Bókastaðir

Þar er kyn jartegna, at maðr myktr í hjarta leitar miskunn ok finnr hana, en þat er frábært, at hjálpin grípi mann þann, er einskis biðr um sína nauðsyn, sem optsinnis varð fyrir vötn ok vígslur þessa manns, þó at eitt af mörgu sé hér til dæmis dregið, þat er tvær konur fóthrumar vóðu þann læk, er fell úr þeim brunni, er sira Guðmundr hafði vígt, ok vurðu í stað alheilar, en vissu á öngan veg hvaðan leiddi þeirra batæ, áðr kunnir menn greindu þeim upprás lækjarins.Þar er kyn jartegna, at maðr myktr í hjarta leitar miskunn ok finnr hana, en þat er frábært, at hjálpin grípi mann þann, er einskis biðr um sína nauðsyn, sem optsinnis varð fyrir vötn ok vígslur þessa manns, þó at eitt af mörgu sè hèr til dæmis dregið, þat er tvær konur fóthrumar vóðu þann læk, er fèll úr þeim brunni, er sira Guðmundr hafði vígt, ok vurðu í stað alheilar, en vissu á öngan veg hvaðan leiddi þeirra batæ, áðr kunnir menn greindu þeim upprás lækjarins. Hér með fylgir þat, er þó varð miklu síðarr, at hans öfundsmenn urpu vatn af sínum líkam í hans blezaða brunn.Hèr með fylgir þat, er þó varð miklu síðarr, at hans öfundsmenn urpu vatn af sínum líkam í hans blezaða brunn. En þat sem þeir þóttust [gjöra] guðs vin til háðúngar, sneri várr drottinn sér ok sín [um] vin til virðíngar, því at framarr en fyrr blómgaðist sjá brunnr mönnum ok fénaði til heilsubótar.En þat sem þeir þóttust [gjöra] guðs vin til háðúngar, sneri várr drottinn sèr ok sín [um] vin til virðíngar, því at framarr en fyrr blómgaðist sjá brunnr mönnum ok fènaði til heilsubótar. Þat var enn eitt sinni, at hann hafði brunn vígt, at kona nökkur langt til komin vildi bera vatn til heimilis síns, en hafði fatið ekki; tekr þá húfuna af höfði sér gjörva með lérept ok fyllir með vatn.tekr þá húfuna af höfði sèr gjörva með lèrept ok fyllir með vatn. Svá gerir hún allan sinn veg, at vatn er úbrugðit en húfan þurr utan. Í sama brunn tók maðr vatn í fötu luktri; hans farlengd var um fjallveg mikinn; ok er hann kemr í hæð fjallsins, sezt hann niðr at eyrindi, en lætr fötuna lausa hjá sér ok hugsar eigi hvar hailrinn var undir, ok því grípr hana brattlendit með fjallsins flug, ok steytir urð af urð þar til hún kemr á forlendi.ok er hann kemr í hæð fjallsins, sezt hann niðr at eyrindi, en lætr fötuna lausa hjá sèr ok hugsar eigi hvar hailrinn var undir, ok því grípr hana brattlendit með fjallsins flug, ok steytir urð af urð þar til hún kemr á forlendi. Maðrinn harmaði þat, er hann hugðist tapat hafa; rennr þó ofan af hlíðinni ok finnr fötuna með sínum farmi svá heila sem hún hefði í dún fallit. Nú ef vatni sira Guðmundar fylgði þvílíkr kraptr hvar er þat fór eða fluttist í fjarska við hann, má þat vitr maðr vel hugleiða, hverrar dygðar þat mundi þá vera, er hann sjálfr fylgði fram með bænum sínum ok list heilags anda, sem enn sýnist í því er eptir ferr.

Maðr kom til hans með fótarmeini svá sáru, at, varla var bæriligt þeim er þoldi; því fellir hann mjúkar bænir, at guðs þjónn miskunni honum; hann dvelr ok ekki, vætir í vatni fótinn ok meinit, signar síðan ok less yfir langa bæn svá at fótr þessi var albættr innan þriggja nátta. Í öðrum stað ok tíma vitjar hann þann mann, er nær var numinn öllu afli, ok hafði legit um vij ár í sífeldri kör; þenna mann dreifir sira Guðmundr vígðu vatni, berr yfir helga dóma með bæn sinni, ok reisir hann svá upp af rekkjunni, endrgoldinn fullri heilsu, sem eigi hefði krankr vorðit. Í þriðja tíma kom til hans sá maðr, er sárligra mein hafði en flestir aðrir, þvíat hann píndist með úbærligum harmi í sjálfum getnaðarliminum, er hjartanligan sárleik hafði umfram aðra liðu. Hvat þarf lengra, en þessi guðs maðr heflr sína læknidóma, sem greindir vóru, ok gerir hann alheilan mann með valdi ok vilja várs herra Jesu Christi. Fjórða sinni kemr hann í þann bæ sem hann gerir sinn veg, at þar liggr maðr í rekkju svá krankr ok kreptr, at sambaldin kör var hans eigit heimili. Þenna mann vætir sira Guðmundr í vatni, vígðu með sjálfs sins höndum, biðr fyrir honum, berr yfir hann reliquias, ok fyrir þetta allt saman nálgast sá guðs kraptr, at limirnir réttast, hverr til síns embættis ok þjónustu líkamans, svá at þessi maðr fagnar fullri heilsu fyrir allar greinir.Þenna mann vætir sira Guðmundr í vatni, vígðu með sjálfs sins höndum, biðr fyrir honum, berr yfir hann reliquias, ok fyrir þetta allt saman nálgast sá guðs kraptr, at limirnir rèttast, hverr til síns embættis ok þjónustu líkamans, svá at þessi maðr fagnar fullri heilsu fyrir allar greinir. Svá kvað Einarr Gilsson:

Sundeims af Guðmundar hreina bjórtum bænum bót armæðu ljótrar.

Í fimta stað kemr enn sira Guðmundr til sjúks manns, er um langa tíma hafði í rekkju legit, ok sem hann hefir borit yfir hann vígt vatn eptir vana, fellr hann fram til bænar á pallinn, millum sængrinnar ok eins klerks, er honum tilheyrir, svá at í fyrstu hafði klerkrinn sýnan þúnga af annarri öxlinni. Nú sem hann hefir beðizt fyrir um stund, rennr yfir hann þúngi sem hann sofnaði, ok nú í stað skilr klerkrinn, at sá líkams þúngi er brott borinn, sem fyrr h (afði) hann kent í þeirra samkvámu. Eptir þrjár stundir vaknar hann sætt ok hógliga. Klerkrinn spyrr þá: sira minn, segir hann, hver grein mun til þess, er ek kenda eigi þúnga af þér síðan höfginn leið yfir þik.Klerkrinn spyrr þá: sira minn, segir hann, hver grein mun til þess, er ek kenda eigi þúnga af þèr síðan höfginn leið yfir þik. Hann svarar: drottinn várr vinnr þat er hann vill; hans nafn sé blezat um veraldir!hans nafn sè blezat um veraldir! Ei fær klerkrinn meira hér um.Ei fær klerkrinn meira hèr um. Þessir lutir gjörðust á einn laugardag; líða nú tímar, þar til at fréttist, at á vestanverðu landinu fór einn bóndi dagstætt at sækja tíðir, ok því næst skrefar at honum einn fjandi í flagðkonu mynd, ok vill bægja honum til fjalls brott af veginum. Hann mæðist brátt í umfangi við þann úvin, svá at hann þykkist at þrotum kominn; fær síðan hinn bezta veg síns vandkvæðis, kallar með háreysti á góða Guðmund prest Arason; ok án dvöl kemr maðr í svartri kápu með vatn ok stökkvil, millum hans ok fjallkonunnar. Flýr þegar úvinrinn, en kápumaðr tekr vald yfir bónda ok fylgir honum allt til bæjar; kendi bóndi berliga sinn leiðtoga, at hann var sira Guðmundr Arason, þvíat hans vöxtr var flestum mönnum kunnr á Íslandi, bæði at sýn ok skýrri frásögn, heldr lægri en meðalmaðr ok þykkr í vextinum, breiðlaginn í ásjónu ok eigi langleitr, æ með hýrligu yfirbragði. Svá segir Einarr Gilsson:

