Bókastaðir

Þar er kyn jartegna, at maðr myktr í hjarta leitar miskunn ok finnr hana, en þat er frábært, at hjálpin grípi mann þann, er einskis biðr um sína nauðsyn, sem optsinnis varð fyrir vǫtn ok vígslur þessa manns, þó at eitt af mǫrgu sé hér til dœmis dregit, þat er tvær konur fóthrumar vóðu þann læk, er fell úr þeim brunni, er sira Guðmundr hafði vígt, ok urðu í stað alheilar, en vissu á øngan veg hvaðan leiddi þeirra bata, áðr kunnir menn greindu þeim upprás lækjarins. Hér með fylgir þat, er þó varð miklu síðarr, at hans ǫfundsmenn urpu vatn af sínum líkam í hans blezaða brunn. En þat sem þeir þóttusk [gera] guðs vin til háðungar, sneri várr drottinn sér ok sínum vin til virðingar, því at framarr en fyrr blómgaðisk sjá brunnr mǫnnum ok fénaði til heilsubótar.

Þat var enn eitt sinni, at hann hafði brunn vígt, at kona nǫkkur langt til komin vildi bera vatn til heimilis síns, en hafði fatit ekki; tekr þá húfuna af hǫfði sér gǫrva með lérept ok fyllir með vatn. Svá gerir hon allan sinn veg, at vatn er úbrugðit en húfan þurr utan.

Í sama brunn tók maðr vatn í fǫtu luktri; hans farlengd var um fjallveg mikinn; ok er hann kemr í hæð fjallsins, sezk hann niðr at eyrindi, en lætr fǫtuna lausa hjá sér ok hugsar eigi hvar hallrinn var undir, ok því grípr hana brattlendit með fjallsins flug, ok steytir urð af urð þar til hon kemr á forlendi. Maðrinn harmaði þat, er hann hugðisk tapat hafa; rennr þó ofan af hlíðinni ok finnr fǫtuna með sínum farmi svá heila sem hon hefði í dún fallit.

Nú ef vatni sira Guðmundar fylgði þvílíkr kraptr hvar er þat fór eða fluttisk í fjarska við hann, má þat vitr maðr vel hugleiða, hverrar dygðar þat mundi þá vera, er hann sjálfr fylgði fram með bœnum sínum ok list heilags anda, sem enn sýnisk í því er eptir ferr.

Maðr kom til hans með fótarmeini svá sáru, at varla var bæriligt þeim er þoldi; því fellir hann mjúkar bœnir, at guðs þjónn miskunni honum; hann dvelr ok ekki, vætir í vatni fótinn ok meinit, signar síðan ok less yfir langa bœn svá at fótr þessi var albœttr innan þriggja nátta.

Í ǫðrum stað ok tíma vitjar hann þann mann, er nær var numinn ǫllu afli, ok hafði legit um sjau ár í sífeldri kǫr; þenna mann dreifir sira Guðmundr vígðu vatni, berr yfir helga dóma með bœn sinni, ok reisir hann svá upp af rekkjunni, endrgoldinn fullri heilsu, sem eigi hefði krankr orðit.

Í þriðja tíma kom til hans sá maðr, er sárligra mein hafði en flestir aðrir, þvíat hann píndisk með úbærligum harmi í sjálfum getnaðarliminum, er hjartanligan sárleik hafði umfram aðra liðu. Hvat þarf lengra, en þessi guðs maðr hefir sína læknidóma, sem greindir vóru, ok gerir hann alheilan mann með valdi ok vilja várs herra Jesu Christi.

Fjórða sinni kemr hann í þann bœ sem hann gerir sinn veg, at þar liggr maðr í rekkju svá krankr ok kreptr, at sambaldin kǫr var hans eigit heimili. Þenna mann vætir sira Guðmundr í vatni, vígðu með sjálfs síns hǫndum, biðr fyrir honum, berr yfir hann reliquias, ok fyrir þetta allt saman nálgask sá guðs kraptr, at limirnir réttask, hverr til síns embættis ok þjónustu líkamans, svá at þessi maðr fagnar fullri heilsu fyrir allar greinir. Svá kvað Einarr Gilsson:

Í fimta stað kemr enn sira Guðmundr til sjúks manns, er um langa tíma hafði í rekkju legit, ok sem hann hefir borit yfir hann vígt vatn eptir vana, fellr hann fram til bœnar á pallinn, millum sængrinnar ok eins klerks, er honum tilheyrir, svá at í fyrstu hafði klerkrinn sýnan þunga af annarri ǫxlinni. Nú sem hann hefir beðizk fyrir um stund, rennr yfir hann þungi sem hann sofnaði, ok nú í stað skilr klerkrinn, at sá líkams þungi er brott borinn, sem fyrr hafði hann kent í þeirra samkvámu. Eptir þrjár stundir vaknar hann sætt ok hógliga.

Klerkrinn spyrr þá: "sira minn," segir hann, "hver grein mun til þess, er ek kenda eigi þunga af þér síðan hǫfginn leið yfir þik."

Hann svarar: "drottinn várr vinnr þat er hann vill; hans nafn sé blezat um veraldir!"

Ei fær klerkrinn meira hér um. Þessir lutir gerðusk á einn laugardag.

Líða nú tímar, þar til at fréttisk, at á vestanverðu landinu fór einn bóndi dagstætt at sækja tíðir, ok því næst skrefar at honum einn fjandi í flagðkonu mynd, ok vill bægja honum til fjalls brott af veginum. Hann mæðisk brátt í umfangi við þann úvin, svá at hann þykkisk at þrotum kominn; fær síðan hinn bezta veg síns vandkvæðis, kallar með háreysti á góða Guðmund prest Arason; ok án dvǫl kemr maðr í svartri kápu með vatn ok stǫkkvil, millum hans ok fjallkonunnar. Flýr þegar úvinrinn, en kápumaðr tekr vald yfir bónda ok fylgir honum allt til bœjar; kendi bóndi berliga sinn leiðtoga, at hann var sira Guðmundr Arason, þvíat hans vǫxtr var flestum mǫnnum kunnr á Íslandi, bæði at sýn ok skýrri frásǫgn, heldr lægri en meðalmaðr ok þykkr í vextinum, breiðlaginn í ásjónu ok eigi langleitr, æ með hýrligu yfirbragði. Svá segir Einarr Gilsson:

