Bókastaðir

Nú kann vera, at nýrri kristni ok vaxanda klerkdómi sýnist sagðr kosníngr vart hafa vorðit í suma grein eptir skipuðum kirkjunnar lögum. En því má til svara, ef líkar, at herra páfanna skipanir hafa lengi þróazt ok runnit síðan með postulligri röksemd innan um kristnina, land af landi, ok þvíat kristindómrinn var fyrr [en] smásmygli laganna, varð hvert ríki skyldugt at halda lögliga siðvenju; er þat ok heiðr þessháttar vana, hversu giptuliga hefir tiltekizt at kjósa mennina, þvíat þeir sömu, er kjörnir vóru, skína nú með dýrðar blómi háleitra jartegna, ok því er ljósi bjartara, at sá confirmeraði þá, [sem] án ifa er yfirbiskup ok einvaldskonúngr laganna; má þat ok réttliga tala, at hvar í kristninni sem makligr var kosinn, án nokkurri simonia, var alla götu lögunum ágetara;má þat ok rèttliga tala, at hvar í kristninni sem makligr var kosinn, án nokkurri simonia, var alla götu lögunum ágetara; þat váttaði [Adrianus] primus, þá er hann skipaði einum leikmanni, Karulo magno, svá mikit yfirvald lærdómsinsins, at engi Electus um allt Italiam skyldi fyrr taka bagal ok gull út af sætinu, en kosníngar kapituli veri áðr prófaðr fyrir herra keisaranum hversu hreinn hann veri ok samþykkr lögunum. Þessi skipan Adriani bar vitni dýrligr maðr Gregorius sextus í sinni banasótt, at ei um aldr fyrr né síðarr heflr kristnin svá hreinferðug verit í sínum formönnum, sem á dögum Karoli magni, fyrir þá grein, at engi florin flaug í hans auga;Þessi skipan Adriani bar vitni dýrligr maðr Gregorius sextus í sinni banasótt, at ei um aldr fyrr nè síðarr heflr kristnin svá hreinferðug verit í sínum formönnum, sem á dögum Karoli magni, fyrir þá grein, at engi florin flaug í hans auga; en á várum dögum, segir herra páfinn, sem konúnganna kurt gerist fyllt af ágirnd ok gjálífi, gerir mær ok móðir heilug kirkja einkar réttliga, þó at hún aptr taki þat privilegium, þvíat einn ok hinn sami lutr er í tímanna grein ýmisliga gerandi.en á várum dögum, segir herra páfinn, sem konúnganna kurt gerist fyllt af ágirnd ok gjálífi, gerir mær ok móðir heilug kirkja einkar rèttliga, þó at hún aptr taki þat privilegium, þvíat einn ok hinn sami lutr er í tímanna grein ýmisliga gerandi. Af þessum orðum herra páfans má vitr maðr skilja, at eigi sæmdi hann at eins Karlamagnús konúng, heldr alla kristni, er grunlausan kosníng gerir formanna. Er þat loflig dygð í stórríkjum með ágetum klerkum, en myklu lofligri í fátækum löndum með svá fáteku fólki, at ekki kunnum nema krossfestan Jesum Christum. Svá kvað herra Arngrímr:

De apparitione Johannis:

Sína blezan, svá varð raunar / sveft at vitran biskupsefni.

Sem herra Guðmundr electus er til kominn kirkju sinnar, hefr Kolbeinn bóndi á þann hátt sína þjónustu, at án frétt ok formanns leyfi sezt hann upp á kirkjunnar náð meðr vij. mann af sjálfs síns húsi;Sem herra Guðmundr electus er til kominn kirkju sinnar, hefr Kolbeinn bóndi á þann hátt sína þjónustu, at án frètt ok formanns leyfi sezt hann upp á kirkjunnar náð meðr vij. mann af sjálfs síns húsi; er herra Electus svá borinn ráðum, at eigi fekk borð á staðnum einn bróðurson hans;er herra Electus svá borinn ráðum, at eigi fèkk borð á staðnum einn bróðurson hans; hér meðr tekr hann skipanarlaust með sterkri hendi alla lukla á garðinum með ræðismanns vald, svá at allr bærinn skal lúta hans boði ok banni.hèr meðr tekr hann skipanarlaust með sterkri hendi alla lukla á garðinum með ræðismanns vald, svá at allr bærinn skal lúta hans boði ok banni. Þann heimoliga klerk, er herra Guðmundi til heyrir, ok hans notarius var allt til þess dags, fyrirlætr hann nú, ok hefir hann nú at viðsjámanni, en semr þar í mót nýjan félagskap við einn kirkjuprest, er hét Kygri-Björn, ok alla götu fannst í úvinaflokki herra Guðmundar.Þann heimoliga klerk, er herra Guðmundi til heyrir, ok hans notarius var allt til þess dags, fyrirlætr hann nú, ok hefir hann nú at viðsjámanni, en semr þar í mót nýjan fèlagskap við einn kirkjuprest, er hèt Kygri-Björn, ok alla götu fannst í úvinaflokki herra Guðmundar. Nú fyrir þat, er Kolbeinn var svá ístöðumikill á garðinum, hafði herra Electus litla fjölskyldu, nema tala með klerkum um tíðagjörð; var hann nú þolinn, ok bar þessa upprás með mikilli hógværi, bæði fyrir þat at hann var ríkr at kraptinum, ok þat annat, at hann sá löngu fyrir í spádóminum. Mildi hans ok ölmusugæði var hit sama til fátækra manna, en því meira ok víðfaðmara út í frá tveggja vega sem lánit var margfaldara, því hann vissi vel skrifat, at þá er gjafirnar vaxa, vaxa ok skynsemdir gjafanna. Nú sakir þess, at þat er kynfylgja í því landi, at þar gengr með öreign múgr manns hús af húsi á vetr ok sumar, ok hefir öngva næríng nema ölmúsugjörðir góðra manna, segir herra Guðmundr svá fyrir, at öllum þeim fátækum, er á koma garðinn, skal gefa tvímæling; en