Sé hér nú afburðarmann, er sæmist þeim frumtignum, sem fáligast finnast af heilögum feðrum, at sýnist líkamliga líkams augum í tveim stöðum á einum ok sama tíma;Sè hèr nú afburðarmann, er sæmist þeim frumtignum, sem fáligast finnast af heilögum feðrum, at sýnist líkamliga líkams augum í tveim stöðum á einum ok sama tíma; hvar er víðara lesit svá lofsamligt efni en með Ambrosio Mediolanensi ok Frontone Petragoriensi: þeir sátu báðir heima skrýddir sofandi fyrir altari, hvorr at sínum biskupsstóli, en vóru í sama púnkt báðir með guðs boði sénir í fjarlægjum stöðum, at veita graftar þjónustu guðs ástvinum: Ambrosius í Turs at sæma signaðan Martinum, en Fronto í þeim stað, er Tharaskonum heitir, at veita líksöng sælli Marthe, várs herra húsfrú.hvar er víðara lesit svá lofsamligt efni en með Ambrosio Mediolanensi ok Frontone Petragoriensi: þeir sátu báðir heima skrýddir sofandi fyrir altari, hvorr at sínum biskupsstóli, en vóru í sama púnkt báðir með guðs boði sènir í fjarlægjum stöðum, at veita graftar þjónustu guðs ástvinum: Ambrosius í Turs at sæma signaðan Martinum, en Fronto í þeim stað, er Tharaskonum heitir, at veita líksöng sælli Marthe, várs herra húsfrú. Þessum tveimr samlagast sira Guðmundr í sagðri gjöf, ok at heillri sæmd svá frægra guðs vina má þat sýnast hér fremra, at gera tveimr í sama tíma hjálp ok heilsu sinna þröngvínga, þá er sjúkr reis ór rekkju, en sóttr af fjánda frjálsaðist.Þessum tveimr samlagast sira Guðmundr í sagðri gjöf, ok at heillri sæmd svá frægra guðs vina má þat sýnast hèr fremra, at gera tveimr í sama tíma hjálp ok heilsu sinna þröngvínga, þá er sjúkr reis ór rekkju, en sóttr af fjánda frjálsaðist. Sami klerkr sagði svá gerast optliga um nætr, sem þeir sira Guðmundr sváfu báðir í einni sæng, at kenníng hans líkama veru var í bröttu, en sakir ótta þorði hann eigi höndum til at taka, en þá er svá bar til, spurðust á síðan nökkur tígulig verk samtíma vorðin í landinu, er hann vann í fjarlægð líkamans með krapti andarinnar, þótt vér kunnim eigi framarr greina sakir fáfræði, er þat prófan þess er fyrr var skrifat, at þetta er lítið bréf hans ágætligra verka;Sami klerkr sagði svá gerast optliga um nætr, sem þeir sira Guðmundr sváfu báðir í einni sæng, at kenníng hans líkama veru var í bröttu, en sakir ótta þorði hann eigi höndum til at taka, en þá er svá bar til, spurðust á síðan nökkur tígulig verk samtíma vorðin í landinu, er hann vann í fjarlægð líkamans með krapti andarinnar, þótt vèr kunnim eigi framarr greina sakir fáfræði, er þat prófan þess er fyrr var skrifat, at þetta er lítið brèf hans ágætligra verka; mun þó svá sýnast mega, at fylgjandi frásögn efli mjök þat fyrra efni, þá er greinist hvat kraptrinn vinnr fyrir hans klæði honum fráveranda, svá sem lesit er af ágætum manni í guðs kristni Anselmo, er síðan varð Cantuariensis erkibiskup næstr fyrir Theobaldum, at í sínum klerkdómi fekk hann stríðan púnkt á stóru [fjalli] um hávetrartíma, sem hann fyrirlét áttjörð sína ok gjörðist norðr til Borgundíam.mun þó svá sýnast mega, at fylgjandi frásögn efli mjök þat fyrra efni, þá er greinist hvat kraptrinn vinnr fyrir hans klæði honum fráveranda, svá sem lesit er af ágætum manni í guðs kristni Anselmo, er síðan varð Cantuariensis erkibiskup næstr fyrir Theobaldum, at í sínum klerkdómi fèkk hann stríðan púnkt á stóru [fjalli] um hávetrartíma, sem hann fyrirlèt áttjörð sína ok gjörðist norðr til Borgundíam. Finnst sama grein í lífssögu sira Guðmundar, þá er hann sótti fjallveg þann, er liggr annan veg biskupsstólsins at Hólum. Í þeirri för var með honum mart fólk, sem honum var gjarnt, alla götu, þvíat hægt þótti at búa undir hans góðleik ok mildi. Á sétta dag viku byrjar hann sína ferð upp á fjallit;Á sètta dag viku byrjar hann sína ferð upp á fjallit; eru með honum í ferð bæði úngir menn ok gamlir, þótt fáir sé nefndir.eru með honum í ferð bæði úngir menn ok gamlir, þótt fáir sè nefndir. Klerkar hans vóru þar tveir: Hospes (= Gestr) ok Vermundr, er hann unni sem lífi sínu. Fóstrmóðir hans var ok þar, og ein meyja lítil. Þat er fljótast af at segja ferð sira Guðmundar, at svá sterkt ofviðri með grimmasta frost ok myrkr grípr hann, ok allt hans föruneyti, á sjálfum fjallgarðinum, at dauði ok dráttr hríðarinnar dreifir fjögurra vegna allt þetta fólk. Báðir lærisveinar fyrnefndir látast þar á fjallinu, meyjan sú hin litla, er vér gátum, var grafin í snjá með þeim búnaði, at hún [var] sveipuð með kyrtli sira Guðmundar;Báðir lærisveinar fyrnefndir látast þar á fjallinu, meyjan sú hin litla, er vèr gátum, var grafin í snjá með þeim búnaði, at hún [var] sveipuð með kyrtli sira Guðmundar; hann sjálfr hefir þat náttból í fönninni á fjalli uppi svá úhægliga, at á sinni hendi lá hvárt, fóstrmóðir hans lifandi ok andlauss lærisveinn; varð [hann] hér af svá stirðr, at varla mátti hann ganga.varð [hann] hèr af svá stirðr, at varla mátti hann ganga. Eptir um morguninn, sem hans var leita farit á hesti ok fæti, þvíat mikil sorg var vorðin allri bygðinni af hans brotthvarfi: hann lætr með virktum flytja ok til kirkju færa lík beggja lærisveina sinna, söng hann yfir þeim heimkominn með tárligri góðfýsi; ok áðr þeirra ásjónur veri sveipaðar, kyssir hann þá báða með grátstokknum augum, ok talar svá; drottinn minn lífgi ykkr í ríki sínu! — Ok á næstu nótt eptir þeirra gröft dreymdi fóstrmóður sira Guðmundar, at hún þykkist koma fram á eina fagra eng; þar er pilta leikr mikill, ok þar sér hún at leikr Hospes, lærisveinn sira Guðmundar.þar er pilta leikr mikill, ok þar sèr hún at leikr Hospes, lærisveinn sira Guðmundar. Hann víkr at henni heimoliga, en hún talar til hans: hví stendr þú í leikferðum, framliðinn maðr? — Hann svarar: ek var dauðr, en nú lífs, þvíat fóstri minn gaf mér í gær góðan kyrtil, veittist honum ok þat, er hann bað með kossinum, at drottinn lífgaði okkr í ríki sínu;Hann víkr at henni heimoliga, en hún talar til hans: hví stendr þú í leikferðum, framliðinn maðr? — Hann svarar: ek var dauðr, en nú lífs, þvíat fóstri minn gaf mèr í gær góðan kyrtil, veittist honum ok þat, er hann bað með kossinum, at drottinn lífgaði okkr í ríki sínu; nú er ek vel kominn, en skólabróðir minn betr miklu, megum vér nú gera létta nökkvern í erindum fóstra okkars þá er hann vill.nú er ek vel kominn, en skólabróðir minn betr miklu, megum vèr nú gera lètta nökkvern í erindum fóstra okkars þá er hann vill. Þessa sýn sagði hún sira Guðmundi um morgininn, gladdist hann mjök hér fyrir af harmi piltanna, ok lofaði guð.Þessa sýn sagði hún sira Guðmundi um morgininn, gladdist hann mjök hèr fyrir af harmi piltanna, ok lofaði guð. En af meynni, þeirri er á fjallinu var sveipuð kyrtli sira Guðmundar, er þat at greina, at hún fannst á mánadaginn eptir heil ok ókalin, utan lítt á fótinn annan, er tók undan kyrtlinum; svá hlífði henni guðs vinar klæði, at hvárki frost né húngr náði hennar lífi.svá hlífði henni guðs vinar klæði, at hvárki frost nè húngr náði hennar lífi. Nú svá sem guðs mildi fæddi sælan Anselmum himnesku brauði í fyrrgreindum veg, sem hann var at úferu kominn í fjallsins vegleysu, svá nærði hér andlig miskunn móti náttúru lítið barn um svá mörg dægr, fyrir verðleik ok klæði sira Guðmundar.Nú svá sem guðs mildi fæddi sælan Anselmum himnesku brauði í fyrrgreindum veg, sem hann var at úferu kominn í fjallsins vegleysu, svá nærði hèr andlig miskunn móti náttúru lítið barn um svá mörg dægr, fyrir verðleik ok klæði sira Guðmundar. Því hæfir, at enn hlýðim vér framleiðis, hversu gæ [zka] drottins, er honum [var] nákvæm á nótt ok degi, verðr öðrum sorgar slökkvir með nýtekinni gleði.