

En hví skulu bœkr lengja slíka atburði, er ekki gera heyrandum utan hǫrmung, nema segja þat er at lýtr þess dýrðligs manns lofi ok verðleik, er þá verðr frá sagt? — Sem litla hríð hafði sóknin staðit, fær Kolbeinn sár mikit á hægra fót, sem kálfinn er digrastr, en litlu síðarr kemr honum steinn í ennit svá snart, at þegar tumbar [hann] í úvit á bak aptr, en við hans fall fellr ok orustan í stað; standa menn yfir honum, ok finna þvísa næst, at vit hans er veitt brjóstinu, en mál er honum enn bannat.

Herra biskupinn, sem hann heyrir hversu orðit er, angrask hann ok hrœrisk af mildi, sem einvalitker almáttigs guðs, í eptirlíking sæls Davíðs konungs, ok talar svá með andvarpan: "drottinn minn ok sancta María! hjálptu skáldi þínu;" Ok eptir litla stund ǫðlask hans bœn svá háleita framkvæmd, at Kolbeinn fær bæði skyn ok mál, ok beiðisk hófsamliga biskups fundar; er þá biskupinum sagt. Ferr biskupinn þegar feginn til fundar viðr hann, ok spyrr hvárt hann vill sættask við guð ok heilaga kirkju.

Hann svarar: "gjarna, herra, allt mitt mál legg ek upp á guðs vald ok yðvart, þar með bið ek lausnar af heilagri kirkju fyrir ǫll mín misfelli."

Herra biskup svarar: "viltu sverja þann trúnaðar eið, at standa á dómi heilagrar Hólakirkju, ok veita henni aldri mótgang meðan líf liggr þér í brjósti."

Kolbeinn segisk þat gjarna vilja, ok sverr; er síðan leystr, skriptaðr ok huslaðr, en andaðisk litlu síðarr. Herra biskup lætr flytja líkam Kolbeins til [Hóla], ok veitir honum fagran sǫng fyrir umsátir, mjúka bœn fyrir mótgerðir, með sœmiligri graptar þjónustu; þótti þessi tíðindi mǫrgum mikil, ok þeim mest er vitrastir vóru, því at þeir sá hvat eptir mundi koma.

Má hér líkligt þykkja, at enn hafi fyllzk forsǫgn herra biskups, í hjálp ok heimván Kolbeins, sem hann forðum tilveik í hugganar orðum frendkonu sinnar, sem sagt var.

Engi maðr veit enn í dag hverr stein þann sendi, er Kolbeini varð at bana, því er þat margra manna ætlan, at meinleysi biskupsins muni hafa slegit hann með guðligri hefnd.

Má þat sýnask líkligt enn fyrir aðra grein, at sá var mismuni í þeirra sókn, at tveir menn fellu af liði Ǫgmundar, en níu af Kolbeini, ok hann sjálfr enn tíundi. Þat þriðja má hér fylgja, at sá illgirndar prestr, er fyrr var nefndr, fell náliga í fyrstu hríð.

En þó réttsýnum mǫnnum, er hlýða sǫgunni, verði vel ljóst, hversu syrgiliga Kolbeinn þægði saman sínar sakir móti kirkjunni ok fell í því: kollverpa biskupsins úvinir ok svá rangturna þessu máli, at þeir kalla hann meirr en saklausan, ok því skulu hefjask í hans eptirmál fullar mannhefndir í garð biskupsins.

Var þat veitt þar um fyrsta afhroð, at hans náfrendi, góðr maðr, subdjákn at vígslu, er Snorri hét, var settr undir øxi suðr á Kili litlu eptir fundinn; var formaðr þess verks Þorvaldr Gizurarson, sunnlenzkr maðr, er herra Guðmundr kallaði mesta undirrót allra þeirra únáða, er kirkjan fekk af Kolbeini, þvíat hann var á þeim fundi, er klerkrinn var sekr gǫrr, ok nú kominn upp á fjallveg at veita biskupi heimsókn, áðr hann spyrr norðan fall Kolbeins, sem áðr var sagt. Hér með styðja at bœndr í heruðum, þvíat þann sáttar eið, er þeir unnu kirkjunni eptir fundinn, rjúfa þeir svá ferliga, at þeir kalla í fyrstu sinn formann rangliga drepinn; þar með segjask þeir ræntir góðsinu, þá er þeir skyldu lúka ǫlmusu fátækra manna, er biskupinn hafði dœmt hverjum í sína skript fyrir atfǫr ok óhlýðni.