þess [i] skipan líkar trautt Kolbeini, kallar vera auðnar glutr, ok vill með öngu móti hafa. Því leitar herra Electus annan veg sinni góðfýsi, at með leyndri hlýðni starfsmanna á garðinum gefr hann bæði fóðr ok fæzlur þurföndum. Heðan leiðir þat, er herra Guðmundr lét hníta við: um vetrinn eptir jól, sem starfsmenn kómu til hans ok sögðu, at allr kostr, bæði til mann [fæðu ok] fénaðar, var nú mörgum hlutum meiri upptaks en eptir vana.Hèðan leiðir þat, er herra Guðmundr lèt hníta við: um vetrinn eptir jól, sem starfsmenn kómu til hans ok sögðu, at allr kostr, bæði til mann [fæðu ok] fènaðar, var nú mörgum hlutum meiri upptaks en eptir vana. Herra Electus svarar: guði lof ok várri frú! hvat er úvænt í, at þeim lítist betr útlátin en Kolbeini vin várum? — Bóndinn heyrði uppá ok brá við lit, en svaraði öngu; varð af slíku sundrgrein ok sem nökkurr sveitardráttr á garðinum, ok því hugleiðir herra Guðmundr, sem vitr maðr, at lægja þessa ofran meirr meðr hógleik en harðindum, því at hann sér réttara, at kennimanns vald sé yfir kirkjunnar góðs, en handgrip leikligrar persónu.varð af slíku sundrgrein ok sem nökkurr sveitardráttr á garðinum, ok því hugleiðir herra Guðmundr, sem vitr maðr, at lægja þessa ofran meirr meðr hógleik en harðindum, því at hann sèr rèttara, at kennimanns vald sè yfir kirkjunnar góðs, en handgrip leikligrar persónu. Hérmeð hugsar hann, at heilög Hólakirkja er nauðsynjuð at fá tvá röskva menn ok ráðna, annan til at halda kirkjunnar umboð í hans fráveru, en annan til Noregs með sjálfum sér.Hèrmeð hugsar hann, at heilög Hólakirkja er nauðsynjuð at fá tvá röskva menn ok ráðna, annan til at halda kirkjunnar umboð í hans fráveru, en annan til Noregs með sjálfum sèr. Því skrifar hann tvenn bréf eptir jólin, önnur austr til Sigurðar Ormssonar, í þann skilníng, at honum er nú færi at fírrast foráttu Oddaverja ok veita vörð Hólakirkju góðs, meðan Electus er af landi brott.Því skrifar hann tvenn brèf eptir jólin, önnur austr til Sigurðar Ormssonar, í þann skilníng, at honum er nú færi at fírrast foráttu Oddaverja ok veita vörð Hólakirkju góðs, meðan Electus er af landi brott. Önnur bréf skrifar hann vestr á landit, til vinar sins er Rafn hét, reyndr maðr í dygð ok hamíngju;Önnur brèf skrifar hann vestr á landit, til vinar sins er Rafn hèt, reyndr maðr í dygð ok hamíngju; þar í lýsir hann vígsluferð sinni til Noregs, ef guð vill svá takast láta; biðr Rafn í vináttu þeirra fylgja sér, ok forsjá veita kirkjunnar ok sínum nauðsynjum;biðr Rafn í vináttu þeirra fylgja sèr, ok forsjá veita kirkjunnar ok sínum nauðsynjum; nefnir honum stað ok tíma, hvar þeir skulu finnast á várit eptir hvítasunnu, í því héraði Hóla biskupsdæmis, er Miðfjörðr heitir.nefnir honum stað ok tíma, hvar þeir skulu finnast á várit eptir hvítasunnu, í því hèraði Hóla biskupsdæmis, er Miðfjörðr heitir. Líða nú tímar, fram yfir Transitum sancti Johannis Holensis; býst þá herra Electus at finna Rafn. Sem hann er albúinn til reiðar, gengr Kolbeinn bóndi til hans ok talar svá: ek vil at fæð sú leggist brott, sem inn hefir komit í vetr millum vár, því at sökin er engi, ef rétt er virt.Sem hann er albúinn til reiðar, gengr Kolbeinn bóndi til hans ok talar svá: ek vil at fæð sú leggist brott, sem inn hefir komit í vetr millum vár, því at sökin er engi, ef rètt er virt. Herra Guðmundr svarar: eigi fæ ek á fundit, at ek hafi verðat mér mikla úblíðu várlangt, er ok vel, ef þú ok þínir menn hafa svá gert, en ef finnst öðru vegs, svarit sjálfir.Herra Guðmundr svarar: eigi fæ ek á fundit, at ek hafi verðat mèr mikla úblíðu várlangt, er ok vel, ef þú ok þínir menn hafa svá gert, en ef finnst öðru vegs, svarit sjálfir. Kolbeinn svarar: þat er ei úlíkast, at hér fari sem mælt er, at sjaldan er eins ef tvá greinir, kann vera, at ek hafa meira inn lagt, ok því bið ek fyrirláts, vil ek fyrirgefa yðr, ef þér hafit framarr leiðzt en heyrði.Kolbeinn svarar: þat er ei úlíkast, at hèr fari sem mælt er, at sjaldan er eins ef tvá greinir, kann vera, at ek hafa meira inn lagt, ok því bið ek fyrirláts, vil ek fyrirgefa yðr, ef þèr hafit framarr leiðzt en heyrði. Herra Electus svarar: glyslig orð væri harðla góð, ef þau bæta þann er þau berr fram, en þat er þú veikt at um beizlu mína, mundi framarr bert vorðit ef friðrinn hefði legit nökkuru firr. Mun sá orðskviðr hér sannast, at fár gengr sekr af sjálfs dómi.Mun sá orðskviðr hèr sannast, at fár gengr sekr af sjálfs dómi. Eptir svá talat skilja þeir mágar; ríðr herra Electus ór héraði til Þíngeyra klaustrs ok kemr nær hvítasunnu;ríðr herra Electus ór hèraði til Þíngeyra klaustrs ok kemr nær hvítasunnu; er þar sem fyrr allblítt við honum tekit. Nunna sú, er fyrr var nefnd, leiddi svá dýrligt líf í þeim sama stað, at sakir einvistar ok sífeldrar þagnar vildi hún engan karlmann sjá né finna, ei