Bókastaðir

Á einshverju ári biskupsdóms herra Brands, ok á næstu nótt fyrir festum Leonardi, varð eldr lauss á biskupsgarðinum, með svá miklum váða, at bærinn mundi upp ganga; lék þó upphafliga ok mestum ákafa þat er í var viðværiskostr staðarins.lèk þó upphafliga ok mestum ákafa þat er í var viðværiskostr staðarins. Er nú hlaup ok hark í bænum, sem ván er í þessháttar tilfellum; vatn er borit með afli, en eldr æ því frekari. Herra biskup vaknar við hlaup ok háreysti, hefir [sik] upp til kirkju ok tekr skrýddr heilaga dóma, gengr svá búinn með kennimönnum fram í móti eldinum, þar er mest ógnaði brunann; gerir þá guðs vald fyrir bæn heilagra, ok sem trúast má, fyrir ván biskupsins, at eldr æsist eigi framarr, utan heldr því, er hann hefir fengit, stendr ok neytir, því at vatnburðr vinnr ekki. Biskupinn spyrr, ef sira Guðmundar vatn er nökkut á garðinum? Prestr einn svarar, at þat mun finnast. Biskup byðr með öllum skunda, at þat skal dreifast fram á eldinn, ok án allri dvöl dregr hann sik saman ok fellr í fölska.

Sá maðr, sem vel hugsaði hvat nú hefir lesizt, má skilníng yfir bera hversu sira Guðmundr var valdr maðr fyrir guði, en með því at nú ofraðist þegar nökkut svá öfundar kveykja í móti honum, meirr í fyrstu af kennimanna hálfu en leikvaldi, þá er fyrir aðra grein eptir leitanda, sem með nökkurri undran, hvat þeim mislíkaði við hann. Eigi meinyrði hann nökkurn þeirra, eigi dró hann undir sik eitt eðr annat af þeirra varnaði; sú var hans sök sem var heilags Martini við biskupa í Franz, eptir orðum Sulp [i] tii, ok hins sæla Benidicti við Florentium prest, eptir orðum hins mikla Gregorii. þat er öfundar kyn kunnast, at maðr pínist at þeirri velferð samkristins, sem hann vildi sjálfr fá. En hitt annat er meirr frá dæmum, sem hér var, at öfunda þat með öðrum, er hann vill á önga lund sjálfr nýta, þat eru bænir ok bindandi, ölmusugæði ok aðrir mannkostir;En hitt annat er meirr frá dæmum, sem hèr var, at öfunda þat með öðrum, er hann vill á önga lund sjálfr nýta, þat eru bænir ok bindandi, ölmusugæði ok aðrir mannkostir; því kostuðu þeir at slökkva kraptinn, ok sátu við eyra biskupsins, at hann minkaði þá náð ok nytsemd, sem sira Guðmundr helt af kirkjunnar frelsi.því kostuðu þeir at slökkva kraptinn, ok sátu við eyra biskupsins, at hann minkaði þá náð ok nytsemd, sem sira Guðmundr hèlt af kirkjunnar frelsi. En hvat er þeir drógu eða leiddu biskupinn fram til þess, at þat væna messuskrúð, sem föðurbróðir sira Guðmundar prests at vígslu gaf honum áðr hann fór af landi á braut, tekr hann heim til sín með valdi ok leggr eigi penníng fyrir. En þó at herra biskup gjörði svá, brá sira Guðmundr ei um aldr sinni dygð ok hlýðni við [hann] eða Hólakirkju, heldr var hans auðmjúk þjónusta reiðubúin nær ok firr, á nótt ok dag; var þat einkanligt í grein, at biskupinn skyldi hrærast léttliga móti þvílíkum manni, er öllum reyndist frábærr í biskupsdómi hans.var þat einkanligt í grein, at biskupinn skyldi hrærast lèttliga móti þvílíkum manni, er öllum reyndist frábærr í biskupsdómi hans. En þat er með biskupinum, er Gregorius segir í fyrstu bók Dialogorum, at formannsins hugr, dreifðr í áhyggjum, verðr því fljótara blektr í fortölum, sem hann er aflminni með sundrgreindri parteran í ýmissum erindum. Snúum enn aptr til Guðmundar ok sjám hans athafnir.

