Bókastaðir

Eigi miklu síðarr en herra biskup kom heim, ok hafði skipat þeim hlutum, sem honum sýndist bráðust nauðsyn á standa, biðr Rafn bóndi orlofs ok þiggr; leiddi herra biskup hann út með sæmiligum gjöfum sem vert var; er þetta greint, at biskup gaf honum vænt stóð, þar með náttúraðan kristallum ok rauðbrúnaðan kyrtil hlaðbúinn; hér með svarar Rafn bóndi: gjafir þessar eru sæmiligar mjök, en þær vil ek gjarna þiggja, en ömbuna því sem fáheyrt er, fyrst í stað, at ek vil biðja þeirra gjafanna hér umfram, sem mér sýnast enn dýrri ok at öllu dýrligri.hèr með svarar Rafn bóndi: gjafir þessar eru sæmiligar mjök, en þær vil ek gjarna þiggja, en ömbuna því sem fáheyrt er, fyrst í stað, at ek vil biðja þeirra gjafanna hèr umfram, sem mèr sýnast enn dýrri ok at öllu dýrligri. Herra biskup svarar: hvat er þat er þú vilt þiggja? Rafn svarar: þat er óleysilig yð [u] r vinátta. Herra biskup svarar: ek trúi at þat gangi um tíma, at margr kaupi ódýrra vináttu mína en þú, Rafn, ok því er ek skuldbundinn at játa þér hana slíkt er hún má.Herra biskup svarar: ek trúi at þat gangi um tíma, at margr kaupi ódýrra vináttu mína en þú, Rafn, ok því er ek skuldbundinn at játa þèr hana slíkt er hún má. Rafn svarar: ok nú til marks hversu vena gjöf ek þigg í dag, hina síðustu, bið ek at vit skiptim kyrtlum. Herra biskup veitti þetta gjarna; vóru þessir báðir kyrtlar dökkbrúnir, búnir með hlöð, sem í þann tíð var ríkra manna siðr at bera. Herra biskup segir þá: gripi þessa muntu virða svá mikils með vináttu okkarri, at þú eigir þá um þína daga, ok ef þú gerir svá, er líkast, at synir þínir taki eptir þinn dag gripi, þó at annat sé hugsat.Herra biskup segir þá: gripi þessa muntu virða svá mikils með vináttu okkarri, at þú eigir þá um þína daga, ok ef þú gerir svá, er líkast, at synir þínir taki eptir þinn dag gripi, þó at annat sè hugsat. Meðr svá greindum hætti tekr Rafn bóndi blezan, sækir heim á sinn búgarð; geymdi hann með virktum klæði ok kristallum meðan hann lifði. Er ok trúligt með góðum verkum hans sjálfs, hafi honum vel stóðat játuð vinátta svá dýrligs manns, þvíat þessi Rafn þá, sem trúist, æskiligan enda með píslarvætti, þá er hann var fyrir eina saman öfund leiddr um nátt af sæng sinni undir brugðit sverð, því meirr en saklauss, at þann er fyrir var heimsókninni hafði hann elskat, fætt ok fóstrat [sem] sinn kjötligan son. En svá sem hann var af sleginn, ok þeir dauða synir rupluðu bæinn, leita þeir gripanna Guðmundar nauta, þvíat þat var í allra mansa vitund, at Rafn hafði þogit þá, en þó vóru þeir í þenna tíma eigi kenniligir, þvíat kristallus var nú at sjá grár sem hégættill, en brúnn kyrtill hlaðbúinn sem leppr rotinn.En svá sem hann var af sleginn, ok þeir dauða synir rupluðu bæinn, leita þeir gripanna Guðmundar nauta, þvíat þat var í allra mansa vitund, at Rafn hafði þogit þá, en þó vóru þeir í þenna tíma eigi kenniligir, þvíat kristallus var nú at sjá grár sem hègættill, en brúnn kyrtill hlaðbúinn sem leppr rotinn. Fylldist enn í þessu spásaga herra Guðmundar, þvíat hermenn köstuðu niðr hvá [ru] tveggja, ok því tóku synir Rafns gripina sem aðra erfð eptir föður sinn.