heldr son sinn kjötligan, kennimann at vígslu;Nunna sú, er fyrr var nefnd, leiddi svá dýrligt líf í þeim sama stað, at sakir einvistar ok sífeldrar þagnar vildi hún engan karlmann sjá nè finna, ei heldr son sinn kjötligan, kennimann at vígslu; en svá sem þessi nýi gestr herra Guðmundr kemr til garðs, bregðr sú guðs ambátt sínum vana, svá at fyrir teikn eðr láglig orð þykkist hún við hann eyrindi eiga. Hann leiðist ok gjarna eptir hennar vild í þat lítla hús, er hún þjónaði. Sem hann hefir niðr sezt, feir hun fram hjá fótnm hans ok tekr svá til orða: hvat líðr, faðir minn, hefir þú nú staðfest hjarta þitt undir kosninginn? — Hann svarar: dóttir min, ek vilda þér satt segja, at þýðganarbæn manna gengr upp á hugboð mitt, svá at þar fyrir angrast ek allr, ok því veit ek vart hvárt er ek vil.Sem hann hefir niðr sezt, feir hun fram hjá fótnm hans ok tekr svá til orða: hvat líðr, faðir minn, hefir þú nú staðfest hjarta þitt undir kosninginn? — Hann svarar: dóttir min, ek vilda þèr satt segja, at þýðganarbæn manna gengr upp á hugboð mitt, svá at þar fyrir angrast ek allr, ok því veit ek vart hvárt er ek vil. Hún svarar: búðu hjarta þitt til mannrauna, ger karlmannliga, ok styr [k] st í drottni, því at ek, hin lægsta ölmusa guðs kristni, kann flytja þér, at engi er undanferðin, vili guðs er ráðinn, at gera þik biskup sinnar kristni, svá sem ek nam af munni sjálfrar minnar frú, guðs móður, ok set í frá þér allan ótta, herr þik æ glaðr í guðligt strið, þvíat krúnan er æ því fegri, sem sigrinn er frægari.Hún svarar: búðu hjarta þitt til mannrauna, ger karlmannliga, ok styr [k] st í drottni, því at ek, hin lægsta ölmusa guðs kristni, kann flytja þèr, at engi er undanferðin, vili guðs er ráðinn, at gera þik biskup sinnar kristni, svá sem ek nam af munni sjálfrar minnar frú, guðs móður, ok set í frá þèr allan ótta, herr þik æ glaðr í guðligt strið, þvíat krúnan er æ því fegri, sem sigrinn er frægari. Herra Guðmundr tók með trúnaði hennar orð, hræddr fyrir lítillætið, en styrkr af guðligum ténaði.Herra Guðmundr tók með trúnaði hennar orð, hræddr fyrir lítillætið, en styrkr af guðligum tènaði. Skilja þau í guðs blezan með sambland sinna bæna; gerir hann sinn veg sem ætlat var: finnast þeir Rafn í nefndum stað, ok staðfesta sína sigling út af þeirri höfn norðanlands, er Eyjafjörðr kallast; þat hérað er eitt bezt á því landi, bæði sakir veðráttu ok góðrar bygðar allt út tveim megin sjófarins.þat hèrað er eitt bezt á því landi, bæði sakir veðráttu ok góðrar bygðar allt út tveim megin sjófarins. Þar stóð uppi Norrent far á Gáseyri, ok ætlaði brott um sumarit. Eptir svá gjört, ok nefndan dag, nær þeir skulu finnast, ríðr herra Electus heim aptr; er þá Sigurðr bóndi sunnan kominn ok bíðr hans at Hólum; heldu þeir tal með sér, at Sigurðr taki umboð staðarins í þeim árgang ok öðrum.hèldu þeir tal með sèr, at Sigurðr taki umboð staðarins í þeim árgang ok öðrum. Er þat fljótt at greina, hvert upphaf hann hefir fundit til hlýðni ok vináttu við herra Electum, at hann vill á öngva lund gera létta kirkjunni, nema herra Guðmundr gefi honum handsal yfir hennar gózi.Er þat fljótt at greina, hvert upphaf hann hefir fundit til hlýðni ok vináttu við herra Electum, at hann vill á öngva lund gera lètta kirkjunni, nema herra Guðmundr gefi honum handsal yfir hennar gózi. Þat annat, at heilög kirkja skal ábyrgjast honum hvern þann eyri, frítt ok ófritt, sem hann leggr í hennar varnað. Þessi vegr hvárrtveggi sýnist herra Guðmundi nauðbeygðr, hinn fyrri varla með lögunum, hinn síðarri til fjárskaða með undirhyggju, þvíat hann sér, at Sigurðr mun inn leggja með einvirðíng sinni, en taka fullt af kirkjunni.Þessi vegr hvárrtveggi sýnist herra Guðmundi nauðbeygðr, hinn fyrri varla með lögunum, hinn síðarri til fjárskaða með undirhyggju, þvíat hann sèr, at Sigurðr mun inn leggja með einvirðíng sinni, en taka fullt af kirkjunni. Ríss hér hart við [um] kostaboð, áðr vitrir menn leggja til, at þröngvandi nauðsyn kirkjunnar megi á öngva leið þarnast forsjá;Ríss hèr hart við [um] kostaboð, áðr vitrir menn leggja til, at þröngvandi nauðsyn kirkjunnar megi á öngva leið þarnast forsjá; kalla bóndann ráðinn til forgangs ok verndar, þótt hann þykki harðr í skildögum. Fyrir þvílíkar tillögur, ok mest fyrir sína brottferð ok svá bráðrar nauðsynjar, leiðist herra Electus á þenna kost, mjök um þveran hug. Ríðr Sigurðr þá suðr aptr ok flytr sunnan sitt góz, er hann kallaði tvau hundrat hundraða, var þat svá sem spakr gat með nafni innlagt, en síðan með ávinníng út heimt. Liðr nú þar til er Rafn kemr vestan, ok ríðr með skipan herra Electi síðan norðr til skips, at taka við, geyma ok út skipa þat góðs, er ræðismaðr Hólakirkju lætr tilflytja. En þann tíma, er Julius gengr inn, ríðr herra Electus til skips, skipandi áðr kirkjunnar erindum sem bezt ok