Bókastaðir

Nú kann vera, at nýrri kristni ok vaxanda klerkdómi sýnisk sagðr kosningr vart hafa orðit í suma grein eptir skipuðum kirkjunnar lǫgum. En því má til svara, ef líkar, at herra páfanna skipanir hafa lengi þróazk ok runnit síðan með postulligri rǫksemd innan um kristnina, land af landi, ok þvíat kristindómrinn var fyrr [en] smásmygli laganna, varð hvert ríki skyldugt at halda lǫgliga siðvenju; er þat ok heiðr þessháttar vana, hversu giptuliga hefir tiltekizk at kjósa mennina, þvíat þeir sǫmu, er kjørnir vóru, skína nú með dýrðar blómi háleitra jartegna, ok því er ljósi bjartara, at sá confirmeraði þá, [sem] án ifa er yfirbiskup ok einvaldskonungr laganna; má þat ok réttliga tala, at hvar í kristninni sem makligr var kosinn, án nokkurri simonia, var alla gǫtu lǫgunum ágetara.

Þat váttaði [Adrianus] primus, þá er hann skipaði einum leikmanni, Karulo magno, svá mikit yfirvald lærdómsins, at engi Electus um allt Italiam skyldi fyrr taka bagal ok gull út af sætinu, en kosningar kapituli veri áðr prófaðr fyrir herra keisaranum hversu hreinn hann veri ok samþykkr lǫgunum. Þessi skipan Adriani bar vitni dýrligr maðr Gregorius sextus í sinni banasótt, at ei um aldr fyrr né síðarr hefir kristnin svá hreinferðug verit í sínum formǫnnum, sem á dǫgum Karoli magni, fyrir þá grein, at engi florin flaug í hans auga; "en á várum dǫgum," segir herra páfinn, "sem konunganna kurt gerisk fyllt af ágirnd ok gjálífi, gerir mær ok móðir heilug kirkja einkar réttliga, þó at hon aptr taki þat privilegium, þvíat einn ok hinn sami lutr er í tímanna grein ýmisliga gerandi."

Af þessum orðum herra páfans má vitr maðr skilja, at eigi sæmdi hann at eins Karlamagnús konung, heldr alla kristni, er grunlausan kosning gerir formanna. Er þat loflig dygð í stórríkjum með ágetum klerkum, en myklu lofligri í fátækum lǫndum með svá fáteku fólki, at ekki kunnum nema krossfestan Jesum Christum. Svá kvað herra Arngrímr:

De apparitione Johannis:

Sem herra Guðmundr electus er til kominn kirkju sinnar, hefr Kolbeinn bóndi á þann hátt sína þjónustu, at án frétt ok formanns leyfi sezk hann upp á kirkjunnar náð meðr sjaunda mann af sjálfs síns húsi; er herra Electus svá borinn ráðum, at eigi fekk borð á staðnum einn bróðurson hans; hér meðr tekr hann skipanarlaust með sterkri hendi alla lukla á garðinum með rœðismanns vald, svá at allr bœrinn skal lúta hans boði ok banni. Þann heimoliga klerk, er herra Guðmundi til heyrir, ok hans notarius var allt til þess dags, fyrirlætr hann nú, ok hefir hann nú at viðsjámanni, en semr þar í mót nýjan félagskap við einn kirkjuprest, er hét Kygri-Bjǫrn, ok alla gǫtu fannsk í úvinaflokki herra Guðmundar.

Nú fyrir þat, er Kolbeinn var svá ístǫðumikill á garðinum, hafði herra Electus litla fjǫlskyldu, nema tala með klerkum um tíðagerð; var hann nú þolinn, ok bar þessa upprás með mikilli hógværi, bæði fyrir þat at hann var ríkr at kraptinum, ok þat annat, at hann sá lǫngu fyrir í spádóminum. Mildi hans ok ǫlmusugœði var hit sama til fátækra manna, en því meira ok víðfaðmara út í frá tveggja vega sem lánit var margfaldara, því hann vissi vel skrifat, at þá er gjafirnar vaxa, vaxa ok skynsemdir gjafanna.