Því hæfir, at enn hlýðim vèr framleiðis, hversu gæ [zka] drottins, er honum [var] nákvæm á nótt ok degi, verðr öðrum sorgar slökkvir með nýtekinni gleði. Svá berr til í ferð sira Guðmundar, at hann gistir þann húsbónda, er svá var handlami með ofrverkjum, at hans sjúkdómr mátti eigi svefn hafa; ferr þar sömu leið þarvista sira Guðmundar, at hann sálugr reikar brött af svefnskemmunni; en er hann kemr aptr farandi, sér hann skínandi birti af loptinu standa niðr yfir sæng sira Guðmundar, því líkast sem sól gefr í krapti sínum at alskærum himni;en er hann kemr aptr farandi, sèr hann skínandi birti af loptinu standa niðr yfir sæng sira Guðmundar, því líkast sem sól gefr í krapti sínum at alskærum himni; hann gengr ok réttir fram hendrnar í geislann ok þá krönku hönd, ok eigi í tómt, þvíat án minnstu hindran flýr braut verkrinn;hann gengr ok rèttir fram hendrnar í geislann ok þá krönku hönd, ok eigi í tómt, þvíat án minnstu hindran flýr braut verkrinn; gengr hann til rúms síns albættr maðr í náð ok heilsu líkams, sem eigi mundi hann sik þess háttar þolt hafa. Í annan tíma var þat, at í blíðum viðrtektum hans gistíngar var fengin til kona nökkur at klá fót hans, er hann kom í sæng; en þó at hann fýsti eigi þvílíks, vildi hann sakir hógveri eigi neita, síðan ástin beiddi þjónustu. Kona sú hafði vanfæra hönd til vinnu, þvíat þrír fíngr lágu kreptir í lófa; en er hún klær, líkir sira Guðmundi þat sem honum þykki hún ofkyrt vinna, ok spyrnir fætinum at fótafjölinni; verða þar í millum þeir kreptu fíngr, svá at hællinn kemr í buginn, rétt á þá sin, sem dregit hafði;verða þar í millum þeir kreptu fíngr, svá at hællinn kemr í buginn, rètt á þá sin, sem dregit hafði; en í móti þeim sárleika, er konan kendi hér af, finnr hún þat verðkaup, at innan fárra nátta eru þeir sömu fíngr alréttir;en í móti þeim sárleika, er konan kendi hèr af, finnr hún þat verðkaup, at innan fárra nátta eru þeir sömu fíngr alrèttir; sýndi hún þá síðan guðs manni; hann lofaði guð fyrir, eignandi sér með öllu ekki af þessháttar verki.hann lofaði guð fyrir, eignandi sèr með öllu ekki af þessháttar verki. Svá segir Einarr Gilsson:

Í þriðja tíma, sem hann flutti guðs embætti, stendr djákn hans hjá honum, er hafði mikinn sull í miðju höfðinu; en er þar kemr officio, at sira Guðmundr hefr upp sínar blezuðu hendr eptir upphaldit, mætir annarr handleggrinn rétt miðjum sullinum klerksins, svá at í ákvámunni verðr honum mjök sárt, en litlu síðarr varð því linara, því at aldri né eina stund upp frá því kendi hann þar meinlætis af;en er þar kemr officio, at sira Guðmundr hefr upp sínar blezuðu hendr eptir upphaldit, mætir annarr handleggrinn rètt miðjum sullinum klerksins, svá at í ákvámunni verðr honum mjök sárt, en litlu síðarr varð því linara, því at aldri nè eina stund upp frá því kendi hann þar meinlætis af; tjáði hann meistara sínum þenna hlut, en þar kom í móti eptir vana dúfuligt einfeldi ok þakklæti við hinn hæsta guð. Í fjórða tíma stendr svá skrifat, sem hann kemr í sinni hjálpsamligri yfirferð til eins bónda, er býr nær sjó, ok þar út af meginlandi vill hann hafa skipferð til eyjar einnar, at finna vini sína; víkr hann til við húsbóndann, at hann man ljá honum skip ok lið svá langt sem iij vikur sjáfar.

Bóndinn svarar: sira minn, segir hann, ek vil gjarna veita skipit, en eigi mun þér þykkja harðskipat verða;Bóndinn svarar: sira minn, segir hann, ek vil gjarna veita skipit, en eigi mun þèr þykkja harðskipat verða; piltar mínir tveir ok húskarl skulu til vera, en sakir þess, at þeir eru aflvani til róðrar, vil ek at þú veitir þeim byrleiði heim aptr. Guðs maðr svarar: við skal ek leita at biðja drottinn minn, at hann létti erfiði þeirra.Guðs maðr svarar: við skal ek leita at biðja drottinn minn, at hann lètti erfiði þeirra. Sem þeir eru búnir, fara þeir ok fram koma; ok at skilnaði, sem sira Guðmundr gengr af skipi, tala svá piltarnir: minstu nú, sira minn, at þú hézt feðr okkrum at gefa leiðit.ok at skilnaði, sem sira Guðmundr gengr af skipi, tala svá piltarnir: minstu nú, sira minn, at þú hèzt feðr okkrum at gefa leiðit. Hann svarar: guð greiði veg ykkarn, mínir sætu synir! — Síðan gengr hann til kirkju. Veðr var kyrt með öllu er piltar láta ór vörum, eru svá öruggir af nökkurri tilleiðslu sira Guðmundar, at þeir draga segl í vindlausu; er þat ok allt í sama púnkt, at þeir hafa vundit, ok vindr greiðist með fullum skrið, svá at eigi leggja þeir fyrri en fyrir bæ föður sins; varð bóndinn glaðr í þeirra kvámu, jafnan síðan boðinn í vináttu sira Guðmundar framarr en fyrr hafði verit. Hér var sagt af farargreiða sira Guðmundar, hversu hann var guði kærr, því skal setja þessu næst hversu honum líkaði ef menn fyrirkváðust hans nauðsynjar.Hèr var sagt af farargreiða sira Guðmundar, hversu hann var guði kærr, því skal setja þessu næst hversu honum líkaði ef menn fyrirkváðust hans nauðsynjar. Á nökkurum tíma kemr hann af löngum veg landsins með mæddan hestakost, ok krefr einn bónda í héraði ljá sér góðan hest, um dagleið, er hann átti.Á nökkurum tíma kemr hann af löngum veg landsins með mæddan hestakost, ok krefr einn bónda í hèraði ljá sèr góðan hest, um dagleið, er hann átti. Bóndinn fyrirnemst hestlánit; er þar fljótt um [at] gera; vegr sira Guðmundar fellr ei því heldr, en bóndinn með sínum húskörlum á þau verkefni á næsta morni, at draga dauðan hestinn góða ór því feni, er hann hafði í steypzt um nóttina; kemr þat hér fram, sem sæll Gregorius váttar í fyrstu bók Dialogorum, at ef guðs þjónustumaðr verðr reittr, verðr ok hans hugskot eigi seinna provoceraðr.kemr þat hèr fram, sem sæll Gregorius váttar í fyrstu bók Dialogorum, at ef guðs þjónustumaðr verðr reittr, verðr ok hans hugskot eigi seinna provoceraðr. Á þessum tímum sira Guðmundar vóru tvær einsetukonur á Íslandi: önnur á biskupsgarðinum í Skálaholti, en önnur norðanlands, at því múnklífi, er heitir at Þíngeyrum. Þeirri bar svá til, er í Skálaholti var ok þar hafði þjónat, at litlu fyrir hennar andlátstíð kemr þar vegfarandi várr blezaðr sögumaðr, sira Guðmundr góði, ok at bæn herra Páls biskups sagði hann henni allan yfirsöng til moldar; var þat mál manna, at í því birtist mjök hennar kærleikr við guð, at hún öðlaðist þvílíkan árnaðarmann í sinni útferð, þvíat lestrinn var, sem skrifat finnst, bæði skilríkr ok társtökkinn; en nunnu þeirrar, er sat at Þíngeyrum, mun þenna tíma sögunnar verða getið, sem sira Guðmundr er Electus til Hólakirkju. En þat er múnklífinu tilheyrir má hér setja viðrkvæmiliga, hversu sæmiliga þat tók við sira Guðmundi, ok þann tíma sem hann reið í garð prestr at vígslu, þá var yfir lifnaðinum ábóti, er Karl hét, en fremstr í samnaðinum var bróðir, Gunnlaugr at nafni, er þá var kallaðr bezt skiljandi til bækr á öllu Íslandi.En þat er múnklífinu tilheyrir má hèr setja viðrkvæmiliga, hversu sæmiliga þat tók við sira Guðmundi, ok þann tíma sem hann reið í garð prestr at vígslu, þá var yfir lifnaðinum ábóti, er Karl hèt, en fremstr í samnaðinum var bróðir, Gunnlaugr at nafni, er þá var kallaðr bezt skiljandi til bækr á öllu Íslandi. Meðr hans tillögu gerir ábóti sæmiliga processionem ok skrýdda móti sira Guðmundi, með þessu Responsorio: Vir iste in populo suo mitissimus apparuit; sanctitate autem et gratia plenus iste est, qui assidue orat pro populo et pro civitate ista. Þessi Gunnlaugr componeraði með latínu líf hins sæla Johannis fyrsta Holensis; váttar hann þat í prologo þess sama verks, at þat efni tók hann upp í fyrstu fyrir bæn eða boð virðuligs herra Guðmundar Hólabiskups. En hversu þessi múnkrinn, sem fleiri aðrir, umturnar sinni dygð, mun þann tíma getið verða, sem sira Guðmund berr fram í boðana. En af þeirri processione, er vér greindum gjörva mót honum at Þíngeyrum, má vel skilja, hversu almenniligu lofi hann var prýddr á þeim tímum;En af þeirri processione, er vèr greindum gjörva mót honum at Þíngeyrum, má vel skilja, hversu almenniligu lofi hann var prýddr á þeim tímum; því syrgiligra var þat er eptir kom, at margir gjörðu því minnr vel til hans, sem þeir voru honum meira skyldugir.