sæmiligast var honum möguligt. Er nú haldit á búnaði, þar til er hvert fat er á skipi sem Divisio apostolorum gengr inn; hún var þá á drottins dag. Á laugardag næsta áðr sendir herra Electus einn af piltum sínum austr yfir fjörð ep [tir] vatnfötum, er þar lágu, verðr honum dvalsamt, svá at þat skip rær undan honum er hann var farþegi til; því kemst hann eigi aptr samdægris. En árla sunnudags morguninn, er sól rauð, kastar ofan fjörðinn fagrt gul, ok þegar vilja kaupmenn leysa ok vinda, en herra Electus leggr til fátt, sakir sveinsins, en setr ei bann fyrir, ok þegar sem út kemr fyrir eyrina, er hlíðr höfnina, grær því skjótara gulit, sem meirr er aflent; tekr nú búsan góðan skrið, en piltr herra Guðmundar er fyrir austan fjörð, sér hann þeim í váðarbug, ok þykkist ei, sem mælt er, hjá stýrimanni staddr, ok rétt í því bili rennir at landi sexært skip með þrim röskum mönnum;tekr nú búsan góðan skrið, en piltr herra Guðmundar er fyrir austan fjörð, sèr hann þeim í váðarbug, ok þykkist ei, sem mælt er, hjá stýrimanni staddr, ok rètt í því bili rennir at landi sexært skip með þrim röskum mönnum; hann segir þeim sína úgiptu, biðr þá drýgja manndóm fyrir skyld herra Guðmundar, ok flytja sik út til búzunnar. Sá er fyrir var bátinum svarar honum: gjarna viljum vér kumpánar þat verðskylda með stundar erfiði, at vera heldr í vináttu meistara þins en fyrir utan, því gakk til vár, ok muntu skipit fá ef honum þykkir betr at þú fáir.Sá er fyrir var bátinum svarar honum: gjarna viljum vèr kumpánar þat verðskylda með stundar erfiði, at vera heldr í vináttu meistara þins en fyrir utan, því gakk til vár, ok muntu skipit fá ef honum þykkir betr at þú fáir. Síðan setja þeir til segls ok róa undir með afli allir iij afklæddir, ök sýnist ei því síðr, at stórum dragi undan búzuna. Formaðr talar þá til sveinsins: hvar til skulu vér flytja þik svá, at þú kallir röskliga eptir sótt? — Út í fjarðarminni segir hann, sem haf tekr til.Formaðr talar þá til sveinsins: hvar til skulu vèr flytja þik svá, at þú kallir röskliga eptir sótt? — Út í fjarðarminni segir hann, sem haf tekr til. Svá er rétt talat, segir bóndi.Svá er rètt talat, segir bóndi. Þat er greinanda, at utarliga í firðinum stendr ein ey, þar er prestssetr ok bæir nökkurir, þar er ok kaupmanna lægi, ef byrfall verðr, hvárt þeir sigla út eða inn. Herra Electus segir til kaupmanna, sem út gengr undir eyna, at hann vill at leggja ok bíða þjónustumanns síns, ok heyra þar messu. Kaupmenn kasta í mót, ok kalla úfert at únýta svá venan byr. Herra Guðmundr svarar: þat má guð gefa, at þér fáit dvöl aðra eigi minni, þótt þér sneiðit hjá messustundinni.Herra Guðmundr svarar: þat má guð gefa, at þèr fáit dvöl aðra eigi minni, þótt þèr sneiðit hjá messustundinni. Kaupmenn treysta nú eigi at halda við hann, þvíat þeir skilja at honum mislíkar ef hann ræðr eigi; fyrir þá sök lægja þeir ok leggjast með akkeri; flyzt nú herra Electus til lands, ok segir sjálfr messu postulum guðs. Eptir þat gjört vel ok fagrliga eptir vana ferr hann aptr til skips, er þá ok kominn sendimaðr hans með fylgð sinni; þakkar herra Guðmundr þeim röskliga gjörð með vináttu. Þar liggja þeir á sunnudaginn, þvíat austan lá fyrir. En snemma næsta morgin hefir út fjörðinn; vilja kaupmenn þá leysa, en þesse er nú eigi kostr svá fljótt, þvíat akkeri þeirra er svá grunnfast, at hvárki vinnr afl né útvegr, þar til þeir hugsa þat ráð, er bezt var til, segja herra Guðmundi sitt vandræði;vilja kaupmenn þá leysa, en þesse er nú eigi kostr svá fljótt, þvíat akkeri þeirra er svá grunnfast, at hvárki vinnr afl nè útvegr, þar til þeir hugsa þat ráð, er bezt var til, segja herra Guðmundi sitt vandræði; hann gengr fram á saxit ok blezar yfir strenginn ok lætr fylgja þessi orð svá at allir heyrðu: drottinn minn, leys þú akkerit; síðan tekr hann sjálfr strenginn ok fleiri með honum, flýtr þá akkerit upp sem eitt kefli. Hér má nú sjá virðuligan sporgöngumann ágetra guðs vina Helisei ok Benedicti, þessir iij leystu járn af grunni, ok þat er hér má sýnast móti náttúru, at mannligt afl létti ok leiddi járns þúnga, því meirr var móti eðli náttúrunnar í fyrra stað, er mannligr styrkr prófaði sama járn læst í grunni áðr engla þjónusta leysti þat eptir boði guðs ok bæn herra Guðmundar.Hèr má nú sjá virðuligan sporgöngumann ágetra guðs vina Helisei ok Benedicti, þessir iij leystu járn af grunni, ok þat er hèr má sýnast móti náttúru, at mannligt afl lètti ok leiddi járns þúnga, því meirr var móti eðli náttúrunnar í fyrra stað, er mannligr styrkr prófaði sama járn læst í grunni áðr engla þjónusta leysti þat eptir boði guðs ok bæn herra Guðmundar. Setja nú kaupmenn segl, ok þakka guði sitt fararleyfi. Slafast þegar byrleiði þeirra, er þeir koma undan landinu, þvíat þetta sumar var þat mjök alvara veðrfalls at liggja í landnorðri, en