Sé hér nú afburðarmann, er sœmisk þeim frumtignum, sem fáligast finnask af heilǫgum feðrum, at sýnisk líkamliga líkams augum í tveim stǫðum á einum ok sama tíma; hvar er víðara lesit svá lofsamligt efni en með Ambrosio Mediolanensi ok Frontone Petragoriensi: þeir sátu báðir heima skrýddir sofandi fyrir altari, hvárr at sínum biskupsstóli, en vóru í sama punkt báðir með guðs boði sénir í fjarlægjum stǫðum, at veita graftar þjónustu guðs ástvinum: Ambrosius í Turs at sœma signaðan Martinum, en Fronto í þeim stað, er Tharaskonum heitir, at veita líksǫng sælli Marthe, várs herra húsfrú. Þessum tveimr samlagask sira Guðmundr í sagðri gjǫf, ok at heillri sæmd svá frægra guðs vina má þat sýnask hér fremra, at gera tveimr í sama tíma hjálp ok heilsu sinna þrǫngvinga, þá er sjúkr reis ór rekkju, en sóttr af fjánda frjálsaðisk.

Sami klerkr sagði svá gerask optliga um nætr, sem þeir sira Guðmundr sváfu báðir í einni sæng, at kenning hans líkama veru var í brottu, en sakir ótta þorði hann eigi hǫndum til at taka, en þá er svá bar til, spurðusk á síðan nǫkkur tígulig verk samtíma orðin í landinu, er hann vann í fjarlægð líkamans með krapti andarinnar, þótt vér kunnim eigi framarr greina sakir fáfrœði, er þat prófan þess er fyrr var skrifat, at þetta er lítit bréf hans ágætligra verka;

Mun þó svá sýnask mega, at fylgjandi frásǫgn efli mjǫk þat fyrra efni, þá er greinisk hvat kraptrinn vinnr fyrir hans klæði honum fráveranda, svá sem lesit er af ágætum manni í guðs kristni Anselmo, er síðan varð Cantuariensis erkibiskup næstr fyrir Theobaldum, at í sínum klerkdómi fekk hann stríðan punkt á stóru [fjalli] um hávetrartíma, sem hann fyrirlét áttjǫrð sína ok gerðisk norðr til Borgundíam.

Finnsk sama grein í lífssǫgu sira Guðmundar, þá er hann sótti fjallveg þann, er liggr annan veg biskupsstólsins at Hólum. Í þeirri fǫr var með honum mart fólk, sem honum var gjarnt, alla gǫtu, þvíat hægt þótti at búa undir hans góðleik ok mildi. Á sétta dag viku byrjar hann sína ferð upp á fjallit; eru með honum í ferð bæði ungir menn ok gamlir, þótt fáir sé nefndir. Klerkar hans vóru þar tveir: Hospes (= Gestr) ok Vermundr, er hann unni sem lífi sínu. Fóstrmóðir hans var ok þar, ok ein meyja lítil.

Þat er fljótast af at segja ferð sira Guðmundar, at svá sterkt ofviðri með grimmasta frost ok myrkr grípr hann, ok allt hans fǫruneyti, á sjálfum fjallgarðinum, at dauði ok dráttr hríðarinnar dreifir fjǫgurra vegna allt þetta fólk. Báðir lærisveinar fyrnefndir látask þar á fjallinu, meyjan sú hin litla, er vér gátum, var grafin í snjá með þeim búnaði, at hon [var] sveipuð með kyrtli sira Guðmundar; hann sjálfr hefir þat náttból í fǫnninni á fjalli uppi svá úhœgliga, at á sinni hendi lá hvárt, fóstrmóðir hans lifandi ok andlauss lærisveinn; varð [hann] hér af svá stirðr, at varla mátti hann ganga.

Eptir um morguninn, sem hans var leita farit á hesti ok fœti, þvíat mikil sorg var orðin allri bygðinni af hans brotthvarfi: hann lætr með virktum flytja ok til kirkju fœra lík beggja lærisveina sinna, sǫng hann yfir þeim heimkominn með tárligri góðfýsi; ok áðr þeirra ásjónur veri sveipaðar, kyssir hann þá báða með grátstokknum augum, ok talar svá; "drottinn minn lífgi ykkr í ríki sínu!" — Ok á næstu nótt eptir þeirra grǫft dreymdi fóstrmóður sira Guðmundar, at hon þykkisk koma fram á eina fagra eng; þar er pilta leikr mikill, ok þar sér hon at leikr Hospes, lærisveinn sira Guðmundar.

Hann víkr at henni heimoliga, en hon talar til hans: "hví stendr þú í leikferðum, framliðinn maðr?" — Hann svarar: "ek var dauðr, en nú lífs, þvíat fóstri minn gaf mér í gær góðan kyrtil, veittisk honum ok þat, er hann bað með kossinum, at drottinn lífgaði okkr í ríki sínu; nú em ek vel kominn, en skólabróðir minn betr miklu, megum vér nú gera létta nǫkkvern í erindum fóstra okkars þá er hann vill."

Þessa sýn sagði hon sira Guðmundi um morgininn, gladdisk hann mjǫk hér fyrir af harmi piltanna, ok lofaði guð.

En af meynni, þeirri er á fjallinu var sveipuð kyrtli sira Guðmundar, er þat at greina, at hon fannsk á mánadaginn eptir heil ok ókalin, utan lítt á fótinn annan, er tók undan kyrtlinum; svá hlífði henni guðs vinar klæði, at hvárki frost né hungr náði hennar lífi. Nú svá sem guðs mildi fœddi sælan Anselmum himnesku brauði í fyrrgreindum veg, sem hann var at úferu kominn í fjallsins vegleysu, svá nœrði hér andlig miskunn móti náttúru lítit barn um svá mǫrg dœgr, fyrir verðleik ok klæði sira Guðmundar.