Þann fyrsta vetr, sem herra [Guðmundr sat] heima at Hólum, lagðist með guðs dómi svá grátlig hörmúng ok hallæri yfir fólkit, at fyrir þrot bóndans hnigu fátækir menn niðr af sulti, svá at hundruðum skipti í einum samt norðanlands fjórðúngi; var þessi vá ok vesöld kristinna manna svá nærgeng brjóstfastri mildi herra Guðmundar biskups, at einn guð í himnum var hans váttr þar um, því at ei var ríkdómr til at stoða öllum, þótt góðvilinn úmæddr með ástinni hitnaði í hjartanu; ok þó tók hann formannliga staðarins góðs þurfundum til næríngar, at Sigurði ræðismanni þótti með öllu ofrausn í vera; fylgði þat ok langa tíma hans biskupsdómi, at sú var æ önnur hans sakagipt, er guðs ölmusum til heyrði, þvíat vantrúaðir menn skildu eigi, at erfð hins krossfesta Jesú er fátækra manna fé.fylgði þat ok langa tíma hans biskupsdómi, at sú var æ önnur hans sakagipt, er guðs ölmusum til heyrði, þvíat vantrúaðir menn skildu eigi, at erfð hins krossfesta Jesú er fátækra manna fè. Ei höfðu þeir ok heyrt með hugskots eyranu, hversu loflig orð Gregorius mikli setr Paulino biskupi Nolano í upphafi þriðju bækr Dialogorum, fyrir þat er hann gaf upp í hertekinna manna lausn sléttan thesaur kirkjunnar, ok þar upp yfir se [á] llfan sik í prældóm inn á heiðit land, þvíat þeirri ekkjunni, sem síðast bað hann útlausnar fyrir son sinn, hafði hann öngan pen [in] g at tæra nema sjálfan sik;Ei höfðu þeir ok heyrt með hugskots eyranu, hversu loflig orð Gregorius mikli setr Paulino biskupi Nolano í upphafi þriðju bækr Dialogorum, fyrir þat er hann gaf upp í hertekinna manna lausn slèttan thesaur kirkjunnar, ok þar upp yfir se [á] llfan sik í prældóm inn á heiðit land, þvíat þeirri ekkjunni, sem síðast bað hann útlausnar fyrir son sinn, hafði hann öngan pen [in] g at tæra nema sjálfan sik; gafst honum ok svá þessi gjörð, at þá er hann gekk einn í þján leiddi hann alla aptr úr þeirri herleiðíng til síns fóstrlands, at þess dæmi er oss leysti. Eigi höfðu ok viltir menn þann hugar styrk, at þeir vildi bíða hvat herra Guðmundr biskup hefði til ráða tekit, eðr hvat guð hefði honum lagit siðan fé kirkjunnar vóru uppgefin, því at færi tákn eru lesin af Tiburcio keisara, ok gaf guð honum fé at úvöru til þess at gera ölmusuna.Eigi höfðu ok viltir menn þann hugar styrk, at þeir vildi bíða hvat herra Guðmundr biskup hefði til ráða tekit, eðr hvat guð hefði honum lagit siðan fè kirkjunnar vóru uppgefin, því at færi tákn eru lesin af Tiburcio keisara, ok gaf guð honum fè at úvöru til þess at gera ölmusuna. Þessi Tiburcius var næstr fyrir Mauricium, er fyrr var nefndr í sögunni. Hann var svá ölmusugjarn, at sjálf drottningin tók hann þar um með svá harðri ávítan, at ei mundi hann lengi bera keisarans krúnu úhalla, ef þessu færi fram. Hann svarar henni: ef svá er frú, sem þú sannar, hefir ek ei rétt hugsat;Hann svarar henni: ef svá er frú, sem þú sannar, hefir ek ei rètt hugsat; ek hugði at satt ölmusugæði mundi mann gera auðgan bæði hér ok í öðru lífi.ek hugði at satt ölmusugæði mundi mann gera auðgan bæði hèr ok í öðru lífi. Honum varð ok ei ván sín at hégóma, þvíat á einn dag sem hann spácerar um eina stóra höll, er haft höfðu fyrri konúngar í Róm, sér hann í marmara gólfinu, at grafinn var heilagr kross, ok án dvöl talar hans hjarta vandlæti trúarinnar ok talar svá: ferlig úhæfa, segir hann, at ít hæsta lausnarmark, skipat á brjóst ok enni kristninnar, skal þola fóttroð syndugra manna.Honum varð ok ei ván sín at hègóma, þvíat á einn dag sem hann spácerar um eina stóra höll, er haft höfðu fyrri konúngar í Róm, sèr hann í marmara gólfinu, at grafinn var heilagr kross, ok án dvöl talar hans hjarta vandlæti trúarinnar ok talar svá: ferlig úhæfa, segir hann, at ít hæsta lausnarmark, skipat á brjóst ok enni kristninnar, skal þola fóttroð syndugra manna. Ok rétt í sinni nálægð býðr upp brjóta steininn.Ok rètt í sinni nálægð býðr upp brjóta steininn. Sem þat er gjört liggr önnur hella þar undir með sama form, ok þeirri upp leystri, birtist þriðja berg með sama hætti, ok þeirri enn upp settri at keisarans boði, er nú eigi grjót undir, heldr svá mikit ógrynni gull ok silfr, at engi veraldar maðr mátti á vág færa. Svá styrkti drottinn þann mann í ölmusugjörðum, ok þat er trúligt, at herra Guðmundr biskup hafi sömu ván haft í guði, þvíat hann vissi skrifat, at sá öðlast ríkdóm himinríkis, sem ekki elskar jarðligt. Leiðist þó biskupinum at fást við lund Sigurðar, ok því fór hann brott frá Hólum um várit með allt sitt eðr meira, sem fyrr var ritað.