Nú sakir þess, at þat er kynfylgja í því landi, at þar gengr með ǫreign múgr manns hús af húsi á vetr ok sumar, ok hefir øngva næring nema ǫlmúsugerðir góðra manna, segir herra Guðmundr svá fyrir, at ǫllum þeim fátækum, er á koma garðinn, skal gefa tvímæling; en þessi skipan líkar trautt Kolbeini, kallar vera auðnar glutr, ok vill með øngu móti hafa. Því leitar herra Electus annan veg sinni góðfýsi, at með leyndri hlýðni starfsmanna á garðinum gefr hann bæði fóðr ok fœzlur þurfǫndum.

Heðan leiðir þat, er herra Guðmundr lét hníta við: um vetrinn eptir jól, sem starfsmenn kómu til hans ok sǫgðu, at allr kostr, bæði til mann [fæðu ok] fénaðar, var nú mǫrgum hlutum meiri upptaks en eptir vana. Herra Electus svarar: "guði lof ok várri frú! hvat er úvænt í, at þeim lítisk betr útlátin en Kolbeini vin várum?" — Bóndinn heyrði uppá ok brá við lit, en svaraði øngu; varð af slíku sundrgrein ok sem nǫkkurr sveitardráttr á garðinum, ok því hugleiðir herra Guðmundr, sem vitr maðr, at lægja þessa ofran meirr meðr hógleik en harðindum, því at hann sér réttara, at kennimanns vald sé yfir kirkjunnar góðs, en handgrip leikligrar persónu.

Hérmeð hugsar hann, at heilǫg Hólakirkja er nauðsynjuð at fá tvá rǫskva menn ok ráðna, annan til at halda kirkjunnar umboð í hans fráveru, en annan til Noregs með sjálfum sér. Því skrifar hann tvenn bréf eptir jólin, ǫnnur austr til Sigurðar Ormssonar, í þann skilning, at honum er nú fœri at fírrask foráttu Oddaverja ok veita vǫrð Hólakirkju góðs, meðan Electus er af landi brott. Ǫnnur bréf skrifar hann vestr á landit, til vinar sins er Rafn hét, reyndr maðr í dygð ok hamingju; þar í lýsir hann vígsluferð sinni til Noregs, ef guð vill svá takask láta; biðr Rafn í vináttu þeirra fylgja sér, ok forsjá veita kirkjunnar ok sínum nauðsynjum; nefnir honum stað ok tíma, hvar þeir skulu finnask á várit eptir hvítasunnu, í því héraði Hóla biskupsdœmis, er Miðfjǫrðr heitir.

Líða nú tímar, fram yfir Transitum sancti Johannis Holensis; býsk þá herra Electus at finna Rafn.

Sem hann er albúinn til reiðar, gengr Kolbeinn bóndi til hans ok talar svá: "ek vil at fæð sú leggisk brott, sem inn hefir komit í vetr millum vár, því at sǫkin er engi, ef rétt er virt."

Herra Guðmundr svarar: "eigi fæ ek á fundit, at ek hafi verðat mér mikla úblíðu várlangt, er ok vel, ef þú ok þínir menn hafa svá gert, en ef finnsk ǫðru vegs, svarit sjálfir."

Kolbeinn svarar: "þat er ei úlíkast, at hér fari sem mælt er, at sjaldan er eins ef tvá greinir, kann vera, at ek hafa meira inn lagt, ok því bið ek fyrirláts, vil ek fyrirgefa yðr, ef þér hafit framarr leiðzk en heyrði."

Herra Electus svarar: "glyslig orð væri harðla góð, ef þau bœta þann er þau berr fram, en þat er þú veikt at um beizlu mína, mundi framarr bert orðit ef friðrinn hefði legit nǫkkuru firr. Mun sá orðskviðr hér sannask, at fár gengr sekr af sjálfs dómi."

Eptir svá talat skilja þeir mágar; ríðr herra Electus ór héraði til Þingeyra klaustrs ok kemr nær hvítasunnu; er þar sem fyrr allblítt við honum tekit.

Nunna sú, er fyrr var nefnd, leiddi svá dýrligt líf í þeim sama stað, at sakir einvistar ok sífeldrar þagnar vildi hon engan karlmann sjá né finna, ei heldr son sinn kjǫtligan, kennimann at vígslu; en svá sem þessi nýi gestr herra Guðmundr kemr til garðs, bregðr sú guðs ambátt sínum vana, svá at fyrir teikn eða láglig orð þykkisk hon við hann eyrindi eiga. Hann leiðisk ok gjarna eptir hennar vild í þat lítla hús, er hon þjónaði.