Því hœfir, at enn hlýðim vér framleiðis, hversu gæzka drottins, er honum [var] nákvæm á nótt ok degi, verðr ǫðrum sorgar slǫkkvir með nýtekinni gleði. Svá berr til í ferð sira Guðmundar, at hann gistir þann húsbónda, er svá var handlami með ofrverkjum, at hans sjúkdómr mátti eigi svefn hafa; ferr þar sǫmu leið þarvista sira Guðmundar, at hann sálugr reikar brott af svefnskemmunni; en er hann kemr aptr farandi, sér hann skínandi birti af loptinu standa niðr yfir sæng sira Guðmundar, því líkast sem sól gefr í krapti sínum at alskærum himni; hann gengr ok réttir fram hendrnar í geislann ok þá krǫnku hǫnd, ok eigi í tómt, þvíat án minnstu hindran flýr braut verkrinn; gengr hann til rúms síns albœttr maðr í náð ok heilsu líkams, sem eigi mundi hann sik þess háttar þolt hafa.

Í annan tíma var þat, at í blíðum viðrtektum hans gistingar var fengin til kona nǫkkur at klá fót hans, er hann kom í sæng; en þó at hann fýsti eigi þvílíks, vildi hann sakir hógveri eigi neita, síðan ástin beiddi þjónustu. Kona sú hafði vanfœra hǫnd til vinnu, þvíat þrír fingr lágu kreptir í lófa; en er hon klær, líkir sira Guðmundi þat sem honum þykki hon ofkyrt vinna, ok spyrnir fœtinum at fótafjǫlinni; verða þar í millum þeir kreptu fingr, svá at hællinn kemr í buginn, rétt á þá sin, sem dregit hafði; en í móti þeim sárleika, er konan kendi hér af, finnr hon þat verðkaup, at innan fárra nátta eru þeir sǫmu fingr alréttir; sýndi hon þá síðan guðs manni; hann lofaði guð fyrir, eignandi sér með ǫllu ekki af þessháttar verki. Svá segir Einarr Gilsson:

Í þriðja tíma, sem hann flutti guðs embætti, stendr djákn hans hjá honum, er hafði mikinn sull í miðju hǫfðinu; en er þar kemr officio, at sira Guðmundr hefr upp sínar blezuðu hendr eptir upphaldit, mætir annarr handleggrinn rétt miðjum sullinum klerksins, svá at í ákvámunni verðr honum mjǫk sárt, en litlu síðarr varð því linara, því at aldri né eina stund upp frá því kendi hann þar meinlætis af; tjáði hann meistara sínum þenna hlut, en þar kom í móti eptir vana dúfuligt einfeldi ok þakklæti við hinn hæsta guð.

Í fjórða tíma stendr svá skrifat, sem hann kemr í sinni hjálpsamligri yfirferð til eins bónda, er býr nær sjó, ok þar út af meginlandi vill hann hafa skipferð til eyjar einnar, at finna vini sína; víkr hann til við húsbóndann, at hann man ljá honum skip ok lið svá langt sem þrjár vikur sjáfar.

Bóndinn svarar: "sira minn," segir hann, "ek vil gjarna veita skipit, en eigi mun þér þykkja harðskipat verða; piltar mínir tveir ok húskarl skulu til vera, en sakir þess, at þeir eru aflvani til róðrar, vil ek at þú veitir þeim byrleiði heim aptr."

Guðs maðr svarar: "við skal ek leita at biðja drottinn minn, at hann létti erfiði þeirra."

Sem þeir eru búnir, fara þeir ok fram koma; ok at skilnaði, sem sira Guðmundr gengr af skipi, tala svá piltarnir: "minstu nú, sira minn, at þú hézt feðr okkrum at gefa leiðit."

Hann svarar: "guð greiði veg ykkarn, mínir sœtu synir!" — Síðan gengr hann til kirkju.

Veðr var kyrt með ǫllu er piltar láta ór vǫrum, eru svá øruggir af nǫkkurri tilleiðslu sira Guðmundar, at þeir draga segl í vindlausu; er þat ok allt í sama punkt, at þeir hafa vundit, ok vindr greiðisk með fullum skrið, svá at eigi leggja þeir fyrri en fyrir bœ fǫður síns; varð bóndinn glaðr í þeirra kvámu, jafnan síðan boðinn í vináttu sira Guðmundar framarr en fyrr hafði verit.

Hér var sagt af farargreiða sira Guðmundar, hversu hann var guði kærr, því skal setja þessu næst hversu honum líkaði ef menn fyrirkváðusk hans nauðsynjar. Á nǫkkurum tíma kemr hann af lǫngum veg landsins með mœddan hestakost, ok krefr einn bónda í héraði ljá sér góðan hest, um dagleið, er hann átti. Bóndinn fyrirnemsk hestlánit; er þar fljótt um [at] gera; vegr sira Guðmundar fellr ei því heldr, en bóndinn með sínum húskǫrlum á þau verkefni á næsta morni, at draga dauðan hestinn góða ór því feni, er hann hafði í steypzk um nóttina; kemr þat hér fram, sem sæll Gregorius váttar í fyrstu bók Dialogorum, at ef guðs þjónustumaðr verðr reittr, verðr ok hans hugskot eigi seinna provoceraðr.

Á þessum tímum sira Guðmundar vóru tvær einsetukonur á Íslandi: ǫnnur á biskupsgarðinum í Skálaholti, en ǫnnur norðanlands, at því munklífi, er heitir at Þingeyrum. Þeirri bar svá til, er í Skálaholti var ok þar hafði þjónat, at litlu fyrir hennar andlátstíð kemr þar vegfarandi várr blezaðr sǫgumaðr, sira Guðmundr góði, ok at bœn herra Páls biskups sagði hann henni allan yfirsǫng til moldar; var þat mál manna, at í því birtisk mjǫk hennar kærleikr við guð, at hon ǫðlaðisk þvílíkan árnaðarmann í sinni útferð, þvíat lestrinn var, sem skrifat finnsk, bæði skilríkr ok társtokkinn; en nunnu þeirrar, er sat at Þingeyrum, mun þenna tíma sǫgunnar verða getit, sem sira Guðmundr er Electus til Hólakirkju.

En þat er munklífinu tilheyrir má hér setja viðrkvæmiliga, hversu sœmiliga þat tók við sira Guðmundi, ok þann tíma sem hann reið í garð prestr at vígslu, þá var yfir lifnaðinum ábóti, er Karl hét, en fremstr í samnaðinum var bróðir, Gunnlaugr at nafni, er þá var kallaðr bezt skiljandi til bœkr á ǫllu Íslandi. Meðr hans tillǫgu gerir ábóti sœmiliga processionem ok skrýdda móti sira Guðmundi, með þessu Responsorio: Vir iste in populo suo mitissimus apparuit; sanctitate autem et gratia plenus iste est, qui assidue orat pro populo et pro civitate ista.