Hér með reis þat efni til meiri framferða, at Kolbeinn var ættstórr maðr, vóru sumir hans frendr, sumir mágar, er mest máttu afla í úfriðinum, ok þann tíma vóru kallaðir landshǫfðingjar.

Þrjá brœðr verðr at nefna, þótt ólíkir væri, er svá hétu: Þórðr, Snorri, Sighvatr, Sturlusynir. Þórðr var þeirra beztr, Snorri í mið, en Sighvatr vestr; ok því kveðum vér svá at með fullteknu orði, at Þórðr var alla gǫtu inn trúasti vin herra Guðmundar biskups, sem bæði lýsisk í sǫgunni fyrr ok síðarr, þar fyrir fekk hann alvarliga vináttu biskupsins;

Þat til marks, at einn tíma sem þeir fundusk ok sitja báðir samt, talar Þórðr svá til hans: "ek bið þik, vinr minn, at þú vísir nǫkkut á fyrir mér, hversu lengi ek mun lifa." Herra biskup færisk undan með einfeldi, segir fjarlægt sínu lífi at vita ørlǫg manna. Þórðr sagði, at þat brásk engum manni er hann veik á.

Hér lendir með þeim, at herra biskup segir svá: "þat er hugsan mín, ef ek skal til leggja, at þá er þú spyrr andlát mitt munir þú eigi langt draga." Nú hversu þetta sannprófaðisk, er herra biskup sagði, stendr síðarr greint í sǫgunni.

Snorri var í mið, sem vér sǫgðum, því at hann stóð í úvina flokki herra biskups, en sýndi honum þó stundum nǫkkvern manndóm, þá er harðast gekk, sem brátt mun lesask.

En Sighvatr finnsk í øngum sínum veg annat hafa gǫrt biskupinum, en mein ok mótgerðir, með svá máttugri úhœfu, sem segja skilríkir menn, at sjálfar biskups tíundir um allan Eyjafjǫrð tók hann undir sik, eigi miðr en um átta ár, meðan stormrinn geisaði sem hæst móti kirkjunni; hér með hefði hann verit kátr kaupmaðr, þótt hann hefði tært alla sína eign, at firrask þau atvik sem lesin eru at herra Guðmundr hafi veitt optar en um sinn hans andligri ván. Sighvatr átti systur Kolbeins; var honum þat mikil framhvǫt til illra luta fyrir áeggjan hennar.

Arnórr Tumason, bróðir Kolbeins, ok Sigurðr Ormsson sátu sunnanlands næsta vetr eptir fundinn, ok váru heilagri Hólakirkju helzti úþarfir, því at þegar um vetrinn fara sendiboð meðal þeirra, er bandamenn gerask at stríða biskupinum ok hefna Kolbeins, er þar fyrstr Sighvatr, annarr Snorri bróðir hans, þriði ok fjórði Arnórr ok Sigurðr, fimti ok setti Þorvaldar tveir, Gizurarson, er fyrr var nefndr, ok annarr Vatnsfirðingr, er vann þat níðingsverk, sem fyrr var skrifat af lífláti Rafns bónda, fylgdarmanns Guðmundar biskups. Þessir sex ok aðrir tveir samblása þá guðs reiði, at fara með her norðr um land til mannhefnda eptir Kolbein.

Sighvatr sendir orð Þórði bróður sínum, at þeir finnisk. Þórðr sœkir þat mót, sem mælt var; biðr Sighvatr, at Þórðr ráðisk í fylgð með honum.

Hann svarar: "hversu mikil skulu ráð mín, ef ek ferr?"

Sighvatr segir: "hví muntu eigi ráða því er þér líkar, eða hvern styrk hefir þú margmennis?"

Þórðr svarar: "þat eru fimm menn."

Sighvatr sagði: "hvat vinnr þú þá meira en annarr maðr?"

Þórðr svarar: "þú sér, frendi; en undr þykki mér, er þú gengr í slíka snøru, er langligan úfagnað mun af leiða þér ok mǫrgum ǫðrum." Sighvatr reiðisk ok hleypr á hest sinn; sagði Þórðr svá, at aldri varð síðan þeirra bróðerni svá blítt sem áðr.