Sem hann hefir niðr sezk, fellr hon fram hjá fótum hans ok tekr svá til orða: "hvat líðr, faðir minn, hefir þú nú staðfest hjarta þitt undir kosninginn?" — Hann svarar: "dóttir min, ek vilda þér satt segja, at þýðganarbœn manna gengr upp á hugboð mitt, svá at þar fyrir angrask ek allr, ok því veit ek vart hvárt er ek vil."

Hon svarar: "búðu hjarta þitt til mannrauna, ger karlmannliga, ok styrksk í drottni, því at ek, hin lægsta ǫlmusa guðs kristni, kann flytja þér, at engi er undanferðin, vili guðs er ráðinn, at gera þik biskup sinnar kristni, svá sem ek nam af munni sjálfrar minnar frú, guðs móður, ok set í frá þér allan ótta, herr þik æ glaðr í guðligt stríð, þvíat krúnan er æ því fegri, sem sigrinn er frægari."

Herra Guðmundr tók með trúnaði hennar orð, hræddr fyrir lítillætit, en styrkr af guðligum ténaði. Skilja þau í guðs blezan með sambland sinna bœna.

Gerir hann sinn veg sem ætlat var: finnask þeir Rafn í nefndum stað, ok staðfesta sína sigling út af þeirri hǫfn norðanlands, er Eyjafjǫrðr kallask; þat hérað er eitt bezt á því landi, bæði sakir veðráttu ok góðrar bygðar allt út tveim megin sjófarins. Þar stóð uppi Norrent far á Gáseyri, ok ætlaði brott um sumarit.

Eptir svá gǫrt, ok nefndan dag, nær þeir skulu finnask, ríðr herra Electus heim aptr; er þá Sigurðr bóndi sunnan kominn ok bíðr hans at Hólum; heldu þeir tal með sér, at Sigurðr taki umboð staðarins í þeim árgang ok ǫðrum.

Er þat fljótt at greina, hvert upphaf hann hefir fundit til hlýðni ok vináttu við herra Electum, at hann vill á øngva lund gera létta kirkjunni, nema herra Guðmundr gefi honum handsal yfir hennar gózi. Þat annat, at heilǫg kirkja skal ábyrgjask honum hvern þann eyri, frítt ok ófritt, sem hann leggr í hennar varnað. Þessi vegr hvárrtveggi sýnisk herra Guðmundi nauðbeygðr, hinn fyrri varla með lǫgunum, hinn síðarri til fjárskaða með undirhyggju, þvíat hann sér, at Sigurðr mun inn leggja með einvirðing sinni, en taka fullt af kirkjunni. Ríss hér hart við [um] kostaboð, áðr vitrir menn leggja til, at þrøngvandi nauðsyn kirkjunnar í fráveru formannsins megi á øngva leið þarnask forsjá; kalla bóndann ráðinn til forgangs ok verndar, þótt hann þykki harðr í skildǫgum. Fyrir þvílíkar tillǫgur, ok mest fyrir sína brottferð ok svá bráðrar nauðsynjar, leiðisk herra Electus á þenna kost, mjǫk um þveran hug. Ríðr Sigurðr þá suðr aptr ok flytr sunnan sitt góz, er hann kallaði tvau hundrat hundraða, var þat svá sem spakr gat með nafni innlagt, en síðan með ávinning út heimt.

Liðr nú þar til er Rafn kemr vestan, ok ríðr með skipan herra Electi síðan norðr til skips, at taka við, geyma ok út skipa þat góðs, er ræðismaðr Hólakirkju lætr tilflytja. En þann tíma, er Julius gengr inn, ríðr herra Electus til skips, skipandi áðr kirkjunnar erindum sem bezt ok sæmiligast var honum mǫguligt. Er nú haldit á búnaði, þar til er hvert fat er á skipi sem Divisio apostolorum gengr inn; hon var þá á drottins dag.

Á laugardag næsta áðr sendir herra Electus einn af piltum sínum austr yfir fjǫrð eptir vatnfǫtum, er þar lágu, verðr honum dvalsamt, svá at þat skip rœr undan honum er hann var farþegi til; því kemsk hann eigi aptr samdægris.