þat var þeim mest í móti, því at allir þeir, er svá taka norðrhallt út, hafa þá stefnu, at sigla norðr um landit ok svá í haf; leiðir þá um kveldit ok undir Grímsey, er fyr var nefnd, þar liggja þeir um vij nætr, því at landnyrðingr setr þeim farbann. Eptir þat liðit kemr þeim hagstætt, svá langt fyrir landit sem eina morginsigling. Síðan fellr á sami landnyrðingr ok rekr til Grímseyjar ok þaðan vestr annat hálfu lengra. Sem þar hefir reitt um stund, lætr vestræna sem hún sé alráðinn byrr beggja skauta, ok leiðir þá svá langt norðr fyrir land, sem brátt sneri til landsuðrs í Íslands haf.Sem þar hefir reitt um stund, lætr vestræna sem hún sè alráðinn byrr beggja skauta, ok leiðir þá svá langt norðr fyrir land, sem brátt sneri til landsuðrs í Íslands haf. Nú brestr á austan með magni, svá at þá keyrir vestr í haf hálfu lengra en fyrr. Sem þar er komit, dreymir einn mann í búzunni, at tiguligr herra, skrýddr öllu biskupsskrúði, gengr um skipit, einkanliga þar til sem stendr húðfat herra Electi; hér nemr hann stað, ok blezar hugaðlátliga upp yfir sængina.hèr nemr hann stað, ok blezar hugaðlátliga upp yfir sængina. Þat blæs í brjóst þeim er sá, at þar væri sæll Johannes Holensis; glöddust skiparar við draum þenna, ok þýddu svá, at brátt mundi léttara falla.glöddust skiparar við draum þenna, ok þýddu svá, at brátt mundi lèttara falla. Herra Guðmundr hugsar með sér, hversu honum fellu skipferðirnar;Herra Guðmundr hugsar með sèr, hversu honum fèllu skipferðirnar; hann leitaði til einn tíma fyrr ok braut þá fót sinn, en nú válkar hann aptr ok fram sem hafrek, ok fær hvergi fram komizt. Nú sem landnyrðíngr linar lítið dag né nótt, talar herra Guðmundr svá til stýrimanna: þat er ráð mitt, sagði hann, at vér dragim segl ok látið ganga vestr um landit, því at landnyrðíngar liggja svá þrátt, at tvisýnt er hvárt vér komumst nakkvat fram.Nú sem landnyrðíngr linar lítið dag nè nótt, talar herra Guðmundr svá til stýrimanna: þat er ráð mitt, sagði hann, at vèr dragim segl ok látið ganga vestr um landit, því at landnyrðíngar liggja svá þrátt, at tvisýnt er hvárt vèr komumst nakkvat fram. Þessari hans tillögu samþykkja allir skipmenn, segja blásanda byr vestr um land, [ok] allt austr um [eyjar þær] er heita Vestmannaeyjar. Ok sem vart eru þeir komnir í Íslands haf, brestr á sá galandi landnyrðíngr, svá at á nótt með degi keyrir þá ok kastar suðr í haf, svá at þeir hafa vita af Suðreyjum, en kenna sik berliga hjá þeim eyjum er Hirtir heita. Þá gengr vindr upp á austr, ok rekr þá með ofviðri vestr í Írlands haf, með svá miklum lífsháska ok váða, at boðaföll grenja á bæði borð, ok þar veðrit upp á. Herra Electus býðr yfir allt skipit, at menn gangi til skriptar ok kennimenn semi krúnur sínar. Síðan samsetr hann heit fyrir allra þeirra hönd, at hverr sá maðr, er góðs hefir í skipi, skal leggja til Rómkostar einum manni. Hérmeð skal gefast fátækum alin af hverjum sekk, ok hálf mörk vax til kirkju á hvern mann, er góðs átti.Hèrmeð skal gefast fátækum alin af hverjum sekk, ok hálf mörk vax til kirkju á hvern mann, er góðs átti. Eigi seinna en þetta heit fór um skipit með handsali, fellr veðrit í kyrt, en án dvöl kaldar af boðafallinu, svá at með segli varð undan vikit ok hefr svá brött frá sjálfum dauðanum; leika þá við léttir útnyrðíngar ok bægja þeim suðr undir Skotland;leika þá við lèttir útnyrðíngar ok bægja þeim suðr undir Skotland; þar liggja þeir nökkurar nætr, sem heitir fyrir Stauri; þat kalla þeir fyrir Hvarfi. Svá segir herra Arngrímr:

Ván er at hlýði hánum, / hrönn, sú er ægði mönnum.

Þar fá þeir at liðnum degi útsynníng svá óðan, at engi maðr í skipi mundi sik hafa vorðit fyrir slíku fári bæði veðrs ok sjófar. Þá kvað einn maðr í skipi vísu þessa:

Þetta veðr fell brátt, en þó var hafit svá grafit sakir ofviðris, at grunnföllum var líkara en hafsjálfri;Þetta veðr fèll brátt, en þó var hafit svá grafit sakir ofviðris, at grunnföllum var líkara en hafsjálfri; þó leggja þeir í rétt, ok hafa svá krappan sem þola mátti, þar til eina nótt heyra nökkurir þat brak ok bresti, sem sannliga mátti ógn heita, hafa sik þá allir menn uppi á skipinu;þó leggja þeir í rètt, ok hafa svá krappan sem þola mátti, þar til eina nótt heyra nökkurir þat brak ok bresti, sem sannliga mátti ógn heita, hafa sik þá allir menn uppi á skipinu; en þaðan leiddi þenna ógnar gný, at hafbylgja gekk geisandi sem fjall væri, ok svá löng milli arma, at ei sá út yfir; hún horfði á þvert skipit ok ógnaði hræðiligan steyt, því at hana bar hærra en flaugina. Stýrimaðr segir sér sýnast ráð, at vinda segl ok prófa ef stafnhaldit verðr mót bylgjunni.Stýrimaðr segir sèr sýnast ráð, at vinda segl ok prófa ef stafnhaldit verðr mót bylgjunni. Rafn bóndi svarar honum, at þat ráð veri ofseint, sýnist mér þat snjallara, segir hann, at segja til herra