Herra Guðmundr biskup hugsar um bæði nætr ok daga, hversu heilög kristni guðs var ryggiliga hneist í háðuligum framferðum svá óbæriligs ofsa ok ágirndar, sem hún hafði svá langan tíma þolat um daga fyrri biskupa með úbættum skaða; hann sér, at tveir eru vegir: hylja sik með úfremd ok kaupa svá frið, eðr taka krossinn Jesu Christi ok bera með honum hvat er hendrnar þola.hann sèr, at tveir eru vegir: hylja sik með úfremd ok kaupa svá frið, eðr taka krossinn Jesu Christi ok bera með honum hvat er hendrnar þola. Af þessum tveim kýss hann þann með heilags anda íblástri, at vera heldr birðir en leigumaðr, því ríss hann upp meðr frjálsri kirkjunnar rödd móti þeim vörgum, er þat eitt stunduðu með gráðgum sult, at svelgja hjörð almáttigs guðs. Heðan varð þat, er hann spáði í sínum kosningi, at þeir birta sik fyrstir í bótlausri iðran sem fyrr sýndust ok fylgdarmenn hans heimligrar tignar, þvíat eigi vildu þeir greina, at skipt var um menninna, ok honum var nú bæði boðit af guðs hálfu [at] brenna ok lækna, berja ok miskuna, þvíat svá sem biskupi er boðit at vera linr iðröndum, svá er hann skyldugr at vera strangr ok stríðr dramblátum.Hèðan varð þat, er hann spáði í sínum kosningi, at þeir birta sik fyrstir í bótlausri iðran sem fyrr sýndust ok fylgdarmenn hans heimligrar tignar, þvíat eigi vildu þeir greina, at skipt var um menninna, ok honum var nú bæði boðit af guðs hálfu [at] brenna ok lækna, berja ok miskuna, þvíat svá sem biskupi er boðit at vera linr iðröndum, svá er hann skyldugr at vera strangr ok stríðr dramblátum. En því at vitstolnir menn vanvirða biskupsins gjörðir, gleymdu þeir eigi hans reglu, ok settu honum einkanliga tvennt ámæli alla götu; þat fyrra, at hann úkyrði alla menn með sínu forsi, þat annat, at hann hafnaði hvers manns tillögu. En í mót þessum tvífölaum umlestri stendr vel, at vér hlýðim hvat erkibiskup Dunstanus segir hér um, at þau lögtekin dæmi fylgi síðan Guðmundi biskupi um alla söguna.En í mót þessum tvífölaum umlestri stendr vel, at vèr hlýðim hvat erkibiskup Dunstanus segir hèr um, at þau lögtekin dæmi fylgi síðan Guðmundi biskupi um alla söguna. Heilagr Dunstanus var erkibiskup í Kantia, þá er svá bar til þar innan staðar, at meistaramenn yfir steðja erkistólsins, í þeim glæp sannprófaðir, at þeir höfðu falsat steðjann, vóru inn kastaðir með valdi konúngsins. Gjörðist þessi hlutr mjök síðla á næsta laugardag fyrir hvítasunnu. En á næsta morgin, þriðju stund dags, sem herra erkibiskup er til messu búinn, snýst hann til fólksins ok spyrr yfirvald staðarins af konúngdóminum, hvárt falsarinn hefði tekit lögliga skript, en þat er í Englands lögum at láta báðar hendr. Honum var sagt, at þat var dvalt sakir hátíðar. Hann svarar: þessi sök heyrir mér til ok minni kirkju, ok því sýng ek eigi messuna fyrri, en þeirra pína er fullgjör, ok án dvöl, sem hann sér at þeir renna út af musterinu, sem vinna skulu verkit, snýst hann til altaris, ok grætr svá í sampíníng bróður síns, at fljóta tárin fram af augunum með stórum styn ok hugar angri.Hann svarar: þessi sök heyrir mèr til ok minni kirkju, ok því sýng ek eigi messuna fyrri, en þeirra pína er fullgjör, ok án dvöl, sem hann sèr at þeir renna út af musterinu, sem vinna skulu verkit, snýst hann til altaris, ok grætr svá í sampíníng bróður síns, at fljóta tárin fram af augunum með stórum styn ok hugar angri. Svá framt ok, sem þeir koma aptr er sendir vóru, þvær hann ásjón sína ok segir svá: nú væntir ek, at drottinn minn þiggi offr af þessum höndum; gekk síðan glaðr til altaris. Í því sama officio kom yfir hans höfuð ok herðar heilagr andi, sem eldr logandi, ok hvíldist sá yfir honum um alla lágamessuna, sem allir menn sá í kirkjunni. En eptir messuna, sem hann lét síga hökulinn aptr af herðunum, hekk hann í lopti, því at klerkarnir vóru nær blindir af tárum, ok þeim ótta heilagleiks, at koma nær honum.En eptir messuna, sem hann lèt síga hökulinn aptr af herðunum, hèkk hann í lopti, því at klerkarnir vóru nær blindir af tárum, ok þeim ótta heilagleiks, at koma nær honum. Þetta dæmi sýnir, hversu vöndr ok himnamjöl, vin ok oleum, á samt at vera í formannsins brjósti, ok hversu almáttkum guði er þat sambland elskuligt. Hér fylgir annat dæmi af biskupligri staðfesti.Hèr fylgir annat dæmi af biskupligri staðfesti. Dunstanus erkibiskup bannferði einn ríkan jarl í landinu fyrir opinbera hóranar skemd, en jarlinn sækir