En árla sunnudags morguninn, er sól rauð, kastar ofan fjǫrðinn fagrt gul, ok þegar vilja kaupmenn leysa ok vinda, en herra Electus leggr til fátt, sakir sveinsins, en setr ei bann fyrir, ok þegar sem út kemr fyrir eyrina, er hlífir hǫfnina, grœr því skjótara gulit, sem meirr er aflent; tekr nú búsan góðan skrið, en piltr herra Guðmundar er fyrir austan fjǫrð, sér hann þeim í váðarbug, ok þykkisk ei, sem mælt er, hjá stýrimanni staddr, ok rétt í því bili rennir at landi sexært skip með þrim rǫskum mǫnnum; hann segir þeim sína úgiptu, biðr þá drýgja manndóm fyrir skyld herra Guðmundar, ok flytja sik út til búzunnar.

Sá er fyrir var bátinum svarar honum: "gjarna viljum vér kumpánar þat verðskylda með stundar erfiði, at vera heldr í vináttu meistara þins en fyrir utan, því gakk til vár, ok muntu skipit fá ef honum þykkir betr at þú fáir."

Síðan setja þeir til segls ok róa undir með afli allir þrír afklæddir, ok sýnisk ei því síðr, at stórum dragi undan búzuna.

Formaðr talar þá til sveinsins: "hvar til skulu vér flytja þik svá, at þú kallir rǫskliga eptir sótt?" — "Út í fjarðarminni" segir hann, "sem haf tekr til."

"Svá er rétt talat," segir bóndi.

Þat er greinanda, at utarliga í firðinum stendr ein ey, þar er prestssetr ok bœir nǫkkurir, þar er ok kaupmanna lægi, ef byrfall verðr, hvárt þeir sigla út eða inn. Herra Electus segir til kaupmanna, sem út gengr undir eyna, at hann vill at leggja ok bíða þjónustumanns síns, ok heyra þar messu. Kaupmenn kasta í mót, ok kalla úfert at únýta svá venan byr.

Herra Guðmundr svarar: "þat má guð gefa, at þér fáit dvǫl aðra eigi minni, þótt þér sneiðit hjá messustundinni."

Kaupmenn treysta nú eigi at halda við hann, þvíat þeir skilja at honum mislíkar ef hann ræðr eigi; fyrir þá sǫk lægja þeir ok leggjask með akkeri; flyzk nú herra Electus til lands, ok segir sjálfr messu postulum guðs. Eptir þat gǫrt vel ok fagrliga eptir vana ferr hann aptr til skips, er þá ok kominn sendimaðr hans með fylgð sinni; þakkar herra Guðmundr þeim rǫskliga gerð með vináttu. Þar liggja þeir á sunnudaginn, þvíat austan lá fyrir.

En snemma næsta morgin hefir út fjǫrðinn; vilja kaupmenn þá leysa, en þess er nú eigi kostr svá fljótt, þvíat akkeri þeirra er svá grunnfast, at hvárki vinnr afl né útvegr, þar til þeir hugsa þat ráð, er bezt var til, segja herra Guðmundi sitt vandræði; hann gengr fram á saxit ok blezar yfir strenginn ok lætr fylgja þessi orð svá at allir heyrðu: "drottinn minn, leys þú akkerit;" Síðan tekr hann sjálfr strenginn ok fleiri með honum, flýtr þá akkerit upp sem eitt kefli.

Hér má nú sjá virðuligan sporgǫngumann ágetra guðs vina Helisei ok Benedicti, þessir þrír leystu járn af grunni, ok þat er hér má sýnask móti náttúru, at mannligt afl létti ok leiddi járns þunga, því meirr var móti eðli náttúrunnar í fyrra stað, er mannligr styrkr prófaði sama járn læst í grunni áðr engla þjónusta leysti þat eptir boði guðs ok bœn herra Guðmundar.