Guðmundi, þvíat þat mun duga.Rafn bóndi svarar honum, at þat ráð veri ofseint, sýnist mèr þat snjallara, segir hann, at segja til herra Guðmundi, þvíat þat mun duga. Blezaðr guðs maðr skipast mjúkliga við allra þörf, ok tekr fljótt sína reliquias ok gengr svá fram öruggr í guðs fulltíngi, at rétt í þann púnkt sem skipit var komit í brjóst bylgjunnar, blezar hann upp móti henni, ok viðr þann kross brestr hún í sundr fyrir barðinu ok klýfst svá með tveimr borðvegum, at hún slær af sólbyrðin ok hvat er laust var á búlkanum aptr í austr.Blezaðr guðs maðr skipast mjúkliga við allra þörf, ok tekr fljótt sína reliquias ok gengr svá fram öruggr í guðs fulltíngi, at rètt í þann púnkt sem skipit var komit í brjóst bylgjunnar, blezar hann upp móti henni, ok viðr þann kross brestr hún í sundr fyrir barðinu ok klýfst svá með tveimr borðvegum, at hún slær af sólbyrðin ok hvat er laust var á búlkanum aptr í austr. Kaupmenn kalla þá: æ fór efnum betr! — Herra Guðmundr sagði: þat er vánligt at þaðan veitist miskunn, sem nóg er til. Eptir þetta umliðit gengr upp stormr hinn sami, svá at engi er annarr lífsvegr en halda undan; var veðrit svá hart, at þeir sigldu með eitt rif í miðju tré þar til at landi skýtr upp;var veðrit svá hart, at þeir sigldu með eitt rif í miðju trè þar til at landi skýtr upp; þeir kenna, at þat eru sker ok útgrynni, er liggja fyrir Suðreyjum; vóru þar sund, ef kunnir menn sigldu í kyrru, en nú var þvílíkt yfir sjá sem eitt bratt boðafall. Norænir menn segjast hér aldri komit hafa, ok því öngva stefnu vita.Norænir menn segjast hèr aldri komit hafa, ok því öngva stefnu vita. Herra Elektus segir þá: þat dugir á öngva leið, at menn láti yfir drifast; ef þér vilit eigi, norrænir menn, þá far til Rafn bóndi, segir hann, þú ert vitr maðr ok fróðr í fréttum, en reyndr ok ráðinn í hamíngju.ef þèr vilit eigi, norrænir menn, þá far til Rafn bóndi, segir hann, þú ert vitr maðr ok fróðr í frèttum, en reyndr ok ráðinn í hamíngju. Rafn svarar: dýrt er drottins orð, gef mér blezan yðra, ok mun ek þá til ráða í guðs nafni, ef stýrimaðr vill eigi.Rafn svarar: dýrt er drottins orð, gef mèr blezan yðra, ok mun ek þá til ráða í guðs nafni, ef stýrimaðr vill eigi. Stýrimaðr fyrirtekr.

Rafn bóndi þiggr blezan sem hann bað, ok sezt með stjórnarvöl, ok stýrir með svá frábærri giptu ok þess verðleik, er honum bauð verkit, at þat var þrim sinnum um nóttina, at skilríkir vökumenn sögðust engan hlut fyrir stafninn sjá nema flúð ok fall, en þó kendi búzan hvárki grjót né grunn;Rafn bóndi þiggr blezan sem hann bað, ok sezt með stjórnarvöl, ok stýrir með svá frábærri giptu ok þess verðleik, er honum bauð verkit, at þat var þrim sinnum um nóttina, at skilríkir vökumenn sögðust engan hlut fyrir stafninn sjá nema flúð ok fall, en þó kendi búzan hvárki grjót nè grunn; svá leiddi guðs miskunn þá gegnum þenna háska í brott af öllum váða margföldum, er fyrr var greindr í þeirra ferðum, at þeir fá blítt lægi í Suðreyjum þar er Sandey heitir; þar liggja þeir nökkurar nætr; gengr herra Electus þar á land til heilagrar kirkju, ok er meðr sæmiligu yfirlæti í boði þess valdsmanns, er Ólafr hét ok yfir bauð eyjarnar;gengr herra Electus þar á land til heilagrar kirkju, ok er meðr sæmiligu yfirlæti í boði þess valdsmanns, er Ólafr hèt ok yfir bauð eyjarnar; þaðan taka þeir hagstæðan byr; ríss þá ekki á móti, þvíat þeir taka Noreg með heilu ok höldnu lítið suðr frá þrándheimi, þar sem á Eiði heitir. Þaðan sigla þeir sem byr gaf norðr til þrándheims, ok leggja inn fyrir Niðarós.

Á þessum tímum sem herra Guðmundr góði kom af Íslandi til Niðaróss, at taka biskups vígslu með guðs forsjá, var liðit frá holdgan várs herra M. okcc. ok tvau ár á dögum Innocentii páfa þriðja með því nafni, er var dýrðar eptirdæmi formönnum í kristninni, því at hann var stjórnsamr ok ölmusugóðr, þar með nytsamligr síðarr um tímum í lagasetníng ok predicamentis. Hann helt almenniligt þíng í Latran, svá at upp sátu M. tvau hundrat ok xiiij formenn heilagrar kirkju ýmisligra stétta.Hann hèlt almenniligt þíng í Latran, svá at upp sátu M. tvau hundrat ok xiiij formenn heilagrar kirkju ýmisligra stètta. Á hans tímum byrjaðist ok lögtókst hvárrtveggi lifnaðr, Prédikara ok Berfættu bræðra.