at fylgi konúnginn í Englandi, ok hann gefr honum bréf til erkibiskups, at jarlinn fái lausn. Erkibiskup virði þat bréf svá mikils, sem blek ok bókfell. Herra jarlinn lætr eigi fyrir vinnast, sækir nú á herra páfans garð með stóran kostnað, ok hugsar yfirvinna erkibiskupinn. Svá tærir hann í kuria, at hann fær herra páfans bréf til Dunstanum erkibiskups. Sem þat er upp lesit fyrir Dunstano með því boðorði, at hann taki jarl ór banni: hann svarar svá: langt sé þat frá mér, sagði hann, at fyrir nökkurs dauðligs manns orð fyrirláti ek lögmál drottins míns Jesu Christi, langt ok fjarri sé þat minni sál.Sem þat er upp lesit fyrir Dunstano með því boðorði, at hann taki jarl ór banni: hann svarar svá: langt sè þat frá mèr, sagði hann, at fyrir nökkurs dauðligs manns orð fyrirláti ek lögmál drottins míns Jesu Christi, langt ok fjarri sè þat minni sál. At sénni slíkri staðfesti fellr jarlinn til fóta honum með tárum, gefandi sik allan í guðs vald á kirkjunnar dóm, með fráskilnaði fyrri ófrægðar.At sènni slíkri staðfesti fellr jarlinn til fóta honum með tárum, gefandi sik allan í guðs vald á kirkjunnar dóm, með fráskilnaði fyrri ófrægðar. Fann hann þegar þat er hann leitaði, lausn ok lík af kirkjunnar hálfu. Þetta birtir hann sið valdra manna guðs, at skíra fyrst auga sjáldrit yfir glóð ástarinnar, enda víkja síðan fyrir öngum lifanda manni af réttum veg, sem gjörði Thomas erkibiskup eða Guðmundr Holensis, en þá sýnist vándum mönnum sem þeir sé einráðir ok deilugjarnir, sem stendr í lífssögum þessarra guðs vina, sem nú vóru nefndir.Þetta birtir hann sið valdra manna guðs, at skíra fyrst auga sjáldrit yfir glóð ástarinnar, enda víkja síðan fyrir öngum lifanda manni af rèttum veg, sem gjörði Thomas erkibiskup eða Guðmundr Holensis, en þá sýnist vándum mönnum sem þeir sè einráðir ok deilugjarnir, sem stendr í lífssögum þessarra guðs vina, sem nú vóru nefndir.

Nú með því, at Kolbeini Tumasyni varð höfgara en hann hugði, at hafa herra Guðmund Hólabiskup undir hendi sér, byrjar hann óbeyriligan herskap ok ófagran fjáraflla móti kirkjunnar frjálsi ok klerkanna, sem einn af justisum Heinreks konúngs.Nú með því, at Kolbeini Tumasyni varð höfgara en hann hugði, at hafa herra Guðmund Hólabiskup undir hendi sèr, byrjar hann óbeyriligan herskap ok ófagran fjáraflla móti kirkjunnar frjálsi ok klerkanna, sem einn af justisum Heinreks konúngs. Þat er upphaf hans, at hann hefr kæru á lærðan mann, þat kallar hann fornt fémál, en bygðar rómr [var sá], ef menn þorði rétt at tala, at sá mála tilúnaðr veri eigi mjök vandaðr, þótt leikmenn hefði hlut í átt undir lands lögum.Þat er upphaf hans, at hann hefr kæru á lærðan mann, þat kallar hann fornt fèmál, en bygðar rómr [var sá], ef menn þorði rètt at tala, at sá mála tilúnaðr veri eigi mjök vandaðr, þótt leikmenn hefði hlut í átt undir lands lögum. Prestrinn sækir biskup at málinu, gerir honum kunnigt hvat hann hafði lögligra vernda, en gefr sik ok sitt góðs á kirkjunnar vald ok frið undir vernd biskupsins. En er Kolbeinn fregn þetta, sækir hann prestinn, sem hann kallaði landslög bjóða, til útlægðar, ok ætlaði þá sömu sekt at hafa frammi á allsherjar þíngi um sumarit. Herra biskup fyrirbýðr Kolbeini af guðs álfu ok heilagrar kirkju, at sækja prestinn, en hann leggr úgilt hvat herra biskup talar, ok fjölmennir til þings, sem hann skuli kæra hin stærstu málaferli. Herra biskup hugleiðir annan veg, at bæði sakir guðs réttar, ok þess, er prestrinn hafði sik lagt á kirkjunnar náð, stendr honum ei at snúa baki við, ok því tekr hann at sér vini sína ok frændr til alþíngisreiðar.Herra biskup hugleiðir annan veg, at bæði sakir guðs rèttar, ok þess, er prestrinn hafði sik lagt á kirkjunnar náð, stendr honum ei at snúa baki við, ok því tekr hann at sèr vini sína ok frændr til alþíngisreiðar. Sem fram kemr í þíng, ok mál er búit móti prestinum til dóms eptir flutníng ok atgöngu Kolbeins, gengr herra biskup til lögbergs með bagal ok stólu, ok talar svá: vér fyrirbjóðum af guðs álfu undir banns pínu, at drøga prestinn undir leikmanna dóm.Sem fram kemr í þíng, ok mál er búit móti prestinum til dóms eptir flutníng ok atgöngu Kolbeins, gengr herra biskup til lögbergs með bagal ok stólu, ok talar svá: vèr fyrirbjóðum af guðs álfu undir banns pínu, at drøga prestinn undir leikmanna dóm. Síðan gengr hann í braut, en þeir dæma eigi at síðr, ok gera prestinn sekjan drápsmann.