Þessi Gunnlaugr componeraði með latínu líf hins sæla Johannis fyrsta Holensis; váttar hann þat í prologo þess sama verks, at þat efni tók hann upp í fyrstu fyrir bœn eða boð virðuligs herra Guðmundar Hólabiskups. En hversu þessi munkrinn, sem fleiri aðrir, umturnar sinni dygð, mun þann tíma getit verða, sem sira Guðmund berr fram í boðana.

En af þeirri processione, er vér greindum gǫrva mót honum at Þingeyrum, má vel skilja, hversu almenniligu lofi hann var prýddr á þeim tímum; því syrgiligra var þat er eptir kom, at margir gerðu því minnr vel til hans, sem þeir vóru honum meira skyldugir.

Virðuligr herra heilagr Thorlakus, nývorðinn biskup Skalholtensis, flutti þau bréf herra Eysteins erkibiskups í fyrstu til Íslands, er birtu herra páfans boð, at upp frá því skyldu allar kirkjueignir æfinliga standa undir valdi ok skipan lærðra manna. Efldisk sá boðskapr lítið á þeim tíma sunnanlands, en með ǫllu eigi fyrir norðan; eigi fyrir þá grein lítit, at sæll Thorlákr vanrœkti hann, heldr fyrir þat, at Jón Loptsson, er þá gildastr leikmaðr á Íslandi, reis með almúganum svá ǫrðigr, at við vóðann lá sjálfan, áðr eyrindit nam stað með ǫllu fortekit. Fyrir þessa grein sátu kennimenn með bóndum í heruðum, ok hǫfðu þat borð af kirkjunnar rentu, sem góðfýsi fyrri manna hafði offrat altarinu; því sat várs herra þjónustumaðr, Guðmundr góði, at liðanda sínum prestdómi, með þeim húsbónda, er hét Kolbeinn Tumason; hann bjó í því héraði norðanlands, er heitir Skagafjǫrðr, þat liggr til vestrættar annan veg biskupsstólsins at Hólum.

Kolbeinn, er vér nefndum, var mestháttar maðr í því héraði, formentr í skáldskap, svá at hans óðr leggsk alldri niðr; hann orti fagrligt lof guðs móður Mariæ til dýrðar, ok í mǫrgu lagi var hann vel fallinn, þótt hamingjan veri honum hverflynd. Hans húsfrú, Gyríð at nafni, var náin frendkona sira Guðmundar; hon var kvenna vænust, ok brásk aldri sínum frænda hversu hart sem dró.

Svá berr til í nǫkkurn tíma, sem Kolbeinn ok hans húsfrú hafa með sinni fylgð riðit þann stóra kjǫl, er millum bygða liggr um mitt landit, at hann tekr náttgisting í þeim stað, er landsmenn kalla Vinverjadal. Hann lætr tjalda ríkmannliga, sem honum til heyrir, dvelsk þar um náttina, en myrgininn árla hefir hann sik á fótum, var maðr á léttasta aldri, glaðværr ok leikinn, ok því kallar hann út pilta sína, at efla einshverja gleði áðr tími sé til borðs. Nú sem þeir standa, heyra þeir til tjaldsins sárliga rǫdd; rennr Kolbeinn fyrstr manna, ok inn komandi sér hann rúm autt með ǫllu, er Gyríð hafði haft. Hér af verðr hann sleginn þeirri sorg, sem enginn fæsk í at greina; ok sem hann hefir lengi andvarpat með hugleiðing, hvat helzt muni til hjálpa í svá stirðan punkt, kallar hann þá síðan til sín lágliga tvá menn, ok byðr þeim at sækja fjallit sem ákafligast norðr í bygð, á fund sira Guðmundar, ok segja honum, at Kolbeinn sé sjúkr á fjalli ok vili fá prestfund. Þeir fara ok fram koma, berandi svá fallin orð sem þeim var boðit.

Sira Guðmundr kennir þegar með sér nǫkkut óttaboð, ok svarar svá sendimǫnnum: "þat trúi ek satt vera, at Kolbeinn sé krankr, en hvárt sjúkara er, hugr hans eða hǫrund, látið þit kyrt vera, en þat kann vera, at Kolbeini þykki ek skyldugr vera at fara."

Hann dvelr ok ekki, ríðr sama dag heiman upp til fjalls, ok þegar upp á fjall um nóttina, því at hásumar var, í Julio mánaði, með svá miklum sólargang, sem greindr var í upphafi sǫgunnar. Sira Guðmundr kemr suðr í Vinverjadal þegar í óttu; veitir Kolbeinn honum þá virðing, stendr upp í mót honum ok tjár honum hver hǫrmung hann hefir heim sótt, biðr þar með hverja lund er hann kunni, at sira Guðmundr árni þess við guð, at líkami konunnar skipisk ok mætti þiggjask í kristiligan grǫft þótt líf hennar veri forlagt. Guðs maðr svarar øngu, utan biðr hann senn alla þá ganga brott af tjaldinu; ok eptir liðnar þrjár stundir kallar hann Kolbein, ok til kominn sér hann á klæðunum liggja líkam ljótliga spilltan, alla lund snaraðan ok drepsóttan, sem grætiligt var þeim at sjá er unni, hvert ferlíkan orðit var af ljúfum kristnum manni. Kolbeinn fellr þá í meiri sorg en fyrri, fellandi nýjar bœnir at sira Guðmundi til léttis ok endrbata konunni.

Hann svarar: "þú knýr mik, Kolbeinn, undir úberiligan þunga, því at til svá stórra luta ber ek øngan verðleik."

Kolbeinn gefr sik þá fram [með] tárum fyrir fœtr hans, þar til þat blezaða brjóst bognar fyrir, ok biðr hann brott ganga. Eptir liðnar tver stundir, eða heldr meirr, kallask hann aptr í tjaldit, sér hann þá guðligan krapt svá mikinn skína fyrir bœn sira Guðmundar, at líkaminn var aptr leiddr í mannliga mynd, ok endrbœttr í ǫllum greinum, því fráteknu, at svá var hon mœdd ok máttfarin, sem líf at eins bragðaði fyrir brjóstinu.