Svá gekk á lopt mildi ok manndýrð sira Guðmundar, at sauðir guðs af ymissum heruðum fóru ok fluttust hann at finna, ok at gera skriptamál fyrir honum sem hinum mjúkasta feðr;Svá gekk á lopt mildi ok manndýrð sira Guðmundar, at sauðir guðs af ymissum hèruðum fóru ok fluttust hann at finna, ok at gera skriptamál fyrir honum sem hinum mjúkasta feðr; var í því mest megn móti jólum ok páskum, jafnvel þótt hann færi veg sinn, sem hann sæti heima. En því leiddust margir til hans, at hann [var] veykdóminum svá víkjanligr, at allr flaut í várkynd. Væri mjök kalt á vetrum, skriptaði hann fólki í stofu heitri eða laugarhúsi. Heðan gengr þat af, at svá berr til einn tíma um hávetri, sem hann gjörir sinn veg, at hann gistir einn bónda, at þar er fólk komit ok sitr fyrir Guðmundi presti; dvaldist hann þar næsta dag ok heyrir játníng manna í stofu lítilli, þvíat frer var hart úti; hafði hann í sömu stofu kleðzt um morguninn ok þvegizt; stóð þar eptir laugin annan veg í pallinum. Af húsbónda er þat [at] greina, at hann helt fyrir bæði augu með svá strongum augnaverk, at hann fekk nauðuliga borit.Af húsbónda er þat [at] greina, at hann hèlt fyrir bæði augu með svá strongum augnaverk, at hann fèkk nauðuliga borit. Hann sami reikar með sinni eymd um bæinn, ok síðan í þá litlu stofu, er sira Guðmundr sat fyrir, ok sem gjarnt er þessháttar krankdómi, heflr hann hendr fyrir sér hvar sitja mætti, ok er hann finnr munnlaug með vatn á pallinum, þykkist hann vita, at þar í mun sira Guðmundr þvegizt hafa;Hann sami reikar með sinni eymd um bæinn, ok síðan í þá litlu stofu, er sira Guðmundr sat fyrir, ok sem gjarnt er þessháttar krankdómi, heflr hann hendr fyrir sèr hvar sitja mætti, ok er hann finnr munnlaug með vatn á pallinum, þykkist hann vita, at þar í mun sira Guðmundr þvegizt hafa; hann vætir þá augun bæði ok alla ásjónina í því sama vatni, ok fekk þar í mót þau starfalaun, at hann er í stað albættr maðr svá framt, at aldri síðan fekk hann augnaverk á alla sína daga.hann vætir þá augun bæði ok alla ásjónina í því sama vatni, ok fèkk þar í mót þau starfalaun, at hann er í stað albættr maðr svá framt, at aldri síðan fèkk hann augnaverk á alla sína daga. Svá segir Einarr Gilsson:

En þat er sagt var litlu áðr, at Guðmundr góði vandist á vetra tímum at heyra mönnum í vörmum herbergjum, kann vera at þaðan af leiðist, er varð í fyrrum tímum, at tveir norænir menn, kumpánar hans, er sátu samheraðs, kómu til játníngar ok kölluðu hann fljótt með vátu höfði eptir nýtekna hárlaug í grimmu frosti, sem er í því landi svá norðarliga um hávetrar skeið, ok eptir litla útivist hrapaði á hann svá strangr höfuðverkr með váða, at hann varð úmáli, ok lá svá um eina eykt, þar til er drottinn leit af sæti sínu þau hörmulig tár, er allr lýðr á bænum steypti út í hans augliti fyrir heilsubót síns andligs föður;En þat er sagt var litlu áðr, at Guðmundr góði vandist á vetra tímum at heyra mönnum í vörmum herbergjum, kann vera at þaðan af leiðist, er varð í fyrrum tímum, at tveir norænir menn, kumpánar hans, er sátu samhèraðs, kómu til játníngar ok kölluðu hann fljótt með vátu höfði eptir nýtekna hárlaug í grimmu frosti, sem er í því landi svá norðarliga um hávetrar skeið, ok eptir litla útivist hrapaði á hann svá strangr höfuðverkr með váða, at hann varð úmáli, ok lá svá um eina eykt, þar til er drottinn leit af sæti sínu þau hörmulig tár, er allr lýðr á bænum steypti út í hans augliti fyrir heilsubót síns andligs föður; var þá ok batinn svá fljótr, at hann söng messu samdægris, sér til fagnaðar ok öllum öðrum.var þá ok batinn svá fljótr, at hann söng messu samdægris, sèr til fagnaðar ok öllum öðrum.