Sem þetta er sannspurt gengr herra biskup til lögbergs á næsta dag eptir, ok hefr svá sitt mál: þik kveð ek at þessu, Kolbeinn, þú hefr ratað í óhlýðni við guð ok heilaga kirkju, ok við oss, með svá opinberum glæp, sem nú er öllum ljóst, at þú hefir dregit lærðan mann með fors ok ranglæti undir leikmanna dóm; heflr þú eigi verit þér einum illr ok úþarfr í þessu verki, heldr þeim öllum, er hér samþykktu með vitnisburð, dómi eðr rangfengnum sóknargögnum, þvíat því flrr stæði þér at rangdæma prestinn til dauðligrar sektar, at þér áttið hann eigi rétt at dæma.heflr þú eigi verit þèr einum illr ok úþarfr í þessu verki, heldr þeim öllum, er hèr samþykktu með vitnisburð, dómi eðr rangfengnum sóknargögnum, þvíat því flrr stæði þèr at rangdæma prestinn til dauðligrar sektar, at þèr áttið hann eigi rètt at dæma. Nú samir öllum lítt, en þér ferligast, at grimmast svá í móti guði;Nú samir öllum lítt, en þèr ferligast, at grimmast svá í móti guði; því megum vér ei né viljum þyrma þér, ok sakir þess at glæprinn fyrirmælir þér ok öllum þínum fylgjörum í þessum ósóma, þá lýsum vér yðr yðr öllum samt, af kirkjunnar álfu ok herra páfanna skipan, hit sterkasta forboð guðs þjónustu, þar til þér sættist við guð ok heilaga kirkju með iðran ok fullri yfirbót.því megum vèr ei nè viljum þyrma þèr, ok sakir þess at glæprinn fyrirmælir þèr ok öllum þínum fylgjörum í þessum ósóma, þá lýsum vèr yðr yðr öllum samt, af kirkjunnar álfu ok herra páfanna skipan, hit sterkasta forboð guðs þjónustu, þar til þèr sættist við guð ok heilaga kirkju með iðran ok fullri yfirbót. Kolbeinn svarar máli hans svá sem hann gekk í braut: því muntu nú ráða fyrst at sinni hvat þú segir, en vér munum gera sem líkar.Kolbeinn svarar máli hans svá sem hann gekk í braut: því muntu nú ráða fyrst at sinni hvat þú segir, en vèr munum gera sem líkar. Herra biskup heyrir orðin, en svarar öngu. Prestinn seki hafði riðit til þings með biskupi, svá reið hann ok heim aptr til Hóla með honum, en kona sú, er prestinum tilheyrir ok geymir þeirra búnað, kúgast af Kolbeini til fjár framlaga, at hann láti búit standa. Þetta sama haust dregr Kolbeinn at sér fjölmenni, ok ríðr til Hóla, ok lætr þar dynja stefnu svá stranga uppá húskarla ok heimamenn biskupsins, at hann lætr varða útlegðar sök hald ok hjálp við prestinn.Þetta sama haust dregr Kolbeinn at sèr fjölmenni, ok ríðr til Hóla, ok lætr þar dynja stefnu svá stranga uppá húskarla ok heimamenn biskupsins, at hann lætr varða útlegðar sök hald ok hjálp við prestinn. Móti þessi stefnu hrærist mjök biskupinn, ok heitast berliga at bannfæra Kolbein, áðr til koma beggja vinir, ok bera sáttmál, en herra biskup vill enga aðra sætt fyrir kirkjunnar hönd, en Kolbeinn gangi til festu, ok allt hans brot standi á kirkjunnar dómi, bæði til skripta ok fégjalda.Móti þessi stefnu hrærist mjök biskupinn, ok heitast berliga at bannfæra Kolbein, áðr til koma beggja vinir, ok bera sáttmál, en herra biskup vill enga aðra sætt fyrir kirkjunnar hönd, en Kolbeinn gangi til festu, ok allt hans brot standi á kirkjunnar dómi, bæði til skripta ok fègjalda. Ok til þess, at illsku eldrinn mætti lægjast, draga góðgjarnir bændr saman með því játyrði Kolbeins til sættar, at þeir skulu borga fégjöld slík sem dæmast.Ok til þess, at illsku eldrinn mætti lægjast, draga góðgjarnir bændr saman með því játyrði Kolbeins til sættar, at þeir skulu borga fègjöld slík sem dæmast.