Setja nú kaupmenn segl, ok þakka guði sitt fararleyfi. Slafask þegar byrleiði þeirra, er þeir koma undan landinu, þvíat þetta sumar var þat mjǫk alvara veðrfalls at liggja í landnorðri, en þat var þeim mest í móti, því at allir þeir, er svá taka norðrhallt út, hafa þá stefnu, at sigla norðr um landit ok svá í haf; leiðir þá um kveldit ok þó síðla út undir Grímsey, er fyr var nefnd, þar liggja þeir um sjau nætr, því at landnyrðingr setr þeim farbann. Eptir þat liðit kemr þeim hagstœtt, svá langt fyrir landit sem eina morginsigling. Síðan fellr á sami landnyrðingr ok rekr til Grímseyjar ok þaðan vestr annat hálfu lengra. Sem þar hefir reitt um stund, lætr vestræna sem hon sé alráðinn byrr beggja skauta, ok leiðir þá svá langt norðr fyrir land, sem brátt sneri til landsuðrs í Íslands haf. Nú brestr á austan með magni, svá at þá keyrir vestr í haf hálfu lengra en fyrr.

Sem þar er komit, dreymir einn mann í búzunni, at tiguligr herra, skrýddr ǫllu biskupsskrúði, gengr um skipit, einkanliga þar til sem stendr húðfat herra Electi; hér nemr hann stað, ok blezar hugaðlátliga upp yfir sængina. Þat blæs í brjóst þeim er sá, at þar væri sæll Johannes Holensis; glǫddusk skiparar við draum þenna, ok þýddu svá, at brátt mundi léttara falla.

Herra Guðmundr hugsar með sér, hversu honum fellu skipferðirnar; hann leitaði til einn tíma fyrr ok braut þá fót sinn, en nú válkar hann aptr ok fram sem hafrek, ok fær hvergi fram komizk.

Nú sem landnyrðingr linar lítit dag né nótt, talar herra Guðmundr svá til stýrimanna: "þat er ráð mitt," sagði hann, "at vér dragim segl ok látið ganga vestr um landit, því at landnyrðingar liggja svá þrátt, at tvisýnt er hvárt vér komumsk nakkvat fram."

Þessari hans tillǫgu samþykkja allir skipmenn, segja blásanda byr vestr um land, [ok] allt austr um [eyjar þær] er heita Vestmannaeyjar. Ok sem vart eru þeir komnir í Íslands haf, brestr á sá galandi landnyrðingr, svá at á nótt með degi keyrir þá ok kastar suðr í haf, svá at þeir hafa vita af Suðreyjum, en kenna sik berliga hjá þeim eyjum er Hirtir heita. Þá gengr vindr upp á austr, ok rekr þá með ofviðri vestr í Írlands haf, með svá miklum lífsháska ok váða, at boðafǫll grenja á bæði borð, ok þar veðrit upp á.

Herra Electus býðr yfir allt skipit, at menn gangi til skriptar ok kennimenn semi krúnur sínar. Síðan samsetr hann heit fyrir allra þeirra hǫnd, at hverr sá maðr, er góðs hefir í skipi, skal leggja til Rómkostar einum manni. Hérmeð skal gefask fátækum alin af hverjum sekk, ok hálf mǫrk vax til kirkju á hvern mann, er góðs átti.

Eigi seinna en þetta heit fór um skipit með handsali, fellr veðrit í kyrt, en án dvǫl kaldar af boðafallinu, svá at með segli varð undan vikit ok hefr svá brott frá sjálfum dauðanum; leika þá við léttir útnyrðingar ok bægja þeim suðr undir Skotland; þar liggja þeir nǫkkurar nætr, sem heitir fyrir Stauri; þat kalla þeir fyrir Hvarfi. Svá segir herra Arngrímr:

Þar fá þeir at liðnum degi útsynning svá óðan, at engi maðr í skipi mundi sik hafa orðit fyrir slíku fári bæði veðrs ok sjófar. Þá kvað einn maðr í skipi vísu þessa:

Þetta veðr fell brátt, en þó var hafit svá grafit sakir ofviðris, at grunnfǫllum var líkara en hafgjálfri; þó leggja þeir í rétt, ok hafa svá krappan sem þola mátti, þar til eina nótt heyra nǫkkurir þat brak ok bresti, sem sannliga mátti ógn heita, hafa sik þá allir menn uppi á skipinu; en þaðan leiddi þenna ógnar gný, at hafbylgja gekk geisandi sem fjall væri, ok svá lǫng milli arma, at ei sá út yfir; hon horfði á þvert skipit ok ógnaði hræðiligan steyt, því at hana bar hærra en flaugina. Stýrimaðr segir sér sýnask ráð, at vinda segl ok prófa ef stafnhaldit verðr mót bylgjunni.