Á hans tímum byrjaðist ok lögtókst hvárrtveggi lifnaðr, Prèdikara ok Berfættu bræðra. Honum eignar heilög bók fyrsta compileran Decretalium, en Honorio tertio næst eptir hann; sat hann honum ok næstr í páfadóminum fyrir Gregorium nonum. Nefndr Innocentius efldi þat hús í Roma, er hann kallaði heilags anda spítal, ok lagði þar til svá miklar eignir ok rentur sem þörf beiddi; var þat föðurleifð hans, þvíat hann hafði verit ríkr maðr fyrir páfadóminn, kynjaðr af þeirri hálfu Italie er Kampania heitir. Hann bannferði Ottonem keisara fjórða með því nafni fyrir svá einkanligt efni, sem hér stendr.Hann bannferði Ottonem keisara fjórða með því nafni fyrir svá einkanligt efni, sem hèr stendr. Keisarinn var hans sjálfs vígsluson, ok er hann skyldi eið vinna í vígslunni, stafar herra páfinn svá frekan, at allar þær eignir, sem at fornu hefði til heyrt krúnu keisarans ok nú veri skutlaðar, skal hann með sterkri hendi aptr skipa fyrra stétt.Keisarinn var hans sjálfs vígsluson, ok er hann skyldi eið vinna í vígslunni, stafar herra páfinn svá frekan, at allar þær eignir, sem at fornu hefði til heyrt krúnu keisarans ok nú veri skutlaðar, skal hann með sterkri hendi aptr skipa fyrra stètt. Keisarinn er tregr at sverja, því at hann [skilr] með sér, at þetta mál hefir auga, sem þeim báðum mun af leiða hinn mesta ótila.Keisarinn er tregr at sverja, því at hann [skilr] með sèr, at þetta mál hefir auga, sem þeim báðum mun af leiða hinn mesta ótila. En þann tíma sem herra páfinn knýr hann at eiðstafnum, sverr hann. Um daginn eptir, sem herra páfinn veitir honum ágætliga, ok þeir sitja báðir samt, talar keisarinn svá: heilagr faðir, segir hann, framan eið buðu þér mér í dag.Um daginn eptir, sem herra páfinn veitir honum ágætliga, ok þeir sitja báðir samt, talar keisarinn svá: heilagr faðir, segir hann, framan eið buðu þèr mèr í dag. Herra páfinn svarar: hann var réttvísliga framr, en í önga grein framarr.Herra páfinn svarar: hann var rèttvísliga framr, en í önga grein framarr. Keisarinn svarar: þat er ljóst, at þér munit gjarna aptr leggja þat, er þér haldit, ok vísvitað er at keisaradæminu til heyrir.Keisarinn svarar: þat er ljóst, at þèr munit gjarna aptr leggja þat, er þèr haldit, ok vísvitað er at keisaradæminu til heyrir. Hvat er þat? segir herra páfinn. Þat heitir Mathildar arfr, segir keisarinn. Herra páfinn talar þá, ok bregðr lítt: þat er heilög Róma kirkja hefir haft ok mínir forverarar haldit í náðum ok friði fyrir minn dag, skulum vér halda sem einn rómverskr biskup fyrir hverjum lifanda manni, ok ef nökkurr dirfist at ræna kirkjuna ok oss svá höldnu góðs [i], skulu vér gjarna prófa hvárt sverðit Petri kann bíta hálsinn á honum.Herra páfinn talar þá, ok bregðr lítt: þat er heilög Róma kirkja hefir haft ok mínir forverarar haldit í náðum ok friði fyrir minn dag, skulum vèr halda sem einn rómverskr biskup fyrir hverjum lifanda manni, ok ef nökkurr dirfist at ræna kirkjuna ok oss svá höldnu góðs [i], skulu vèr gjarna prófa hvárt sverðit Petri kann bíta hálsinn á honum. Keisarinn svarar fá um at sinni, en ferr til litlu síðarr, ok tekr upp alla þá eign, sem fyrr var nefnd. Þessi var hans bannsetníngar sök; skipaði herra páfinn annan keisara í hans rúm, þann ok svá fallinn sem finnst í þessa háttar letrum. En vér munum þaðan aptr venda til virðuligs föður herra Guðmundar, ok sjá hversu gerist hans vígsla.En vèr munum þaðan aptr venda til virðuligs föður herra Guðmundar, ok sjá hversu gerist hans vígsla.

Sem fyrr var greint í bókinni, sat herra Eiríkr, hinn þriði með erkibiskups tign, í Niðarósi, þat er samtíða fyrr greindu ári várs herra. Hann tekr með sannri virðing sinn blezaða son herra Guðmund, skoðandi smásmugliga hans nytsemdar erindi, sem bréf af Íslandi þar um gjör birta ok báðu ljósliga.Hann tekr með sannri virðing sinn blezaða son herra Guðmund, skoðandi smásmugliga hans nytsemdar erindi, sem brèf af Íslandi þar um gjör birta ok báðu ljósliga. En því vóru stefnur haldnar meirr en um sinn yfir þvísa efni, at herra Guðmundr færðist undan á hverja lund er hann kunni; tjár herra erkibiskupi með snjöllum orðum ok framligum, at kirkjunnar réttr er svá til falls kominn á Íslandi, at hún þarf skörúng ok sterka hlífð með vitrligri stoð, ef hún skal ei með öllu hníga fyrir ágang ok yfirgirnd vándra manna; váttar sik fátækan mann at vizku, ok allan veg fjarlægjan svá háleitri stétt.tjár herra erkibiskupi með snjöllum orðum ok framligum, at kirkjunnar rèttr er svá til falls kominn á Íslandi, at hún þarf skörúng ok sterka hlífð með vitrligri stoð, ef hún skal ei með öllu hníga fyrir ágang ok yfirgirnd vándra manna; váttar sik fátækan mann at vizku, ok allan veg fjarlægjan svá háleitri stètt. Nú því framarr sem hann telst undan með margfaldri tálman, sér erkibiskupinn skrifuð guðs lög, at hann er kirkjunnar stéttinum æ því makligri;Nú því framarr sem hann telst undan með margfaldri tálman, sèr erkibiskupinn skrifuð guðs lög, at hann er kirkjunnar stèttinum æ því makligri; þar með gengr bjartr ok fagr vitnisburðr þess ágæta lifnaðar, er Guðmundr hafði leitt í sínum dögum án allan úfrægðar flekk. Hér með bætir mikit um lítillæti ok daglig áhyggja, er erkibiskupinn sér hann hafa í allri guðs þjónustu með hófsemd ok kærleik til allra manna.Hèr með bætir mikit um lítillæti ok daglig áhyggja, er erkibiskupinn sèr hann hafa í allri guðs þjónustu með hófsemd ok kærleik til allra manna.