Svá slítr þetta mót, at Kolbeinn gengr til festu sem áðr var greint, segist herra biskup vel mega bíða annars sumars ok alþíngis um þetta mál, at því betr verði haldinn dómr kirkjunnar, sem vitrastu manna ráð er til leitt, hversu lögliga hann er settr ok saminn; skildust at svá mæltu ok hétu sáttir;skildust at svá mæltu ok hètu sáttir; var nú næsta vetr kyrt at kalla. En um sumarit eptir ríðr herra biskup til alþíngis, ok dæmir þar með ráði Páls biskups, ok annarra vísastu manna, xij. c. vaðmála. En þessa gjörð svá lágliga samda rýfr Kolbeinn þegar hann kom heim í héraö, svá at varla laukst helmíngr dómsins, þvíat hann sagði bændr skylduga að lúka slíkt er þeir játuðu, en biskupinn heimtir einart á Kolbein fullan dóm eptir handfestu þeirra;En þessa gjörð svá lágliga samda rýfr Kolbeinn þegar hann kom heim í hèraö, svá at varla laukst helmíngr dómsins, þvíat hann sagði bændr skylduga að lúka slíkt er þeir játuðu, en biskupinn heimtir einart á Kolbein fullan dóm eptir handfestu þeirra; en því lúka bændr eigi, at Kolbeini líkaði svá betr; ok þó at hann veri fallinn fyrir dómrof aptr í sama forboð, þá lætr biskupinn enn atgjörðalaust, þar til hann eykr meiri bölvan yfir sitt höfuð.

Sigurðr Ormsson, ok hans kumpán er Hallr hét, hafast enn nökkut at þetta sumar.Sigurðr Ormsson, ok hans kumpán er Hallr hèt, hafast enn nökkut at þetta sumar. Þeir fara til ok draga mann undir meiðíngar ok limalát ór þverár klaustri í Eyjafirði, þar með kúga þeir einn prest at lúka sér stórfé, til þess at hann haldi lifi ok limum;Þeir fara til ok draga mann undir meiðíngar ok limalát ór þverár klaustri í Eyjafirði, þar með kúga þeir einn prest at lúka sèr stórfè, til þess at hann haldi lifi ok limum; þetta fé draga þeir undir sik, ok kalla höfuðmund prestsins.þetta fè draga þeir undir sik, ok kalla höfuðmund prestsins. Fyrir þessar tvífaldar sakir, svá ljósar ok guðrækar, bannfærir biskup þá báða; lætr Kolbeinn í fyrstu, sem hann skuli forðast þeirra samneyti, en litlu síðarr tekr þá bannsetta svá sem í sinn faðm, með sætt ok löguneyti. Varð sá endinn þessa máls fyrst at sinni, at Sigurðr ok Hallr sættust við heilnga kirkju um haustið in festo Mauricii; greinir ei framarr þeirra sætt, en biskupi þótti heilög kirkja hafa sinn rétt.greinir ei framarr þeirra sætt, en biskupi þótti heilög kirkja hafa sinn rètt. Kolbeinn sat í hjá friðinum, því at honum er sárt at láta af peníngunum; en svá sem herra biskup hugleiðir, hverja samtempran réttvísi ok miskunn hefir í lögmáli guðs, sér hann at eigi tjár linleiki við þenna mann, því at æ framleiðis eykr hann sína vesöld, hvar fyrir biskupinn neytir valds sér geflns af guði, ok bannfærir Kolbein með fullri þjónustugjörð á næsta vetr eptir jól, fyrir þær tvær sakir: at fyrir kirkjunnar dómrof fell hann aptr í þat sama forboð er fyrr var hann í settr, en nú síðarr fyrir samneyti bannsettra manna með fráskilníng kirkjunnar.en svá sem herra biskup hugleiðir, hverja samtempran rèttvísi ok miskunn hefir í lögmáli guðs, sèr hann at eigi tjár linleiki við þenna mann, því at æ framleiðis eykr hann sína vesöld, hvar fyrir biskupinn neytir valds sèr geflns af guði, ok bannfærir Kolbein með fullri þjónustugjörð á næsta vetr eptir jól, fyrir þær tvær sakir: at fyrir kirkjunnar dómrof fèll hann aptr í þat sama forboð er fyrr var hann í settr, en nú síðarr fyrir samneyti bannsettra manna með fráskilníng kirkjunnar. Margar vóru hans sakir, þótt þessar sé greindar, sem var samblástr hans at banna sölur til staðarins, ok hvat annat er hann lysti.Margar vóru hans sakir, þótt þessar sè greindar, sem var samblástr hans at banna sölur til staðarins, ok hvat annat er hann lysti. Sem hann hafði hannfærðr verit, heldr hann sik einn veg í samneyti sem áðr, dregr nú saman herfólk um várit eptir páskir ok gerir heimsókn aðra til Hóla með lxxx manna, þess erindis, at stefna lærða ok leikmenn af biskupsins garði til þess heraðsþíngs, er þeir kölluðu Hegranessþíng;Sem hann hafði hannfærðr verit, heldr hann sik einn veg í samneyti sem áðr, dregr nú saman herfólk um várit eptir páskir ok gerir heimsókn aðra til Hóla með lxxx manna, þess erindis, at stefna lærða ok leikmenn af biskupsins garði til þess hèraðsþíngs, er þeir kölluðu Hegranessþíng; ok er biskup varð þess varr, býðr hann bæjar lýð at standa hjá sér til beggja handa, í þeirri stöðu, sem hann skipar, fjarri kirkju, því at hann segist eigi vilja at kirkjan svívirðist í nákvæmd bannsettra manna;ok er biskup varð þess varr, býðr hann bæjar lýð at standa hjá sèr til beggja handa, í þeirri stöðu, sem hann skipar, fjarri kirkju, því at hann segist eigi vilja at kirkjan svívirðist í nákvæmd bannsettra manna; skulu þeir ekki tala við þat auma fólk: en ek mun tala þat mér leggst í brjóst.skulu þeir ekki tala við þat auma fólk: en ek mun tala þat mèr leggst í brjóst. Síðan skrýddist herra biskup, ok tekr með sér eina rullu skrifaða með norrænu, stendr hann svá með bagal ok mítru í öndverðu brjósti síns fólks, þann tíma er Kolbeinn reið á staðinn.Síðan skrýddist herra biskup, ok tekr með sèr eina rullu skrifaða með norrænu, stendr hann svá með bagal ok mítru í öndverðu brjósti síns fólks, þann tíma er Kolbeinn reið á staðinn. Kolbeinn víkr þangat at, sem hann sér at biskup er fyrir, ok byrjar þegar sitt mál með stefnu, svá fjölmennri sem fyrr var sagt.Kolbeinn víkr þangat at, sem hann sèr at biskup er fyrir, ok byrjar þegar sitt mál með stefnu, svá fjölmennri sem fyrr var sagt.