Rafn bóndi svarar honum, at þat ráð veri ofseint, "sýnisk mér þat snjallara," segir hann, "at segja til herra Guðmundi, þvíat þat mun duga."

Blezaðr guðs maðr skipask mjúkliga við allra þǫrf, ok tekr fljótt sína reliquias ok gengr svá fram øruggr í guðs fulltingi, at rétt í þann punkt sem skipit var komit í brjóst bylgjunnar, blezar hann upp móti henni, ok viðr þann kross brestr hon í sundr fyrir barðinu ok klýfsk svá með tveimr borðvegum, at hon slær af sólbyrðin ok hvat er laust var á búlkanum aptr í austr.

Kaupmenn kalla þá: "æ fór efnum betr!" — Herra Guðmundr sagði: "þat er vánligt at þaðan veitisk miskunn, sem nóg er til."

Eptir þetta umliðit gengr upp stormr hinn sami, svá at engi er annarr lífsvegr en halda undan; var veðrit svá hart, at þeir sigldu með eitt rif í miðju tré þar til at landi skýtr upp; þeir kenna, at þat eru sker ok útgrynni, er liggja fyrir Suðreyjum; vóru þar sund, ef kunnir menn sigldu í kyrru, en nú var þvílíkt yfir sjá sem eitt bratt boðafall. Norœnir menn segjask hér aldri komit hafa, ok því øngva stefnu vita.

Herra Elektus segir þá: "þat dugir á øngva leið, at menn láti yfir drifask; ef þér vilit eigi, norrœnir menn, þá far til Rafn bóndi," segir hann, "þú ert vitr maðr ok fróðr í fréttum, en reyndr ok ráðinn í hamingju."

Rafn svarar: "dýrt er drottins orð, gef mér blezan yðra, ok mun ek þá til ráða í guðs nafni, ef stýrimaðr vill eigi." Stýrimaðr fyrirtekr.

Rafn bóndi þiggr blezan sem hann bað, ok sezk með stjórnarvǫl, ok stýrir með svá frábærri giptu ok þess verðleik, er honum bauð verkit, at þat var þrim sinnum um nóttina, at skilríkir vǫkumenn sǫgðusk engan hlut fyrir stafninn sjá nema flúð ok fall, en þó kendi búzan hvárki grjót né grunn; svá leiddi guðs miskunn þá gegnum þenna háska í brott af ǫllum váða margfǫldum, er fyrr var greindr í þeirra ferðum, at þeir fá blítt lægi í Suðreyjum þar er Sandey heitir; þar liggja þeir nǫkkurar nætr; gengr herra Electus þar á land til heilagrar kirkju, ok er meðr sæmiligu yfirlæti í boði þess valdsmanns, er Ólafr hét ok yfir bauð eyjarnar; þaðan taka þeir hagstœðan byr; ríss þá ekki á móti, þvíat þeir taka Noreg með heilu ok hǫldnu lítit suðr frá þrándheimi, þar sem á Eiði heitir. Þaðan sigla þeir sem byr gaf norðr til þrándheims, ok leggja inn fyrir Niðarós.

Á þessum tímum sem herra Guðmundr góði kom af Íslandi til Niðaróss, at taka biskups vígslu með guðs forsjá, var liðit frá holdgan várs herra þúsund tvau hundruð ok tvau ár á dǫgum Innocentii páfa þriðja með því nafni, er var dýrðar eptirdœmi formǫnnum í kristninni, því at hann var stjórnsamr ok ǫlmusugóðr, þar með nytsamligr síðarr um tímum í lagasetning ok predicamentis. Hann helt almenniligt þing í Latran, svá at upp sátu þúsund tvau hundrat ok fjórtán formenn heilagrar kirkju ýmisligra stétta. Á hans tímum byrjaðisk ok lǫgtóksk hvárrtveggi lifnaðr, Prédikara ok Berfœttu brœðra. Honum eignar heilǫg bók fyrsta compileran Decretalium, en Honorio tertio næst eptir hann; sat hann honum ok næstr í páfadóminum fyrir Gregorium nonum. Nefndr Innocentius efldi þat hús í Roma, er hann kallaði heilags anda spítal, ok lagði þar til svá miklar eignir ok rentur sem þǫrf beiddi; var þat fǫðurleifð hans, þvíat hann hafði verit ríkr maðr fyrir páfadóminn, kynjaðr af þeirri hálfu Italie er Kampania heitir.