Því skipar herra erkibiskup í nafni guðs endiligan veg þessa máls, at biskups vígsla herra Guðmundar skal fremjast fyrir sjálfan hann heima í Kristskirkju; þetta nytsemdar verk heilagrar kirkju vill hann eigi dvelja til úvísra tíma, heldr kallar hann til sín í stað biskupa, sem lögin bjóða, ok vígir herra Guðmund til biskups xvj. kal. Oktobris sama sumar, er hann kom til Noregs, þat er festum Eufemiæ virginis, tveim náttum eptir Exaltationem sanctæ crucis. Þat var þá drottinsdagr; þar eigi meira í millum en eina nátt, ok þess er í fyrra árgang [kom] honum biskups kosníngrinn, sem fyrr var ritað. Fylldust hér nú fagrliga þeir draumar tveir, er Ólafs kirkju til heyra ok áðr voru taldir, þvíat sannliga fell guðs altari honum í faðm á þeim degi, með biskupligri tign, er æ mun berast ok boðast meðan Norðrlönd byggvast.Fylldust hèr nú fagrliga þeir draumar tveir, er Ólafs kirkju til heyra ok áðr voru taldir, þvíat sannliga fèll guðs altari honum í faðm á þeim degi, með biskupligri tign, er æ mun berast ok boðast meðan Norðrlönd byggvast. Svá kvað herra Arngrímr:

Herra Guðmundr biskup sat í Niðarósi um vetrinn, harðla sæmiliga virðr af herra erkibiskupi ok öllum góðum mönnum út í frá, því at hans ágæta líf gjörði hann þess makligan. Þat var í upphafi ríkis herra Hákonar konúngs Sverrissonar, en ei kunnum vér greina hvar Guðmundr biskup kom til hans, en þat er skrifat, at herra konúngrinn tók hann kærliga;Þat var í upphafi ríkis herra Hákonar konúngs Sverrissonar, en ei kunnum vèr greina hvar Guðmundr biskup kom til hans, en þat er skrifat, at herra konúngrinn tók hann kærliga; er þat ok liklig sögn fyrir þá sök, at Hákon konúngr úngi hefir verit hinn mesti höfðíngi ok hófsemdarmaðr, ok allt á Ísland liðr hans verka, þat er hann hefir snarat, meðr einkanligum stíl, sögu Barlaam ok Josafat, er vóru á dögum Damasi páfa ok sæls Jeronimi. Optliga var herra Guðmundr biskup í boði vígslufóður síns um vetrinn, ok töluðu miðil sín margan heimoleik, ok þat með öðru, hversu kristinn réttr helzt á Íslandi, ok sýnist þeim einnveg báðum, at heilög kirkja ok kennimenn þoli úbæriligan ágang ok yfirvald heimligra hermanna, en þeim þykkir vís ván, at sá mun mæta hörðu mótkasti, sem sik berr fram móti þeirra úvenju, er kirkjunni vilja fyrirkoma.Optliga var herra Guðmundr biskup í boði vígslufóður síns um vetrinn, ok töluðu miðil sín margan heimoleik, ok þat með öðru, hversu kristinn rèttr hèlzt á Íslandi, ok sýnist þeim einnveg báðum, at heilög kirkja ok kennimenn þoli úbæriligan ágang ok yfirvald heimligra hermanna, en þeim þykkir vís ván, at sá mun mæta hörðu mótkasti, sem sik berr fram móti þeirra úvenju, er kirkjunni vilja fyrirkoma. Því treystir herra erkibiskup hjarta herra Guðmundar biskups, at hann geymi sína önd í teknu valdi ok vinni bata kirkjunni, hvat er hann má í anuligum styrk, til friðar ok frelsis við kirkjuna. Ok næsta sumar, sem Íslands [för] eru búin, tekr herra Guðmundr biskup orlof með bæn ok blezan erkibiskups, sæmiligum gjöfum út leystr með æskiligum orðróm. Svá gengr hann í haf sem byr gefr; fá þeir góð veðrföll, létt ok hagstæð lengstum, ok koma austan at landi at áliðnu sumri, ok vilja norðr fyrir til Gáseyrar;fá þeir góð veðrföll, lètt ok hagstæð lengstum, ok koma austan at landi at áliðnu sumri, ok vilja norðr fyrir til Gáseyrar; en er þeir hafa legit í rétt fár nætr fyrir Austfjörðum, setr sik harðan i móti þeim vestrænn útnyrðíngr, hvar fyrir herra biskup tekr þat ráð, með samþykkt allra kumpána, at hann leggr inn til lægis þar sem heitir Mjófafjörðr, austan á landinu, en þegar í stað, sem þat flýgr ok ferr um fjörðuna, at Guðmundr biskup er þar út kominn, skortir eigi góðvilja með allskyns fararigreiða, er hann ok hans fylgð þurfti at hafa.en er þeir hafa legit í rètt fár nætr fyrir Austfjörðum, setr sik harðan i móti þeim vestrænn útnyrðíngr, hvar fyrir herra biskup tekr þat ráð, með samþykkt allra kumpána, at hann leggr inn til lægis þar sem heitir Mjófafjörðr, austan á landinu, en þegar í stað, sem þat flýgr ok ferr um fjörðuna, at Guðmundr biskup er þar út kominn, skortir eigi góðvilja með allskyns fararigreiða, er hann ok hans fylgð þurfti at hafa. Skipar hann góðs Hólakirkju í þá geymslu, er hann kunni bezta fá, ok riðr siðan frá skipi rétta leið heim til Hóla;Skipar hann góðs Hólakirkju í þá geymslu, er hann kunni bezta fá, ok riðr siðan frá skipi rètta leið heim til Hóla; var Rafn í ferð með honum; hvar sem hann ok kom tóku hlerðir ok leikar með honum af hinum fremstum föngum; svá ok í veginum runnu fátækir menn flokkum saman hann at heilsa með nýfengnum fagnaði, sem þeir tæki himin höndum; ok þó at þessháttar mál sé orðskviðr, má þat hér vel vera eptir orðum Salomonis: Anima justi, et cetera.ok þó at þessháttar mál sè orðskviðr, má þat hèr vel vera eptir orðum Salomonis: Anima justi, et cetera. Öllum tók herra biskupinn sæmiliga með sama lítillæti, sem fætt var með honum, en þó einkum hýrligast guðs ölmusum. En hvat megu vér skrifa af þeirri sæmd, er heilug Hólakirkja ok hennar klerkar veittu þessum nýja biskupi, er hann heim kom, utan þat fremsta sem hún til hafði með söng ok skrúða.En hvat megu vèr skrifa af þeirri sæmd, er heilug Hólakirkja ok hennar klerkar veittu þessum nýja biskupi, er hann heim kom, utan þat fremsta sem hún til hafði með söng ok skrúða.