Biskup þolir ok þegir meðan fram ferr stefnan, en talar síðan: enn býð ek þér sætt, Kolbeinn, þvíat alls oflengi heldr þú þínu þrái;Biskup þolir ok þegir meðan fram ferr stefnan, en talar síðan: enn býð ek þèr sætt, Kolbeinn, þvíat alls oflengi heldr þú þínu þrái; þú reisist í móti þeim, er þú ættir at þjóna með öllum krapti andar ok líkama, þú þikkist vitr, en villist þó allr ok hvarflar í myrkrum sem sjónlaus maðr, þá er [þú] þykkist hefja [st] af þinni rapan ok vaxa af þinni vesöld, þá er þú hatar ok hæðir móður þína, er þú ættir vernda ok verja, ef þú vildir vera réttr kirkjunnar son.þú reisist í móti þeim, er þú ættir at þjóna með öllum krapti andar ok líkama, þú þikkist vitr, en villist þó allr ok hvarflar í myrkrum sem sjónlaus maðr, þá er [þú] þykkist hefja [st] af þinni rapan ok vaxa af þinni vesöld, þá er þú hatar ok hæðir móður þína, er þú ættir vernda ok verja, ef þú vildir vera rèttr kirkjunnar son. Nú geym þín, at þú ofþreytir eigi, þvíat ek segi þér satt, at hvárt er þú fjölmennir eða stefnir, skal ek ei hopa fyrir þér ok eigi gerast eiðrofi fyrir þína skyld, en þá veri ek svá, ef ek hylda með hljóði þá er þú fyrirsmár ok fóttreðr kirkjunnar ok klerkanna rétt;Nú geym þín, at þú ofþreytir eigi, þvíat ek segi þèr satt, at hvárt er þú fjölmennir eða stefnir, skal ek ei hopa fyrir þèr ok eigi gerast eiðrofi fyrir þína skyld, en þá veri ek svá, ef ek hylda með hljóði þá er þú fyrirsmár ok fóttreðr kirkjunnar ok klerkanna rètt; ok til þess at þú gangir óduldr hvat sá maðrinn aflar, er þvílíkt starfar, þá heyr hvat ek les þér! — Herra biskup tekr þá rolluna, ok less sjálfr á norrænu þau bannsetníngar orð, er þar vóru saman lesin, þúng ok mikil at heyra.ok til þess at þú gangir óduldr hvat sá maðrinn aflar, er þvílíkt starfar, þá heyr hvat ek les þèr! — Herra biskup tekr þá rolluna, ok less sjálfr á norrænu þau bannsetníngar orð, er þar vóru saman lesin, þúng ok mikil at heyra. Kolbeinn stendr ok heyrir, en víkr síðan þeg [j] andi aptr í veg, ok kveðr vísur þessar með miklum móð:

Hér af má skilja, at Kolbeinn sá tvá hluti, réttvísi biskupsins en rangindi sjálfs síns, ok þó gaf ógiptan honum faðmlag svá fast, at hann fekk eigi frá henni snarast.Hèr af má skilja, at Kolbeinn sá tvá hluti, rèttvísi biskupsins en rangindi sjálfs síns, ok þó gaf ógiptan honum faðmlag svá fast, at hann fèkk eigi frá henni snarast.