Hann bannferði Ottonem keisara fjórða með því nafni fyrir svá einkanligt efni, sem hér stendr. Keisarinn var hans sjálfs vígsluson, ok er hann skyldi eið vinna í vígslunni, stafar herra páfinn svá frekan, at allar þær eignir, sem at fornu hefði til heyrt krúnu keisarans ok nú veri skutlaðar, skal hann með sterkri hendi aptr skipa fyrra stétt. Keisarinn er tregr at sverja, því at hann [skilr] með sér, at þetta mál hefir auga, sem þeim báðum mun af leiða hinn mesta ótila. En þann tíma sem herra páfinn knýr hann at eiðstafnum, sverr hann.

Um daginn eptir, sem herra páfinn veitir honum ágætliga, ok þeir sitja báðir samt, talar keisarinn svá: "heilagr faðir," segir hann, "framan eið buðu þér mér í dag."

Herra páfinn svarar: "hann var réttvísliga framr, en í ønga grein framarr."

Keisarinn svarar: "þat er ljóst, at þér munit gjarna aptr leggja þat, er þér haldit, ok vísvitat er at keisaradœminu til heyrir."

"Hvat er þat?" segir herra páfinn.

"Þat heitir Mathildar arfr," segir keisarinn.

Herra páfinn talar þá, ok bregðr lítt: "þat er heilǫg Róma kirkja hefir haft ok mínir forverarar haldit í náðum ok friði fyrir minn dag, skulum vér halda sem einn rómverskr biskup fyrir hverjum lifanda manni, ok ef nǫkkurr dirfisk at ræna kirkjuna ok oss svá hǫldnu góðsi, skulu vér gjarna prófa hvárt sverðit Petri kann bíta hálsinn á honum."

Keisarinn svarar fá um at sinni, en ferr til litlu síðarr, ok tekr upp alla þá eign, sem fyrr var nefnd. Þessi var hans bannsetningar sǫk; skipaði herra páfinn annan keisara í hans rúm, þann ok svá fallinn sem finnsk í þessa háttar letrum.

En vér munum þaðan aptr venda til virðuligs fǫður herra Guðmundar, ok sjá hversu gerisk hans vígsla.

Sem fyrr var greint í bókinni, sat herra Eiríkr, hinn þriði með erkibiskups tign, í Niðarósi, þat er samtíða fyrr greindu ári várs herra. Hann tekr með sannri virðing sinn blezaða son herra Guðmund, skoðandi smásmugliga hans nytsemdar erindi, sem bréf af Íslandi þar um gǫr birta ok báðu ljósliga. En því vóru stefnur haldnar meirr en um sinn yfir þvísa efni, at herra Guðmundr fœrðisk undan á hverja lund er hann kunni; tjár herra erkibiskupi með snjǫllum orðum ok framligum, at kirkjunnar réttr er svá til falls kominn á Íslandi, at hon þarf skǫrung ok sterka hlífð með vitrligri stoð, ef hon skal ei með ǫllu hníga fyrir ágang ok yfirgirnd vándra manna; váttar sik fátækan mann at vizku, ok allan veg fjarlægjan svá háleitri stétt. Nú því framarr sem hann telsk undan með margfaldri tálman, sér erkibiskupinn skrifuð guðs lǫg, at hann er kirkjunnar stéttinum æ því makligri; þar með gengr bjartr ok fagr vitnisburðr þess ágæta lifnaðar, er Guðmundr hafði leitt í sínum dǫgum án allan úfrægðar flekk. Hér með bœtir mikit um lítillæti ok daglig áhyggja, er erkibiskupinn sér hann hafa í allri guðs þjónustu með hófsemd ok kærleik til allra manna.