Guðs maðr segir þá: "þat mun guðs dómr krefja af þér, Kolbeinn, fyrir svá háfa velgerð, sem hann veitti þér hér í dag, at þú fyllir eigi flokk hans úvina, ok ei finnisk þú með þeim, er hans rétt ok heilagrar kirkju vilja fyrirsmá."

Kolbeinn svarar: "um alla mína lífsdaga skal ek þik elska, ok þat er þú segir mér gott vera skal ek gera."

Sira Guðmundr segir þá: "vánligt þykki mér, at nú í dag sé þetta þitt hugarfar, en brestr mér mágr, ef ek sé þik eigi um sinn í ǫndverðu brjósti þeirra, er mér vilja með ǫllu fyrir koma; en leggjum þetta tal; far heldr ok nær húsfrú þína seint ok stilliliga; far ok ei heðan fyrr en [hon] má hættulaust á baki sitja, þvíat hon mun þér ávallt til nytsemdar skipuð, ef þú kant geyma."

Hér um kvað Einarr Gilsson fimm vísur:

Eptir framit þetta dýrðarverk, er saman heldr bæði spádóm ok verðleik sira Guðmundar, ríðr hann norðr af fjallinu, ok bíðr heima húsbónda. En því var Kolbeini mikit lagit í meingerðum við sira Guðmund, at mǫrgum hans táknum mátti hann vitni bera. Hann tjáði optliga þat fyrir ǫllu heimafólki sínu, at í hans búgarði gekk jafnan minni kostr, ef sira Guðmundr sat heima með klerkum sínum. Hann hafði ok séð ef sauðr sýktisk eða stœrri fénaðr, svá leiddr í dauða at rétti frá sér hvern fót: spratt kykvandit upp alheilt ok tók á rás síðan Guðmundr gekk til með bœn sinni ok vígðu vatni.

Mikill bardagi fell yfir einn búgarð norðanlands með þat kyn, at ganganda fé datt niðr í bráðan dauða; því eru orð gǫr signuðum lækni sira Guðmundi; hann er ok fljótr at stoða náungunum eptir vana. Sem hann fram kemr, lætr hann samka féit í einn stað, berr síðan yfir fyrst vatn, með heilagri bœn, en síðan gengr hann til kirkju á þeim sama bœ, ok býðr at klokka sú, sem utan húss var um búit, sé niðr tekin; síðan lætr hann fjǫgurra vegna rista á henni hinn heilaga kross, ok eptir þat skipask í sama stað; þar með býðr hann forráðsmanni bœjarins, at þeirri klukku skal hann láta hringja iðuliga móti búinu, þá er þat gengr heim ór haga, segisk þá vænta í guðs miskunn, at fallit muni af nema.

Eigi fell hit minnsta í hans forsǫgn meðan geymdisk þat er hann bauð; fallit svæfðisk meðan klokkan hringdisk; en síðan gleymdisk, leiddisk aptr sama úgipta, ok því nærri fell sú klukka niðr af sínum umbúnaði með svá einkanligum hætti, at hon brast á grjóti en hrotnaði eigi; var þá síðan upplátin ok hringt eptir guðs manns boði, var þá ok þegar fallit afnumit í þriðja sinn.

Annarr búgarðr varð enn fyrir sama stríði, ok þeirri pínu fram yfir, at mannfólkit í bœnum greipsk í bráðasótt, svá at innan fárra nátta hnigu sjau menn; var sá býr allr í hǫrmung ok angri sem ván var. Bóndi af þeima bý ríðr til fundar við sira Guðmund, sem hann ferr yfir land í sǫmu gœzku ok góðvilja til kristinsdómsins sem greint var, biðr hann víkja til sinna hýbýla ok segir honum hvat hann hefir hrœra. Guðs maðr víksk þegar við hans þǫrf ok ríðr á bœinn, gengr síðan með vígt vatn ok reliquias ok heilagt bænahald inni ok úti um akr ok eng, langt ok víða alla vega frá bœnum.

Hér má nú sjá einkanligan hlut ok eptirdœmi sæls Martini mjǫk lofligan, þvíat fyrir bœnir þessa guðs manns tóksk hvártveggja braut, fall af fénaði ok sótt af mǫnnum, þvíat þar birtisk mestr verðleikr mannsins, ef hann þiggr af mannfólki lagða ráðning, hvárt sem heldr fyrir syndir þeirra sjálfra eða leyndan guðs dóm, sem váttaði sæll Martinus þá er hann græddi hús Licontii jarls.

Þat bar enn til í sǫmu ferð sira Guðmundar, sem hann kom með sínu fǫruneyti fram at á einni stórri snemma sumars, at vatnit var með ǫllu úfert, sakir úvægiligs vaxtar. Tveim megin til ríða farfúsir menn, en hverigum gefsk fararleyfi. Sira Guðmundr stígr af baki ok víkr fram at ánni, en klerkar hans leika sér í leyfi; ok alllitlu siðarr brestr á grandanum framfall árinnar, svá at hvárirtveggju ráða til, mœtask í miðju ok berr af it bezta, en án dvǫl eptir þetta hleypr áin upp í sama vǫxt, svá at lengi sumars fór fuglinn einn yfir hana.

Þat var annat vatnfall, er gekk ór fornum farveg, svá þann fylldi með sandmel, en braut annan, ok dregr sik þaðan svá meinliga, at hon ógnar ófǫr þeirri kirkju er nálægst var. Hér til er kallaðr sira Guðmundr með sínum læknidómum, sem hann var í greindum veg sunnanlands; hann bar sínar reliquias fram til árinnar, dreifir hann hana með vígðu vatni, fellr síðan á kné til bœnar móti austri, ok stendr svá um stund. Hvat lengra? en á næsta morni sjá menn út komnir, at áin hefir brotit sik aptr í fyrra farveg, ok fellr svá um sanda þvers í braut frá bœnum. Er þetta verk því samlíkt, er sæll Gregorius váttar með lofligum orðum í þriðju bók Dialogorum, af þeim guðs þjón, er hét Frigidianus biskup Luteanensis.