Virðuligr herra heilagr Thorlakus, nývorðinn biskup Skalholtensis, flutti þau bréf herra Eysteins erkibiskups í fyrstu til Íslands, er birtu herra páfans boð, at upp frá því skyldu allar kirkjueignir æfinliga standa undir valdi ok skipan lærðra manna.Virðuligr herra heilagr Thorlakus, nývorðinn biskup Skalholtensis, flutti þau brèf herra Eysteins erkibiskups í fyrstu til Íslands, er birtu herra páfans boð, at upp frá því skyldu allar kirkjueignir æfinliga standa undir valdi ok skipan lærðra manna. Efldist sá boðskapr lítið á þeim tíma sunnanlands, en með öllu eigi fyrir norðan; eigi fyrir þá grein lítið, at sæll Thorlákr vanrækti hann, heldr fyrir þat, at Jón Loptsson, er þá gildastr leikmaðr á Íslandi, reis með almúganum svá örðigr, at við vóðann lá sjálfan, áðr eyrindit nam stað með öllu fortekit. Fyrir þessa grein sátu kennimenn með bóndum í heruðum, ok höfðu þat borð af kirkjunnar rentu, sem góðfýsi fyrri manna hafði offrat altarinu;Fyrir þessa grein sátu kennimenn með bóndum í hèruðum, ok höfðu þat borð af kirkjunnar rentu, sem góðfýsi fyrri manna hafði offrat altarinu; því sat várs herra þjónustumaðr, Guðmundr góði, at liðanda sínum prestdómi, með þeim húsbónda, er hét Kolbeinn Tumason;því sat várs herra þjónustumaðr, Guðmundr góði, at liðanda sínum prestdómi, með þeim húsbónda, er hèt Kolbeinn Tumason; hann bjó í því héraði norðanlands, er heitir Skagafjörðr, þat liggr til vestrættar annan veg biskupsstólsins at Hólum.hann bjó í því hèraði norðanlands, er heitir Skagafjörðr, þat liggr til vestrættar annan veg biskupsstólsins at Hólum. Kolbeinn, er vér nefndum, var mestháttar maðr í því héraði, formentr í skáldskap, svá at hans óðr leggst alldri niðr;Kolbeinn, er vèr nefndum, var mestháttar maðr í því hèraði, formentr í skáldskap, svá at hans óðr leggst alldri niðr; hann orti fagrligt lof guðs móður Mariæ til dýrðar, ok í mörgu lagi var hann vel fallinn, þótt hamíngjan veri honum hverflynd. Hans húsfrú, Gyríð at nafni, var náin frendkona sira Guðmundar; hún var kvenna vænust, ok brást aldri sínum frænda hversu hart sem dró. Svá berr til í nökkurn tíma, sem Kolbeinn ok hans húsfrú hafa með sinni fylgð riðit þann stóra kjöl, er millum bygða liggr um mitt landit, at hann tekr náttgisting í þeim stað, er landsmenn kalla Vinverjadal. Hann lætr tjalda ríkmannliga, sem honum til heyrir, dvelst þar um náttina, en myrgininn árla hefir hann sik á fótum, var maðr á léttasta aldri, glaðværr ok leikinn, ok því kallar hann út pilta sína, at efla einshverja gleði áðr tími sé til borðs.Hann lætr tjalda ríkmannliga, sem honum til heyrir, dvelst þar um náttina, en myrgininn árla hefir hann sik á fótum, var maðr á lèttasta aldri, glaðværr ok leikinn, ok því kallar hann út pilta sína, at efla einshverja gleði áðr tími sè til borðs. Nú sem þeir standa, heyra þeir til tjaldsins sárliga rödd; rennr Kolbeinn fyrstr manna, ok inn komandi sér hann rúm autt með öllu, er Gyríð hafði haft.rennr Kolbeinn fyrstr manna, ok inn komandi sèr hann rúm autt með öllu, er Gyríð hafði haft. Hér af verðr hann sleginn þeirri sorg, sem enginn fæst í at greina;Hèr af verðr hann sleginn þeirri sorg, sem enginn fæst í at greina; ok sem hann hefir lengi andvarpat með hugleiðíng, hvat helzt muni til hjálpa í svá stirðan púnkt, kallar hann þá síðan til sín lágliga tvá menn, ok byðr þeim at sækja fjallit sem ákafligast norðr í bygð, á fund sira Guðmundar, ok segja honum, at Kolbeinn sé sjúkr á fjalli ok vili fá prestfund.ok sem hann hefir lengi andvarpat með hugleiðíng, hvat helzt muni til hjálpa í svá stirðan púnkt, kallar hann þá síðan til sín lágliga tvá menn, ok byðr þeim at sækja fjallit sem ákafligast norðr í bygð, á fund sira Guðmundar, ok segja honum, at Kolbeinn sè sjúkr á fjalli ok vili fá prestfund. Þeir fara ok fram koma, berandi svá fallin orð sem þeim var boðit. Sira Guðmundr kennir þegar með sér nökkut óttaboð, ok svarar svá sendimönnum: þat trúi ek satt vera, at Kolbeinn sé krankr, en hvárt sjúkara er, hugr hans eðr hörund, látið þit kyrt vera, en þat kann vera, at Kolbeini þykki ek skyldugr vera at fara.Sira Guðmundr kennir þegar með sèr nökkut óttaboð, ok svarar svá sendimönnum: þat trúi ek satt vera, at Kolbeinn sè krankr, en hvárt sjúkara er, hugr hans eðr hörund, látið þit kyrt vera, en þat kann vera, at Kolbeini þykki ek skyldugr vera at fara. Hann dvelr ok ekki, ríðr sama dag heiman upp til fjalls, ok þegar upp á fjall um nóttina, því at hásumar var, í Julio mánaði, með svá miklum sólargang, sem greindr var í upphafi sögunnar. Sira Guðmundr kemr suðr í Vinverjadal þegar í óttu; veitir Kolbeinn honum þá virðing, stendr upp í mót honum ok tjár honum hver hörmúng hann hefir heim sótt, biðr þar með hverja lund er hann kunni, at sira Guðmundr árni þess við guð, at líkami konunnar skipist ok mætti þiggjast í kristiligan gröft þótt líf hennar veri forlagt. Guðs maðr svarar öngu, utan biðr hann senn alla þá ganga bröt af tjaldinu; ok eptir liðnar iij stundir kallar hann Kolbein, ok til kominn sér hann á klæðunum liggja líkam ljótliga spilltan, alla lund snaraðan ok drepsóttan, sem grætiligt var þeim at sjá er unni, hvert ferlíkan vorðit var af ljúfum kristnum manni.ok eptir liðnar iij stundir kallar hann Kolbein, ok til kominn sèr hann á klæðunum liggja líkam ljótliga spilltan, alla lund snaraðan ok drepsóttan, sem grætiligt var þeim at sjá er unni, hvert ferlíkan vorðit var af ljúfum kristnum manni. Kolbeinn fellr þá í meiri sorg en fyrri, fellandi nýjar bænir at sira Guðmundi til léttis ok endrbata konunni.Kolbeinn fellr þá í meiri sorg en fyrri, fellandi nýjar bænir at sira Guðmundi til lèttis ok endrbata konunni. Hann svarar: þú knýr mik, Kolbeinn, undir úberiligan þúnga, því at til svá stórra luta ber ek öngan verðleik. Kolbeinn gefr sik þá fram [með] tárum fyrir fætr hans, þar til þat blezaða brjóst bognar fyrir, ok biðr hann brott ganga. Eptir liðnar tver stundir, eðr heldr meirr, kallast hann aptr í tjaldit, sér hann þá guðligan krapt svá mikinn skína fyrir bæn sira Guðmundar, at líkamiun var aptr leiddr í mannliga mynd, ok endrbættr í öllum greinum, því fráteknu, at svá var hún mædd ok máttfarin, sem líf at eins bragðaði fyrir brjóstinu.Eptir liðnar tver stundir, eðr heldr meirr, kallast hann aptr í tjaldit, sèr hann þá guðligan krapt svá mikinn skína fyrir bæn sira Guðmundar, at líkamiun var aptr leiddr í mannliga mynd, ok endrbættr í öllum greinum, því fráteknu, at svá var hún mædd ok máttfarin, sem líf at eins bragðaði fyrir brjóstinu. Guðs maðr segir þá: þat mun guðs dómr krefja af þér, Kolbeinn, fyrir svá háfa velgjörð, sem hann veitti þér hér