Því skipar herra erkibiskup í nafni guðs endiligan veg þessa máls, at biskups vígsla herra Guðmundar skal fremjask fyrir sjálfan hann heima í Kristskirkju; þetta nytsemdar verk heilagrar kirkju vill hann eigi dvelja til úvísra tíma, heldr kallar hann til sín í stað biskupa, sem lǫgin bjóða, ok vígir herra Guðmund til biskups sextodecimo kalendas Oktobris sama sumar, er hann kom til Noregs, þat er festum Eufemiæ virginis, tveim náttum eptir Exaltationem sanctæ crucis. Þat var þá drottinsdagr; þar eigi meira í millum en eina nátt, ok þess er í fyrra árgang [kom] honum biskups kosningrinn, sem fyrr var ritat. Fylldusk hér nú fagrliga þeir draumar tveir, er Ólafs kirkju til heyra ok áðr vóru taldir, þvíat sannliga fell guðs altari honum í faðm á þeim degi, með biskupligri tign, er æ mun berask ok boðask meðan Norðrlǫnd byggvask. Svá kvað herra Arngrímr:

Herra Guðmundr biskup sat í Niðarósi um vetrinn, harðla sœmiliga virðr af herra erkibiskupi ok ǫllum góðum mǫnnum út í frá, því at hans ágæta líf gerði hann þess makligan. Þat var í upphafi ríkis herra Hákonar konungs Sverrissonar, en ei kunnum vér greina hvar Guðmundr biskup kom til hans, en þat er skrifat, at herra konungrinn tók hann kærliga; er þat ok liklig sǫgn fyrir þá sǫk, at Hákon konungr ungi hefir verit hinn mesti hǫfðingi ok hófsemdarmaðr, ok allt á Ísland lifir hans verka, þat er hann hefir snarat, meðr einkanligum stíl, sǫgu Barlaam ok Josafat, er vóru á dǫgum Damasi páfa ok sæls Jeronimi. Optliga var herra Guðmundr biskup í boði vígslufóður síns um vetrinn, ok tǫluðu miðil sín margan heimoleik, ok þat með ǫðru, hversu kristinn réttr helzk á Íslandi, ok sýnisk þeim einnveg báðum, at heilǫg kirkja ok kennimenn þoli úbæriligan ágang ok yfirvald heimligra hermanna, en þeim þykkir vís ván, at sá mun mæta hǫrðu mótkasti, sem sik berr fram móti þeirra úvenju, er kirkjunni vilja fyrirkoma. Því treystir herra erkibiskup hjarta herra Guðmundar biskups, at hann geymi sína ǫnd í teknu valdi ok vinni bata kirkjunni, hvat er hann má í andligum styrk, til friðar ok frelsis við kirkjuna.

Ok næsta sumar, sem Íslandsfǫr eru búin, tekr herra Guðmundr biskup orlof með bœn ok blezan erkibiskups, sæmiligum gjǫfum út leystr með œskiligum orðróm. Svá gengr hann í haf sem byr gefr; fá þeir góð veðrfǫll, létt ok hagstœð lengstum, ok koma austan at landi at áliðnu sumri, ok vilja norðr fyrir til Gáseyrar; en er þeir hafa legit í rétt fár nætr fyrir Austfjǫrðum, setr sik harðan í móti þeim vestrænn útnyrðingr, hvar fyrir herra biskup tekr þat ráð, með samþykkt allra kumpána, at hann leggr inn til lægis þar sem heitir Mjófafjǫrðr, austan á landinu, en þegar í stað, sem þat flýgr ok ferr um fjǫrðuna, at Guðmundr biskup er þar út kominn, skortir eigi góðvilja með allskyns fararigreiða, er hann ok hans fylgð þurfti at hafa.

Skipar hann góðs Hólakirkju í þá geymslu, er hann kunni bezta fá, ok riðr siðan frá skipi rétta leið heim til Hóla; var Rafn í ferð með honum; hvar sem hann ok kom tóku hlerðir ok leikar með honum af hinum fremstum fǫngum; svá ok í veginum runnu fátækir menn flokkum saman hann at heilsa með nýfengnum fagnaði, sem þeir tœki himin hǫndum; ok þó at þessháttar mál sé orðskviðr, má þat hér vel vera eptir orðum Salomonis: Anima justi, et cetera. Ǫllum tók herra biskupinn sœmiliga með sama lítillæti, sem fætt var með honum, en þó einkum hýrligast guðs ǫlmusum. En hvat megu vér skrifa af þeirri sæmd, er heilug Hólakirkja ok hennar klerkar veittu þessum nýja biskupi, er hann heim kom, utan þat fremsta sem hon til hafði með sǫng ok skrúða.