Millum annarra heilagra dóma, er sira Guðmundr bar með sér hvar hann fór, var bein hins blezaða Johannis Holensis; þat sama tjár hann í heilagri kirkju á sama bœ. Þar er viðstaddr einn prestr; orðmargr maðr en eigi djúpvitr: hann talar svá til beinsins, sem þat berask, at honum þykkir þat hvárki vel litt né stórum heilagligt.

Sira Guðmundr lítr til hans hógliga ok talar svá: "mun Martinus Turonensis fyrir þá sǫk litt eina heilagr, er hans bein er dǫkkt, eða trúir þú þat standa fyrir dýrð Þorláks biskups, er hans bein er eigi hvítt?"

Prestrinn svarar: "eigi þarftú saman at taka Þorlák várn ok Jón yðvarn."

Sira Guðmundr svarar: "ókennimannlig orð hefir þú, þvíat í þeim finnsk bæði dirfð ok vantrú, því skulu vér nú biðja várn herra, at hann birti enn um sinn hversu Jóhannes má reiknask millum heilagra manna."

Ok sem menn hafa lesit Pater noster með Ave Maria, biðr hann alla menn minnask við beinit; fylgir þá sú dýrð, at þar af angar hinn sœtasti ilmr; þat kenna allir menn, utan prestrinn einn.

Sira Guðmundr segir þá: "nú hefir guð sýnt stǫðu þína, prestr, at þú ert frá skildr vináttu hins sæla Johannis; nú krefr þik nauðsyn at renna meðan þú mátt, ok gera iðran fyri glæp þinn, skal ek þá veita þér af helgum dómi Johannis til vináttumarks með okkr."

Prestrinn svarar þá með góðu hjarta: "ek má óttask, at sæll Johannes vili varla þiggja mína þjónkan fyrir þau minkunar orð er ek kallzaði til hans."

Sira Guðmundr segir þá ǫllu því fólki: "nú skulum vér falla á kné í annat sinn með þeirri bœn til guðs, at hann birti sér ok sínum elskara þæga vera prestsins iðran."

Þegar eptir bœn gǫrva ok prestrinn kyssir beinit, kennir hann svá sœtan ilm, sem ei mátti jarðneskt reykelsi við jafnask; gaf Guðmundr honum síðan af helgum dóminum ok vóru sáttir vel.

Í sama bœ, sem sira Guðmundr dvelsk þar, [liggr] ein kona komin at dauða, hon hafði verit meinlauss maðr í lífi sínu, hógvær ok bœnrœkin, en nú komin í ǫrvasa aldr: hon lá svá um sjau nætr, fyrir utan næring matar ok drykkjar, at hon hrœrði engan lim, nema sem minst framanverða fingrna, liggr hon svá búin á þann sama laugardag, er sira Guðmundr býsk í veg. Ok sem hann er kominn til hests, talar hann svá: "þat er ei vel farit ef ek finn eigi þá góðu konu hina gǫmlu, er liggr í bœnum."

Síðan gengr hann inn í stofuna ok svá margt fólk með honum, at sumir stóðu utan dyra; hann gengr at sænginni ok talar svá: "þú, vinkona mín, munt brátt koma til guðs, því biðr ek þik, at þú berir kveðju mína várri frú; sælli guðs móður, þar næst Michaele ok Johanne baptista, Petro ok Paulo, Ólafi konungi, ok einkanliga vin mínum sælum Ambrosio, ok ǫllum guðs helgum mǫnnum."

Kerlingin svarar hátt ok hvellt, svá at þeir heyrðu fullvel, er í forstofunni vóru: "já, já," segir hon.

Fylldisk enn svá þessi forspá sira Guðmundar, at hon lifði eigi lengr en sex stundir dags upp frá því. Var þessi hlutr í mikilli dásemd með fólkinu, at náliga [var] at sjálfr dauðinn hlýddi boði sira Guðmundar meðr guðs vilja, sem lesit er í Vita patrum af heremita nǫkkurum.

Eignarmaðr jarðarinnar, er frjálsaðisk undan árbrotinu fyrir bœn sira Guðmundar, ok sá uppá þessi tákn, var gildr maðr ok klókr til veraldar vits, Sigurðr Ormsson at nafni; hann ríðr sama laugardag í veg með sira Guðmundi, ok greinir honum þat stírð ok áskilnað, sem meðr þótta snaraðisk millum hans ok Oddaverja, er kyngǫfgastir menn vóru á Íslandi, ok sakir þess, at eignir hans bóndans liggja í syðra biskupsdómi, nálægt viðr hans mótstǫðumenn, talar hann svá til sira Guðmundar: "ef svá verðr sem mik varir, sira minn," segir hann, "at þú fáir meira vald norðanlands en í dag hefir þú, þá minnsk vináttu okkarrar, at ek megi firrask forþótt Oddaverja ok fá heyriliga staðfestu norðanlands með þinni umsjá, þvíat oss mun ella meiri úgipta heim sækja."

En þessum orðum fær sira Guðmundr lítil andsvǫr, sakir síns einfalleiks, utan talar þat er honum fylgdi hvar hann fór, at friðr í góðum lutum er ǫllum auðæfum betri.

En ef svá finnsk í sǫgunni, at nefndr bóndi standi annarr maðr fremstr í flokki móti sira Guðmundi, er þeim hugleiðanda, er lesa, hverja dýrðar kórǫnu þat mundi afla við guð, at taka þar beiskleik, er hann hefir beztu sáð. En þóat járnligt hjarta sé hatrs heimili ok blindleiki, mun heilagri kristni svá sýnask á friðar tíma, at varla finnsk sá maðr, at svá veri leiddr í hǫll himneskrar miskunnar sem þessi Guðmundr; hugleiði sá, er less fyrirfarandi tákn, hversu satt er: hann dró lifanda [mann] ór hǫndum fjandans, ok skipaði aptr með sínum bœnarkrapti í faðm heilagrar kristni, þvíat hans meðalgǫngu viðr guð þjónaði bæði líf ok dauði.

Hér meðr hǫfðu hans bœnir svá mikit afl fyrir guðdóminum, at hann lypti hans ráðning eða reiði brott af mǫnnum, sem lesit var, en fall af fénaði; greindi þarmeð tilleiðing ok lækning skriptanna, sem var í guðs dómi. Skepnan var honum svá hlýðin, at hon veik sér hvert er hann vildi, ok því svá, eptir orðum sæls Gregorii, at hann geymdi skaparanum sanna hlýðni; ok at þessor hans blóm sé því bjartari, fylgdi váttr hverju máli.