í dag, at þú fyllir eigi flokk hans úvina, ok ei finnist þú með þeim, er hans rétt ok heilagrar kirkju vilja fyrirsmá.Guðs maðr segir þá: þat mun guðs dómr krefja af þèr, Kolbeinn, fyrir svá háfa velgjörð, sem hann veitti þèr hèr í dag, at þú fyllir eigi flokk hans úvina, ok ei finnist þú með þeim, er hans rètt ok heilagrar kirkju vilja fyrirsmá. Kolbeinn svarar: um alla mína lífsdaga skal ek þik elska, ok þat er þú segir mér gott vera skal ek gera.Kolbeinn svarar: um alla mína lífsdaga skal ek þik elska, ok þat er þú segir mèr gott vera skal ek gera. Sira Guðmundr segir þá: vánligt þykki mér, at nú í dag sé þetta þitt hugarfar, en brestr mér mágr, ef ek sé þik eigi um sinn í öndverðu brjósti þeirra, er mér vilja með öllu fyrir koma;Sira Guðmundr segir þá: vánligt þykki mèr, at nú í dag sè þetta þitt hugarfar, en brestr mèr mágr, ef ek sè þik eigi um sinn í öndverðu brjósti þeirra, er mèr vilja með öllu fyrir koma; en leggjum þetta tal; far heldr ok nær húsfrú þína seint ok stilliliga; far ok ei heðan fyrr en [hún] má hættulaust á baki sitja, þvíat hún mun þér á [vallt] til nytsemdar skipuð, ef þú kant geyma.far ok ei hèðan fyrr en [hún] má hættulaust á baki sitja, þvíat hún mun þèr á [vallt] til nytsemdar skipuð, ef þú kant geyma. Hér um kvað Einarr Gilsson fimm vísur:Hèr um kvað Einarr Gilsson fimm vísur:

Eptir framit þetta dýrðarverk, er saman heldr bæði spádóm ok verðleik sira Guðmundar, ríðr hann norðr af fjallinu, ok bíðr heima húsbónda. En því var Kolbeini mikit lagit í meingjörðum við sira Guðmund, at mörgum hans táknum mátti hann vitni bera. Hann tjáði optliga þat fyrir öllu heimafólki sínu, at í hans búgarði gekk jafnan minni kostr, ef sira Guðmundr sat heima með klerkum sínum. Hann hafði ok séð ef sauðr sýktist eðr stærri fénaðr, svá leiddr í dauða at rétti frá sér hvern fót: spratt kykvandit upp alheilt ok tók á rás síðan Guðmundr gekk til með bæn sinni ok vígðu vatni.Hann hafði ok sèð ef sauðr sýktist eðr stærri fènaðr, svá leiddr í dauða at rètti frá sèr hvern fót: spratt kykvandit upp alheilt ok tók á rás síðan Guðmundr gekk til með bæn sinni ok vígðu vatni.

Mikill bardagi fell yfir einn búgarð norðanlands meðMikill bardagi fèll yfir einn búgarð norðanlands með

Þat kyn, at ganganda fé datt niðr í bráðan dauða;Þat kyn, at ganganda fè datt niðr í bráðan dauða; því eru orð gjör signuðum lækni sira Guðmundi; hann er ok fljótr at stoða náúngunum eptir vana. Sem hann fram kemr, lætr hann samka féit í einn stað, berr síðan yfir fyrst vatn, með heilagri bæn, en síðan gengr hann til kirkju á þeim sama bæ, ok býðr at klokka sú, sem utan húss var um búit, sé niðr tekin;Sem hann fram kemr, lætr hann samka fèit í einn stað, berr síðan yfir fyrst vatn, með heilagri bæn, en síðan gengr hann til kirkju á þeim sama bæ, ok býðr at klokka sú, sem utan húss var um búit, sè niðr tekin; síðan lætr hann fjögurra vegna rista á henni hinn heilaga kross, ok eptir þat skipast í sama stað; þar með býðr hann forráðsmanni bæjarins, at þeirri klukku skal hann láta hríngja iðuliga móti búinu, þá er þat gengr heim ór haga, segist þá vænta í guðs miskunn, at fallit muni af nema. Eigi fell hit minnsta í hans forsögn meðan geymdist þat er hann bauð;Eigi fèll hit minnsta í hans forsögn meðan geymdist þat er hann bauð; fallit svæfðist meðan klokkan hríngdist; en síðan gleymdist, leiddist aptr sama úgipta, ok því nærri fell sú klukka niðr af sínum umbúnaði með svá einkanligum hætti, at hún brast á grjóti en hrotnaði eigi;en síðan gleymdist, leiddist aptr sama úgipta, ok því nærri fèll sú klukka niðr af sínum umbúnaði með svá einkanligum hætti, at hún brast á grjóti en hrotnaði eigi; var þá síðan upplátin ok hríngt eptir guðs manns boði, var þá ok þegar fallit afnumit í þriðja sinn. Ann-arr búgarðr varð enn fyrir sama stríði, ok þeirri pínu fram yfir, at mannfólkit í bænum greipst í bráðasótt, svá at innan fárra nátta hnigu vij menn; var sá býr allr í hörmúng ok angri sem ván var. Bóndi af þeima bý ríðr til fundar við sira Guðmund, sem hann ferr yfir land í sömu gæzku ok góðvilja til kristinsdómsins sem greint var, biðr hann víkja til sinna hýbýla ok segir honum hvat hann hefir hræra. Guðs maðr víkst þegar við hans þörf ok ríðr á bæinn, gengr síðan með vígt vatn ok reliquias ok heilagt bænahald inni ok úti um akr ok eng, langt ok víða alla vega frá bænum. Hér má nú sjá einkanligan hlut ok eptirdæmi sæls Martini mjök lofligan, þvíat fyrir bænir þessa guðs manns tókst hvártveggja braut, fall af fénaði ok sótt af mönnum, þvíat þar birtist mestr verðleikr mannsins, ef hann þiggr af mannfólki lagða ráðníng, hvárt sem heldr fyrir syndir þeirra sjálfra eðr leyndan guðs dóm, sem váttaði sæll Martinus þá er hann græddi hús Licontii jarls.Hèr má nú sjá einkanligan hlut ok eptirdæmi sæls Martini mjök lofligan, þvíat fyrir bænir þessa guðs manns tókst hvártveggja braut, fall af fènaði ok sótt af mönnum, þvíat þar birtist mestr verðleikr mannsins, ef hann þiggr af mannfólki lagða ráðníng, hvárt sem heldr fyrir syndir þeirra sjálfra eðr leyndan guðs dóm, sem váttaði sæll Martinus þá er hann græddi hús Licontii jarls. Þat bar enn til í sömu ferð sira Guðmundar, sem hann kom með sínu föruneyti fram at á einni stórri snemma sumars, at vatnið var með öllu úfert, sakir úvægiligs vaxtar. Tveim megin til ríða farfúsir menn, en hverigum gefst fararleyfi. Sira Guðmundr stígr af baki ok vikr fram at ánni, en klerkar hans leika sér í leyfi;Sira Guðmundr stígr af baki ok vikr fram at ánni, en klerkar hans leika sèr í leyfi; ok alllitlu siðarr brestr á grandanum framfall árinnar, svá at hvárirtveggju ráða til, mætast í miðju ok berr af it bezta, en án dvöl eptir þetta hleypr áin upp í sama vöxt, svá at lengi sumars fór fuglinn einn yfir hana. Þat var annat vatnfall, er gekk ór fornum farveg, svá þann fylldi með sandmel, en braut annan, ok dregr sik þaðan svá meinliga, at hún ógnar óför þeirri kirkju er nálægst var. Hér til er kallaðr sira Guðmundr með sínum læknidómum, sem hann var í greindum veg sunnanlands;Hèr til er kallaðr sira Guðmundr með sínum læknidómum, sem hann var í greindum veg sunnanlands; hann bar sína [r] reliquias fram til árinnar, dreifir hann hana með vígðu vatni, fellr siðan á kné til bænar móti austri, ok stendr svá um stund.hann bar sína [r] reliquias fram til árinnar, dreifir hann hana með vígðu vatni, fellr siðan á knè til bænar móti austri, ok stendr svá um stund. Hvat lengra? en á næsta morni sjá menn út komnir, at áin hefir brotið sik aptr í fyrra farveg, ok fellr svá um sanda þvers í braut frá bænum. Er þetta verk því samlíkt, er sæll Gregorius váttar