Herra Guðmundr biskup sitr nú heima um várit, en Kolbeinn linar enn lítið, heldr gerir hann nú eptir styrk móti biskupinum í syðra biskupsdæmi, at fjölmenna sem mest til heraðsþings, ok þat orð yfirfram, at með öllum þessum liðdrætti munu þeir fara eptir þingit í þriðju heimsókn at herra biskupi, ok taka út með valdi undir sverð þá menn af húsi, sem þeir kalla, fyrir ýmis tilfelli.Herra Guðmundr biskup sitr nú heima um várit, en Kolbeinn linar enn lítið, heldr gerir hann nú eptir styrk móti biskupinum í syðra biskupsdæmi, at fjölmenna sem mest til hèraðsþings, ok þat orð yfirfram, at með öllum þessum liðdrætti munu þeir fara eptir þingit í þriðju heimsókn at herra biskupi, ok taka út með valdi undir sverð þá menn af húsi, sem þeir kalla, fyrir ýmis tilfelli. Nú sem komit er at þvilíkri úfæru, hlutast til góðir menn at friðr mætti formerast, en þar gekk seint á, þvíat dómi biskupsins neitar Kolbeinn þverliga, en biskupinn sér hallat sínu valdi, ef undan honum leggst réttr dómr yfir sinnar kirkju meingerðum ok hennar klerka;Nú sem komit er at þvilíkri úfæru, hlutast til góðir menn at friðr mætti formerast, en þar gekk seint á, þvíat dómi biskupsins neitar Kolbeinn þverliga, en biskupinn sèr hallat sínu valdi, ef undan honum leggst rèttr dómr yfir sinnar kirkju meingerðum ok hennar klerka; en þó enn sem fyrr sýnir hann sik vera sannan vin friðarins, ok því leggr hann sinn rétt ok-samþykkir, at öll þau mál, sem ganga milli kirkjunnar ok Kolbeins, skal standa á dómi erkibiskups;en þó enn sem fyrr sýnir hann sik vera sannan vin friðarins, ok því leggr hann sinn rètt ok-samþykkir, at öll þau mál, sem ganga milli kirkjunnar ok Kolbeins, skal standa á dómi erkibiskups; þiggr Kolbeinn lausn undir þeim veg, en gefr upp sektir allar, er hann kallaði á biskups menn; skyldu nú heita sáttir, ok því svá, at ei varð langt friðkaupit, sakir þess, at menn Kolbeins rugla æ kirkjunnar rétt með einshverjum óhæfum, heldr tíund hennar eða annat vitafé, svá at þeir máttu öngan tíma frjálsir fara án kirkjunnar refst.skyldu nú heita sáttir, ok því svá, at ei varð langt friðkaupit, sakir þess, at menn Kolbeins rugla æ kirkjunnar rètt með einshverjum óhæfum, heldr tíund hennar eða annat vitafè, svá at þeir máttu öngan tíma frjálsir fara án kirkjunnar refst. En þann hirtíngar sprota, sem biskupinn nauðbeygðist til kviðjanar á at leggja fyrir þeirra löstu, rangsneru þeir svá, at hann ryfl sættir allar, ok engi maðr mætti frið fá fyrir hans únáðum. En þessi úgipta Kolbeins var góðum vinum hans it mesta ángr ok hörmúngar efni; má þar fremsta til telja húsfrú hans Gyríð, frændkonu biskupsins, þvíat hún elskaði þá báða. Hér af kveinkar hún fyrir frænda sínum, sem þau finnast, ok tekr svá til orðs: þat angrar mik yfir alla luti fram, er bóndi minn reytir þik svá margfalliga minn sæti faðir ok frændi, því at ek óttast, at hér fyrir falli hann í guðs reiði, ok fái svá harða hegníng, sem ei sé orð eptir sendandi.Hèr af kveinkar hún fyrir frænda sínum, sem þau finnast, ok tekr svá til orðs: þat angrar mik yfir alla luti fram, er bóndi minn reytir þik svá margfalliga minn sæti faðir ok frændi, því at ek óttast, at hèr fyrir falli hann í guðs reiði, ok fái svá harða hegníng, sem ei sè orð eptir sendandi. Biskup svarar: ef ek mætta því ráða, þá mundi honum létt falla þat er hann meingerir mik, en þat er honum hræðiligra, er guði tilheyrir ok hans heilagri kristni.Biskup svarar: ef ek mætta því ráða, þá mundi honum lètt falla þat er hann meingerir mik, en þat er honum hræðiligra, er guði tilheyrir ok hans heilagri kristni. Hún svarar: hvat mun hin sæla guðs móðir til sín taka í þessu máli, mun hún nökkura ámban skipa Kolbeini fyrir þann óð, sem hann þykkist hafa samsett henni til lofs? — Biskup svarar: sannliga frændi, mun hún ambuna. Nær þá? segir hún. Þá er hann þarf mest, segir biskup. Hvar mun þat? segir hún. Þar sem málskiptin ok hjálpin liggr við, segir biskup. Hún grætr þá sárliga, en biskup mátti ekki aumt sjá ok vill gjarna hugga hana, þótt hér væri eigi brýn efni til hugganar.Hún grætr þá sárliga, en biskup mátti ekki aumt sjá ok vill gjarna hugga hana, þótt hèr væri eigi brýn efni til hugganar. Hann segir svá: grát eigi sæti mín, vel mun verða; kann verða með guðs miskunn ok minnar frú, at endinn verði líkari en upphaflt. Eigi er getið fleiri orða þeirra at sinni. Á þessum tímum Guðmundar biskups verðr höfðíngjaskipti í Niðarósi, kallaðist burt Eirikr vígslufaðir hans, en herra Þórir vígðr, fyrsti Nidrosiensis með því nafni.