Fyrr var ritat, hversu spár ok forsýnir bendu fyrir lǫngu biskupliga tign sira Guðmundar, ok sakir þess, at nú nálægisk sá tími sǫgunnar, er drottinn Jesús, brunnr spekinnar, hefir lǫngu disponerat, at sǫmu sýnir renni skipaða rás til réttrar þýðingar, skulu vér hlýða, hversu samhljóðar þat er sjálfan sira Guðmund dreymir fyrir sínum kosningi, því at guð vissi gǫrla hvert var hans lítillæti, ok hversu þungt honum bauð hugr at taka valdit, ok því mundi hann eigi hafa undir játazk, nema mǫrgum vitnum veri hann til knúinn af guðs hálfu; var þó sá endinn þess máls, at ei fyrr setti hann fullǫruggan, en sjálf himinríkis curia gekk til at vátta þat sannan guðs vilja, sem síðarr mun sagt verða.

Líktisk hann í því Dunstano í Englandi, þvíat hann til biskups kosinn vildi eigi undir játtask, áðr þrír postular: Petrus, Paulus ok Andreas, birtusk honum með blíðri kveðju. Andreas byrjar erindit með orðum vás herra: "tollite jugum meum super vos." Eptir þat gengr Petrus fram palmarium, ok segir svá: "Rétt, Dunstane." Sem hann hefir rétt ok þegit hljóðgóðan slag í vinstra lófa, segir postolinn svá: þat er þín plága fyrir óliðit ok óvorðit, því at þér polisk á øngan veg at fœra þinn háls undan okinu. Skipaðisk herra Dunstanus hér við, at hann varð fyrstr lýðbiskup, en síðan Kantuariensis erkibiskup, mikill rǫksemdarmaðr í guðs kristni. Ok því er hans dœmi til herra Guðmundar optarr leiðanda, þótt seinna sé. En þótt þessir þrír, er Dunstano vitruðusk, birti œztan gráða postulligrar tignar, má vel tala þeim til virðingar, at enn æðri er sá í hǫll himna konungs, er endaliga styrkir kosning herra Guðmundar, sem lesit finnsk ok síðarr greinir.

Þau tákn, er næst eru skrifuð, vann sira Guðmundr, sem hann fór síðast um land með einfǫldum prestdómi. Í þann tíma dreymir hann, at hann þykkisk koma í eina kirkju, er hann hafði fyrr þjónat, ok vígð var sælum Ólafi konungi. Í sanctuarió kirkjunnar sér hann standa eitt virðuligt altari með svá vænum búnaði sem langt var yfir þann ríkdóm kirkjunnar, sem hann vissi vakandi at hon varð nǫkkvern tíma eigandi; ok er hann nálægisk með athygli hversu orðit var, hneigir sik altarit hans nákvæmd ok fellr rétt honum í fang. Hann íhugar draum þenna, ok óttask þýðing hans.

Hér með lýtr undir sama efni þat er varð miklu fyrri, þá er ein abbadís sunnanlands, þess klaustrs er heitir Vicus ecclesiæ, hafði þegit biskupa orlof, at sira Guðmundr staðfestisk með hennar vernd, ok hann hafði lypt norðanlands sinni ferð, kemr samt í ráðagerð heraðsfólks, er látit hafði þvílíkan fǫður, at biðja Brand biskup þat orlof aptr taka. Sem þat fór fram, skýrði svá sjálfr biskupinn þenna mótburð, at sira Guðmundr mætti hafa líking hins mikla Gregorii, er fyrir herra páfans boð kallaðisk aptr í Romam ór Englandsferð, ok varð síðan hinn œzti biskup.

Þessu næst verða þau tíðindi, at herra Brandr ferr fram af lǫngum sjúkdómi í almenniligan veg octavo idus Augusti; þá hafði hann setit þrjá tigu ára ok níu ár, ok var sira Guðmundr í þann tíma í eystra luta landsins, mjǫk í fjarska, ok því fregnir hann ei fyrr þessur tíðindi en í festo Bartholomei, sem hann segir óttusǫng; brá honum svá við sǫgn þessa, sem hann veri hǫndlaðr undarligum harmi, svá at varla fekk hann fram borit sitt embætti, lét hann þá þegar fórnfærask í formessu fyrir biskupinum, en predikaði í hámessunni meðr ágetri viðrkomningu ok sætu orðfelli, opinberandi þar með hvern harm Hólakirkja hafði fengit, eða hvat hon hafði látit, ok eigi síðr áminnandi, at menn biði sannan guð þann gefa til stólsins, er hagligr sé sauðum hans. Eptir dags tíðir lætr hann syngja sálutíðir með þeirri virkt, sem kærleikrinn kann með góðum mǫnnum.

Nú sem heilǫg Hólakirkja er voltin í ekkjudóm, gerisk hin hæsta nauðsyn, at annarr kjósisk í sætit; ok at þat megi gerask því þægiligarr fyrir guði, er lagðr dagr kalendis Septembris, at allir vitrustu menn, lærðir ok ei síðr leikir menn í þeim landsfjórðungi, skulu samt koma í tiltekinn stað nærri Hólakirkju; flaug þetta orð innanlands um svá marga daga, ok því sóttu margir þetta mót ór syðra biskupsdœmi, bæði lærðir ok leikar; kom samt á nefndan dag múgr manns; eru fremst nefnandi af lærdóminum ábótinn Thingeyriensis ok ábótinn Thueraensis sama biskupsdœmis.

Eigi er lesit at kosnings grein veri af fleirum persónum gǫr en tveim; var annarr sira Guðmundr, norðlenzkr, en annarr sira Magnús, sunnlenzkr; bar þat hér í millum, at sira Magnús var ríkr maðr, ok hafði fylgi mikit af fǫður ok fóstbrœðrum, nálægr í heyrn hvat hvergi lagði með eða móti; en sira Guðmundr var fátækr at fé, ok svá fjarri sem fyrr var sagt, án ǫllu fylgi nema því, er reis af guðs forsjá í hugskotum réttvísra manna, eða því ǫðru, sem rann af vándri forhugsan til niðrbrots við kirkjuna, sem stendr í heilagri skript, at optliga sœkir eitt mót góðr vili guðs ok illr vili manns; var ok sú misjafnan sett af sumum millum þessara tveggja, at sira Magnús veri bæði reyndr á bók meirr ok veraldar forsjá.