með lofligum orðum í þriðju bók Dialogorum, af þeim guðs þjón, er hét Frigidianus biskup Luteanensis.Er þetta verk því samlíkt, er sæll Gregorius váttar með lofligum orðum í þriðju bók Dialogorum, af þeim guðs þjón, er hèt Frigidianus biskup Luteanensis. Millum annarra heilagra dóma, er sira Guðmundr bar með sér hvar hann fór, var bein hins blezaða Johannis Holensis;Millum annarra heilagra dóma, er sira Guðmundr bar með sèr hvar hann fór, var bein hins blezaða Johannis Holensis; þat sama tjár hann í heilagri kirkju á sama bæ. Þar er viðstaddr einn prestr; orðmargr maðr en eigi djúpvitr: hann talar svá til beinsins, sem þat berast, at honum þykkir þat hvorki vel litt né stórum heilagligt.orðmargr maðr en eigi djúpvitr: hann talar svá til beinsins, sem þat berast, at honum þykkir þat hvorki vel litt nè stórum heilagligt. Sira Guðmundr lítr til hans hógliga ok talar svá: mun Martinus Turonensis fyrir þá sök litt eina heilagr, er hans bein er dökkt, eðr trúir þú þat standa fyrir dýrð Þorláks biskups, er hans bein er eigi hvítt? Prestrinn svarar: eigi þarftú saman at taka Þorlák várn ok Jón yðvarn. Sira Guðmundr svarar: ókennimannlig orð hefir þú, þvíat í þeim finnst bæði dirfð ok vantrú, því skulu vér nú biðja várn herra, at hann birti enn um sinn hversu Jóhannes má reiknast millum heilagra manna.Sira Guðmundr svarar: ókennimannlig orð hefir þú, þvíat í þeim finnst bæði dirfð ok vantrú, því skulu vèr nú biðja várn herra, at hann birti enn um sinn hversu Jóhannes má reiknast millum heilagra manna. Ok sem menn hafa lesit Pater noster með Ave Maria, biðr hann alla menn minnast við beinit; fylgir þá sú dýrð, at þar af angar hinn sætasti ilmr; þat kenna allir menn, utan prestrinn einn. Sira Guðmundr segir þá: nú hefir guð sýnt stöðu þína, prestr, at þú ert frá skildr vináttu hins sæla Johannis; nú krefr þik nauðsyn at renna meðan þú mátt, ok gera iðran fyri glæp þinn, skal ek þá veita þér af helgum dómi Johannis til vináttumarks með okkr.nú krefr þik nauðsyn at renna meðan þú mátt, ok gera iðran fyri glæp þinn, skal ek þá veita þèr af helgum dómi Johannis til vináttumarks með okkr. Prestrinn svarar þá með góðu hjarta: ek má óttast, at sæll Johannes vili varla þiggja mína þjónkan fyrir þau minkunar orð er ek kallzaði til hans. Siraj Guðmundr segir þá öllu því fólki: nú skulum vér falla á kné í annat sinn með þeirri bæn til guðs, at hann birti sér ok sínum elskara þæga vera prestsins iðran.Siraj Guðmundr segir þá öllu því fólki: nú skulum vèr falla á knè í annat sinn með þeirri bæn til guðs, at hann birti sèr ok sínum elskara þæga vera prestsins iðran. Þegar eptir bæn gjörva ok prestrinn kyssir beinit, kennir hann svá sætan ilm, sem ei mátti jarðneskt reykelsi við jafnast; gaf Guðmundr honum síðan af helgum dóminum ok vóru sáttir vel. Í sama bæ, sem sira Guðmundr dvelst þar, [liggr] ein kona komin at dauða, hún hafði verit meinlauss maðr í lífi sínu, hógvær ok bænrækin, en nú komin í örvasa aldr: hún lá svá um vij nætr, fyrir utan næring matar ok drykkjar, at hún hrærði engan lim, nema sem minst framanverða fíngrna, liggr hún svá búin á þann sama laugardag, er sira Guðmundr býst í veg. Ok sem hann er kominn til hests, talar hann svá: þat er ei vel farit ef ek finn eigi þá góðu konu hina gömlu, er liggr í bænum. Síðan gengr hann inn í stofuna ok svá margt fólk með honum, at sumir stóðu utan dyra; hann gengr at sænginni ok talar svá: þú, vinkona mín, munt brátt koma til guðs, því biðr ek þik, at þú berir kveðju mína várri frú; sælli guðs móður, þar næst Michaele ok Johanne baptista, Petro ok Paulo, Ólafi konúngi, ok einkanliga vin mínum sælum Ambrosio, ok öllum guðs helgum mönnum. Kerlíngin svarar hátt ok hvellt, svá at þeir heyrðu fullvel, er í forstofunni vóru: já, já, segir hún. Fylldist enn svá þessi forspá sira Guðmundar, at hún lifði eigi lengr en vj stundir dags upp frá því. Var þessi hlutr í mikilli dásemd með fólkinu, at náliga [var] at sjálfr dauðinn hlýddi boði sira Guðmundar meðr guðs vilja, sem lesit er í Vita patrum af heremita nökkurum. Eignarmaðr jarð [ar] innar, er frjálsaðist undan árbrotinu fyrir bæn sira Guðmundar, ok sá uppá þessi tákn, var gildr maðr ok klókr til veraldar vits, Sigurðr Ormsson at nafni; hann ríðr sama laugardag í veg með sira Guðmundi, ok greinir honum þat stírð ok áskilnað, sem meðr þótta snaraðist millum hans ok Oddaverja, er kyngöfgastir menn vóru á Íslandi, ok sakir þess, at eignir hans bóndans liggja í syðra biskupsdómi, nálægt viðr hans mótstöðumenn, talar hann svá til sira Guðmundar: ef svá verðr sem mik varir, sira minn, segir hann, at þú fáir meira vald norðanlands en í dag hefir þú, þá minnst vináttu okkarrar, at ek megi firrast forþótt Oddaverja ok fá heyriliga staðfestu norðanlands með þinni umsjá, þvíat oss mun ella meiri úgipta heim sækja. En þessum orðum fær sira Guðmundr lítil andsvör, sakir síns einfalleiks, utan talar þat er honum fylgdi hvar hann fór, at friðr í góðum lutum er öllum auðæfum betri. En ef svá finnst í sögunni, at nefndr bóndi standi annarr maðr fremstr í flokki móti sira Guðmundi, er þeim hugleiðanda, er lesa, hverja dýrðar kórönu þat mundi afla við guð, at taka þar beiskleik, er hann hefir beztu sáð. En þóat járnligt hjarta sé hatrs heimili ok blindleiki, mun heilagri kristni svá sýnast á friðar tíma, at varla finnst sá maðr, at svá veri leiddr í höll himneskrar miskunnar sem þessi Guðmundr;En þóat járnligt hjarta sè hatrs heimili ok blindleiki, mun heilagri kristni svá sýnast á friðar tíma, at varla finnst sá maðr, at svá veri leiddr í höll himneskrar miskunnar sem þessi Guðmundr; hugleiði sá, er less fyrirfarandi tákn, hversu satt er: hann dró lifanda [mann] ór höndum fjandans, ok skipaði aptr með sínum bænarkrapti í faðm heilagrar kristni, þvíat hans meðalgöngu viðr guð þjónaði bæði líf ok dauði. Hér meðr höfðu hans bænir svá mikit afl fyrir guðdóminum, at hann lypti hans ráðníng eðr reiði brött af mönnum, sem lesit var, en fall af fénaði;Hèr meðr höfðu hans bænir svá mikit afl fyrir guðdóminum, at hann lypti hans ráðníng eðr reiði brött af mönnum, sem lesit var, en fall af fènaði; greindi þarmeð tilleiðíng ok lækníng skriptanna, sem var í guðs dómi. Skepnan var honum svá hlýðin, at hún veik sér hvert er hann vildi, ok því svá, eptir orðum sæls Gregorii, at hann geymdi skaparanum sanna hlýðni;Skepnan var honum svá hlýðin, at hún veik sèr hvert er hann vildi, ok því svá, eptir orðum sæls Gregorii, at hann geymdi skaparanum sanna hlýðni; ok at þessor hans blóm sé því bjartari, fylgdi váttr hverju máli.ok at þessor hans blóm sè því bjartari, fylgdi váttr hverju máli.