Hér til svarar einn vitr maðr: "eigi trúi ek oss semja hér um norðanlands, at móðir vár heilug Hólakirkja seilisk í annan luta lands eptir sínum formanni svá ven efni, fǫng ok færi sem hon hefir í sínum faðmi sjálfrar heima, þar sem er son hennar Guðmundr góði, þvíat ek þykkisk víst vita, at svá mun skrifat í lǫgmáli guðs, at framarr standi hreinlífi ok grandveri til flutnings við mann á svá háfan gráða heilagrar kristni, en fjáreign eða frænda styrkr með veraldar fylgi."

Eptir þessa tǫlu heyrða snerisk allt fólk heilagrar Hólakirkju í eitt ok hit sama samþykki, at með ákallaðri heilags anda miskunn keyru þeir sér ok sínum sálum sira Guðmund góða til andligs fǫður ok forstjóra; eru þegar sama dags bréf gǫr af kirkjunnar hálfu til sira Guðmundar undir œztu manna innsiglum, þau er birta gǫrt ok biðja, at hann viti sem fyrst sinnar hjarðar. Kolbeinn mágr sira Guðmundar fór þar því líkt á mannfundi þessum, sem hann stœði í skugga nǫkkurum, því svá, at hann sýndisk með sira Guðmundi, en brjóst var eigi bjart, sem síðan prófaðisk; en þó tekr hann á sik sakir venzla, at halda mann ok kost í þetta sendiboð. Dreifðisk fundr viðs vegar eptir svá gǫrt í várs drottins nafni.

Fara sendimenn ok finna sira Guðmund in crastino sanctæ Crucis, tjáandi honum [bréf] þau, er brotin ok yfirlesin birta fullvel, at hann er kjørinn til Hólabiskups. En þessum tíðindum fær sira Guðmundr um eina stund ei með orðum ansat, þvíat óttinn tjár brjóstinu hvat bruggat var; gerir hann síðan veg sinn svá fljótan, sem áðr hafði hann hugsat, ok þar í veginum, sem hann finnr lofliga kennimenn, leitar hann, ef nǫkkurr þeirra vill hans þunga létta. En þótt þeir veri greindir í stǫðum, vóru þeir samir í andsvǫrum, at guðs vili mundi ráðinn, at hann yrði biskup.

Hvat lengra? svá kemr hann heim á búgarð Kolbeins mágs síns in profesto sancti Lucæ; gengr Kolbeinn blítt móti honum.

Þar er þá kominn til garðs fǫðurbróðir sira Guðmundar; hann tekr orðum sira Guðmund þegar næsta morgin, sem með undran nǫkkverri, ef þat er satt, er af honum er flutt, at hann búisk til at bakverpask við sinni sæmd ok allra sinna kynsmanna. Sira Guðmundr svarar fátt ok staðfastliga, segir, at metnaðr frenda hans sé ínóg, þótt hann minkisk heldr en vaxi; "hygg ek ok," segir hann, "at mínir kynsmenn flyti þetta framarr fyrir sína hǫnd en mína, ok því fær ek ei skilit hver skylda mik þrøngvir at setjask í stokk fyrir yðrar fortǫlur, því at ef þér yrnit mér mikit, mundi ek hafa orðit varr við." Svá skilja þeir frændr ræðu sína, at ei vinnsk á.

Gengr nú maðr undir manns hǫnd, þar til at Kolbeinn kallar saman héraðs fólkit á næsta sunnudag, þvilíkt sem hann leiddi ofrefli móti honum; var hér sami rómr ok ein allra bœn, at fyrir guðs skyld vikisk sira Guðmundr eigi undan lærðra manna kosning ok kirkjunnar nauðsyn með samþykkt fremstu leikmanna en bœn allrar alþýðu.

Verðr hér um síðir sem lesit finnsk af guðs vinum, at Guðmundr, heldr dreginn en leiddr til nǫkkurs samþykkis, talar svá: "þér vilit mik þyngja ok fyrir borð bera, en eigi yðrum augum upp lypta, at sjá hverr lítilmagni ek em, at bera svá óberiligt ok; mun þat ok fyllask, sem ek talar hér í dag, at þeir, sem nú fylgja fastast, munu eptir lítinn tíma þessarar gerðar beiskliga iðrask, því at ei mun fagrt at ek kaupi mína náð með kirkjunnar smán; þat ok, sem ek má, [skal ek] hennar vera."

Þessi orð sira Guðmundar bera þann skilning, at þótt tignar munr veri mikill með þeim Heinreki konungi í Englandi ok Kolbeini Tumasyni, var lík þeirra ástundan með undirhyggju: báðir vildu formann, sem þeir hugðu sér hlýðnastan, lǫmdu ok báðir þann sama mest til lægðar, sem áðr sýndusk þeir lypta til virðingar.

Svá slítr þetta mót, at menn þakka sira Guðmundi, sem hann hefði undir játazk kosninginn; setr hann þá ok øngar mótbárur í síðustu, þat er svá veri skilit, því var honum sama kveld hásæti búit, sem Hólakirkju formanni, ok sjálfr húsbóndi skipar sik í hans þjónustu; borð hans var breitt sœmiliga, en eigi stórum ríkmannliga, þvíat dúkr var mjǫk brotinn af odd ok egg, hvar fyrir hann bóndinn talar svá: "herra, fyrir látið, þótt eigi verði svá sœmiliga við yðr gǫrt sem yðarri stétt byrjar, einkanliga fyrir þenna fátæka dúk."

Guðs maðr svarar honum: "þat er sannara, mágr, at slíkr dúkr skipaðisk fyrir mik it fyrsta sinn, því at með sínum borum ok brestum berr hann fígúru ok forspá biskupsdómi mínum." Bóndi bakar fast á báðar kinnr, en svaraði øngu til.

Á næsta morgin eptir þessor tíðindi hefir Kolbeinn bóndi sik uppi ok fram í veg til Hólakirkju með herra Electo; gengu klerkar sœmiliga í mót honum án klukkum ok processione.