Fyrr var ritað, hversu spár ok forsýnir bendu fyrir löngu biskupliga tign sira Guðmundar, ok sakir þess, at nú nálægist sá tími sögunnar, er drottinn Jesús, brunnr spekinnar, hefir löngu disponerat, at sömu sýnir renni skipaða rás til réttrar þýðíngar, skulu vér hlýða, hversu samhljóðar þat er sjálfan sira Guðmund dreymir fyrir sínum kosníngi, því at guð vissi gjörla hvert var hans lítillæti, ok hversu þúngt honum bauð hugr at taka valdit, ok því mundi hann eigi hafa undir játazt, nema mörgum vitnum veri hann til knúinn af guðs hálfu;Fyrr var ritað, hversu spár ok forsýnir bendu fyrir löngu biskupliga tign sira Guðmundar, ok sakir þess, at nú nálægist sá tími sögunnar, er drottinn Jesús, brunnr spekinnar, hefir löngu disponerat, at sömu sýnir renni skipaða rás til rèttrar þýðíngar, skulu vèr hlýða, hversu samhljóðar þat er sjálfan sira Guðmund dreymir fyrir sínum kosníngi, því at guð vissi gjörla hvert var hans lítillæti, ok hversu þúngt honum bauð hugr at taka valdit, ok því mundi hann eigi hafa undir játazt, nema mörgum vitnum veri hann til knúinn af guðs hálfu; var þó sá endinn þess máls, at ei fyrr setti hann fullöruggan, en sjálf himinríkis curia gekk til at vátta þat sannan guðs vilja, sem síðarr mun sagt verða. Líktist hann í því Dunstano í Englandi, þvíat hann til biskups kosinn vildi eigi undir játtast, áðr þrír postular: Petrus, Paulus ok Andreas, birtust honum með blíðri kveðju. Andreas byrjar erindit með orðum vás herra: tollite jugum meum super vos. Eptir þat gengr Petrus fram palmarium, ok segir svá: Rétt, Dunstane.Eptir þat gengr Petrus fram palmarium, ok segir svá: Rètt, Dunstane. Sem hann hefir rétt ok þegit hljóðgóðan slag í vinstra lófa, segir postolinn svá: þat er þín plága fyrir óliðit ok óvorðit, því at þér polist á öngan veg at færa þinn háls undan okinu.Sem hann hefir rètt ok þegit hljóðgóðan slag í vinstra lófa, segir postolinn svá: þat er þín plága fyrir óliðit ok óvorðit, því at þèr polist á öngan veg at færa þinn háls undan okinu. Skipaðist herra Dunstanus hér við, at hann varð fyrstr lýðbiskup, en síðan Kantuariensis erkibiskup, mikill röksemdarmaðr í guðs kristni.Skipaðist herra Dunstanus hèr við, at hann varð fyrstr lýðbiskup, en síðan Kantuariensis erkibiskup, mikill röksemdarmaðr í guðs kristni. Ok því er hans dæmi til herra Guðmundar optarr leiðanda, þótt seinna sé.Ok því er hans dæmi til herra Guðmundar optarr leiðanda, þótt seinna sè. En þótt þessir þrír, er Dunstano vitruðust, birti æztan gráða postulligrar tignar, má vel tala þeim til virðíngar, at enn æðri er sá í höll himna konúngs, er endaliga styrkir kosníng herra Guðmundar, sem lesit finnst ok síðarr greinir. Þau tákn, er næst eru skrifuð, vann sira Guðmundr, sem hann fór síðast um land með einföldum prestdómi. Í þann tíma dreymir hann, at hann þykkist koma í eina kirkju, er hann hafði fyrr þjónat, ok vígð var sælum Ólafi konúngi. Í sanctuarió kirkjunnar sér hann standa eitt virðuligt altari með svá vænum búnaði sem langt var yfir þann ríkdóm kirkjunnar, sem hann vissi vakandi at hún varð nökkvern tíma eigandi;Í sanctuarió kirkjunnar sèr hann standa eitt virðuligt altari með svá vænum búnaði sem langt var yfir þann ríkdóm kirkjunnar, sem hann vissi vakandi at hún varð nökkvern tíma eigandi; ok er hann nálægist með athygli hversu vorðit var, hneigir sik altarit hans nákvæmd ok fellr rétt honum í fang.ok er hann nálægist með athygli hversu vorðit var, hneigir sik altarit hans nákvæmd ok fellr rètt honum í fang. Hann íhugar draum þenna, ok óttast þýðíng hans. Hér með lýtr undir sama efni þat er varð miklu fyrri, þá er ein abbadís sunnanlands, þess klaustrs er heitir Vicus ecclesiæ, hafði þegit biskupa orlof, at sira Guðmundr staðfestist með hennar vernd, ok hann hafði lypt norðanlands sinni ferð, kemr samt í ráðagjörð heraðsfólks, er látið hafði þvílíkan fóður, at biðja Brand biskup þat orlof aptr taka.Hèr með lýtr undir sama efni þat er varð miklu fyrri, þá er ein abbadís sunnanlands, þess klaustrs er heitir Vicus ecclesiæ, hafði þegit biskupa orlof, at sira Guðmundr staðfestist með hennar vernd, ok hann hafði lypt norðanlands sinni ferð, kemr samt í ráðagjörð hèraðsfólks, er látið hafði þvílíkan fóður, at biðja Brand biskup þat orlof aptr taka. Sem þat fór fram, skýrði svá sjálfr biskupinn þenna mótburð, at sira Guðmundr mætti hafa líking hins mikla Gregorii, er fyrir herra páfans boð kallaðist aptr í Romam ór Englandsferð, ok varð síðan hinn æzti biskup.

Þessu næst verða þau tíðindi, at herra Brandr ferr fram af löngum sjúkdómi í almenniligan veg octavo idus Augusti; þá hafði hann setið xxx ára ok ix ár, ok var sira Guðmundr í þann tíma í eystra luta landsins, mjök í fjarska, ok því fregnir hann ei fyrr þessur tíðindi en í festo Bartholomei, sem hann segir óttusöng; brá honum svá við sögn þessa, sem hann veri höndlaðr undarligum harmi, svá at varla fekk hann fram borit sitt embætti, lét hann þá þegar fórnfærast í formessu fyrir biskupinum, en predikaði í hámessunni meðr ágetri viðrkomníngu ok sætu orðfelli, opinberandi þar með hvern harm Hólakirkja hafði fengið, eðr hvat hún hafði látið, ok eigi síðr áminnandi, at menn biði sannan guð þann gefa til stólsins, er hagligr sé sauðum hans.brá honum svá við sögn þessa, sem hann veri höndlaðr undarligum harmi, svá at varla fèkk hann fram borit sitt embætti, lèt hann þá þegar fórnfærast í formessu fyrir biskupinum, en predikaði í hámessunni meðr ágetri viðrkomníngu ok sætu orðfelli, opinberandi þar með hvern harm Hólakirkja hafði fengið, eðr hvat hún hafði látið, ok eigi síðr áminnandi, at menn biði sannan guð þann gefa til stólsins, er hagligr sè sauðum hans. Eptir dags tíðir lætr hann sýngja sálutíðir með þeirri virkt, sem kærleikrinn kann með góðum mönnum. Nú sem heilög Hólakirkja er voltin í ekkjudóm, gerist hin hæsta nauðsyn, at annarr kjósist í sætið; ok at þat megi gerast því þæ [gi] ligarr fyrir guði, er lagðr dagr kalendis Septembris, at allir vitrustu menn, lærðir ok ei síðr leikir menn í þeim landsfjórðúngi, skulu samt koma í tiltekinn stað nærri Hólakirkju; flaug þetta orð innanlands um svá marga daga, ok því sóttu margir þetta mót ór syðra biskupsdæmi, bæði lærðir ok leikar; kom samt á nefndan dag múgr manns; eru fremst nefnandi af lærdóminum ábótinn Thingeyriensis ok ábótinn Thuer [a] ensis sama biskupsdæmis. Eigi er lesit at kosníngs grein veri af fleirum persónum gör en tveim; var annarr sira Guðmundr, norðlenzkr, en annarr sira Magnús, sunnlenzkr; bar þat hér í millum, at sira Magnús var ríkr maðr, ok hafði fylgi mikit af föður ok fóstbræðrum, nálægr í heyrn hvat hvergi lagði með eðr móti;bar þat hèr í millum, at sira Magnús var ríkr maðr, ok hafði fylgi mikit af föður ok fóstbræðrum, nálægr í heyrn hvat hvergi lagði með eðr móti; en sira Guðmundr var fátækr at fé, ok svá fjarri sem fyrr var sagt, án öllu fylgi nema því, er reis af guðs forsjá í hugskotum réttvísra manna, eðr því öðru, sem rann af vándri forhugsan til niðrbrots við kirkjuna, sem stendr í heilagri skript, at optliga sækir eitt mót góðr vili guðs ok illr vili manns;en sira Guðmundr var fátækr at fè, ok svá fjarri sem fyrr var sagt, án öllu fylgi nema því, er reis af guðs forsjá í hugskotum rèttvísra manna, eðr því öðru, sem rann af vándri forhugsan til niðrbrots við kirkjuna, sem stendr í heilagri skript, at optliga sækir eitt mót góðr vili guðs ok illr vili manns; var ok sú misjafnan sett af sumum millum þessara tveggja, at sira Magnús veri bæði reyndr á bók meirr ok veraldar forsjá. Hér til svarar einn vitr maðr: eigi trúi ek oss semja hér um norðanlands, at móðir vár heilug Hólakirkja seilist í annan luta lands eptir sínum formanni svá ven efni, föng ok færi sem hún hefir í sínum faðmi sjálfrar heima, þar sem er son hennar Guðmundr góði, þvíat ek þykkist víst vita, at svá mun skrifat í lögmáli guðs, at framarr standi hreinlífi ok grandveri til flutníngs við mann á svá háfan gráða heilagrar kristni, en fjáreign eðr frænda styrkr með veraldar fylgi.Hèr til svarar einn vitr maðr: eigi trúi ek oss semja hèr um norðanlands, at móðir vár heilug Hólakirkja seilist í annan luta lands eptir sínum formanni svá ven efni, föng ok færi sem hún hefir í sínum faðmi sjálfrar heima, þar sem er son hennar Guðmundr góði, þvíat ek þykkist víst vita, at svá mun skrifat í lögmáli guðs, at framarr standi hreinlífi ok grandveri til flutníngs við mann á svá háfan gráða heilagrar kristni, en fjáreign eðr frænda styrkr með veraldar fylgi. Eptir þessa tölu heyrða snerist allt fólk heilagrar Hólakirkju í eitt ok hit sama samþykki, at með ákallaðri heilags anda miskunn keyru þeir sér ok sínum sálum sira Guðmund góða til andligs föður ok forstjóra;Eptir þessa tölu heyrða snerist allt fólk heilagrar Hólakirkju í eitt ok hit sama samþykki, at með ákallaðri heilags anda miskunn keyru þeir sèr ok sínum sálum sira Guðmund góða til andligs föður ok forstjóra; eru þegar sama dags bréf gjör af kirkjunnar hálfu til sira Guðmundar undir æztu manna innsiglum, þau er birta gjört ok biðja, at hann viti sem fyrst sinnar bjarðar.eru þegar sama dags brèf gjör af kirkjunnar hálfu til sira Guðmundar undir æztu manna innsiglum, þau er birta gjört ok biðja, at hann viti sem fyrst sinnar bjarðar. Kolbeinn mágr sira Guðmundar fór þar því líkt á mannfundi þessum, sem hann stæði í skugga nökkurum, því svá, at hann sýndist með sira Guðmundi, en brjóst var eigi bjart, sem síðan prófaðist; en þó tekr hann á sik sakir venzla, at halda mann ok kost í þetta sendiboð. Dreifðist fundr viðs vegar eptir svá gört í várs drottins nafni. Fara sendimenn ok finna sira Guðmund in crastino sanctæ Crucis, tjáandi honum [bréf] þau, er brotin ok yfirlesin birta fullvel, at hann er kjörinn til Hólabiskups.Fara sendimenn ok finna sira Guðmund in crastino sanctæ Crucis, tjáandi honum [brèf] þau, er brotin ok yfirlesin birta fullvel, at hann er kjörinn til Hólabiskups. En þessum tíðindum fær sira Guðmundr um eina stund ei með orðum ansat, þvíat óttinn tjár brjóstinu hvat bruggat var; gerir hann síðan veg sinn svá fljótan, sem áðr hafði hann hugsat, ok þar í veginum, sem hann finnr lofliga kennimenn, leitar hann, ef nökkurr þeirra vill hans þunga létta.gerir hann síðan veg sinn svá fljótan, sem áðr hafði hann hugsat, ok þar í veginum, sem hann finnr lofliga kennimenn, leitar hann, ef nökkurr þeirra vill hans þunga lètta. En þótt þeir veri greindir í stöðum, vóru þeir samir í andsvörum, at guðs vili mundi ráðinn, at hann yrði biskup. Hvat lengra? svá kemr hann heim á búgarð Kolbeins mágs síns in profesto sancti Lucæ; gengr Kolbeinn blítt móti honum. Þar er þá kominn til garðs föðurbróðir sira Guðmundar; hann tekr orðum sira Guðmund þegar næsta morgin, sem með undran nökkverri, ef þat er satt, er af honum er flutt, at hann búist til at bakverpast við sinni sæmd ok allra sinna kynsmanna. Sira Guðmundr svarar fátt ok staðfastliga, segir, at metnaðr frenda hans sé ínóg, þótt hann mínkist heldr en vaxi;Sira Guðmundr svarar fátt ok staðfastliga, segir, at metnaðr frenda hans sè ínóg, þótt hann mínkist heldr en vaxi; hygg ek ok, segir hann, at mínir kynsmenn flyti þetta framarr fyrir sína hönd en mína, ok því fær ek ei skilit hver skylda mik þröngvir at setjast í stokk fyrir yðrar fortölur, því at ef þér yrnit mér mikit, mundi ek hafa vorðit varr við.hygg ek ok, segir hann, at mínir kynsmenn flyti þetta framarr fyrir sína hönd en mína, ok því fær ek ei skilit hver skylda mik þröngvir at setjast í stokk fyrir yðrar fortölur, því at ef þèr yrnit mèr mikit, mundi ek hafa vorðit varr við. Svá skilja þeir frændr ræðu sína, at ei vinnst á. Gengr nú maðr undir manns hönd, þar til at Kolbeinn kallar saman héraðs fólkit á næsta sunnudag, þvilíkt sem hann leiddi ofrefli móti honum;Gengr nú maðr undir manns hönd, þar til at Kolbeinn kallar saman hèraðs fólkit á næsta sunnudag, þvilíkt sem hann leiddi ofrefli móti honum; var hér sami rómr ok ein allra bæn, at fyrir guðs skyld vikist sira Guðmundr eigi undan lærðra manna kosníng ok kirkjunnar nauðsyn með samþykkt fremstu leikmanna en bæn allrar alþýðu.var hèr sami rómr ok ein allra bæn, at fyrir guðs skyld vikist sira Guðmundr eigi undan lærðra manna kosníng ok kirkjunnar nauðsyn með samþykkt fremstu leikmanna en bæn allrar alþýðu. Verðr hér um síðir sem lesit finnst af guðs vinum, at Guðmundr, heldr dreginn en leiddr til nökkurs samþykkis, talar svá: þér vilit mik þýngja ok fyrir borð bera, en eigi yðrum augum upp lypta, at sjá hverr lítilmagni ek er, at bera svá óberiligt ok;Verðr hèr um síðir sem lesit finnst af guðs vinum, at Guðmundr, heldr dreginn en leiddr til nökkurs samþykkis, talar svá: þèr vilit mik þýngja ok fyrir borð bera, en eigi yðrum augum upp lypta, at sjá hverr lítilmagni ek er, at bera svá óberiligt ok; mun þat ok fyllast, sem ek talar hér í dag, at þeir, sem nú fylgja fastast, munu eptir lítinn tíma þessarar gerðar beiskliga iðrast, því at ei mun fagrt at ek kaupi mína náð með kirkjunnar smán;mun þat ok fyllast, sem ek talar hèr í dag, at þeir, sem nú fylgja fastast, munu eptir lítinn tíma þessarar gerðar beiskliga iðrast, því at ei mun fagrt at ek kaupi mína náð með kirkjunnar smán; þat ok, sem ek má, [skal ek] hennar vera.

Þessi orð sira Guðmundar bera þann skilníng, at þótt tignar munr veri mikill með þeim Heinreki konúngi í Englandi ok Kolbeini Tumasyni, var lík þeirra ástundan með undirhyggju: báðir vildu formann, sem þeir hugðu sér hlýðnastan, lömdu ok báðir þann sama mest til lægðar, sem áðr sýndust þeir lypta til virðíngar.Þessi orð sira Guðmundar bera þann skilníng, at þótt tignar munr veri mikill með þeim Heinreki konúngi í Englandi ok Kolbeini Tumasyni, var lík þeirra ástundan með undirhyggju: báðir vildu formann, sem þeir hugðu sèr hlýðnastan, lömdu ok báðir þann sama mest til lægðar, sem áðr sýndust þeir lypta til virðíngar. Svá slítr þetta mót, at menn þakka sira Guðmundi, sem hann hefði undir játazt kosníngínn; setr hann þá ok öngar mótbárur í síðustu, þat er svá veri skilit, því var honum sama kveld hásæti búit, sem Hólakirkju formanni, ok sjálfr húsbóndi skipar sik í hans þjónustu; borð hans var breitt sæmiliga, en eigi stórum ríkmannliga, þvíat dúkr var mjök brotinn af odd ok egg, hvar fyrir hann bóndinn talar svá: herra, fyrir látið, þótt eigi verði svá sæmiliga við yðr görtsem yðarri stétt byrjar, einkanliga fyrir þenna fátæka dúk.borð hans var breitt sæmiliga, en eigi stórum ríkmannliga, þvíat dúkr var mjök brotinn af odd ok egg, hvar fyrir hann bóndinn talar svá: herra, fyrir látið, þótt eigi verði svá sæmiliga við yðr görtsem yðarri stètt byrjar, einkanliga fyrir þenna fátæka dúk. Guðs maðr svarar honum: þat er sannara, mágr, at slíkr dúkr skipaðist fyrir mik it fyrsta sinn, því at með sínum borum ok brestum berr hann fígúru ok forspá biskupsdómi mínum. Bóndi bakar fast á báðar kinnr, en svaraði öngu til. Á næsta morgin eptir þessor tíðindi hefir Kolbeinn bóndi sik uppi ok fram í veg til Hólakirkju með herra Electo; gengu klerkar sæmiliga í mót honum án klukkum ok processione.