En er virðuligr herra þorlákr biskup secundus hafði líkamliga í jörðu legit um fjögr ár, væntu ástvinir hans enn meiri gleði; þar af má einkanliga til nefna herra Pál biskup frænda hans, ok sira Ormr, er var hans kapellanus, en sat í þenna tíma með herra Brandi biskupi at Hólum. Greindum árgang fundust þeir Guðmundr góði ok sira Ormr, talandi með sér þat er þorláki biskupi tilheyrði;Greindum árgang fundust þeir Guðmundr góði ok sira Ormr, talandi með sèr þat er þorláki biskupi tilheyrði; sagðist sira Ormr þess vænta, at hans elskuligr faðir veri góðr maðr fyrir guði, en sira Guðmundr vann þar meira at með fortaks orðum, at þorlákr biskup veri hinn helgasti maðr, ok eigi mundi langt áðr en þat yrði ljóst öllu landsfólki. Svá fylldist þessi spásaga, at með birtíngum ok fögrum jartegnum fyrirförundum varð blezaðr þorlákr á næsta ári eptir translatus. Var biskup Holensis, sira Guðmundr ok sira Ormr þá í Skálaholti, eptir bæn herra Páls í þeirri embættisgjörð, er eigi var fyrr framin í því landi. Skipar biskup Skalholtensis sira Guðmundi hæsta rödd yfir alla kennimenn, næst biskupinum, hvat lesa skal eða sýngja í hverri stöðu eða framgöngu; fekk hann þar af mikla virðíng, því at svá sýndist í hverri grein viðkvæmiligast, sem hann skipaði.fèkk hann þar af mikla virðíng, því at svá sýndist í hverri grein viðkvæmiligast, sem hann skipaði. Hér með [lét] herra Páll biskup hann bleza fullt ker með vatn, at þat gefist út í sýsluna mönnum ok smala til heilsubótar.Hèr með [lèt] herra Páll biskup hann bleza fullt ker með vatn, at þat gefist út í sýsluna mönnum ok smala til heilsubótar. Á sama tíma var þar á garðinum biskupsins svá krankr maðr, at hann lá lengstum sem í kör; hans vanheilsa var svá fallin, at í millum hæls ok háls var hann steyptr einni brufu, ok þar undan fell daunmikit vatn;hans vanheilsa var svá fallin, at í millum hæls ok háls var hann steyptr einni brufu, ok þar undan fèll daunmikit vatn; var meinit æ því úhægra ok líkaminn stirðari sem hryflt var harðara með órferðinni. Ræðismanni á garðinum þykkir mikit at um sjúkdóm þessa manns, þvíat hann var hægr, en hafði nú verit með öllu úfærr um tíma; finnr ræðismaðr þann veg er dugði, at hann segir til sira Guðmundi; biðr þar með mjúkliga, at hann muni eitthvert [ráð] til leggja. Sira Guðmundr svarar svá: várs herra miskunn má hans sjúkdóm lækna, en ef ek skal til leggja, þá fá mér einn bikar með oleum.Sira Guðmundr svarar svá: várs herra miskunn má hans sjúkdóm lækna, en ef ek skal til leggja, þá fá mèr einn bikar með oleum. Verðr ræðismaðr þá glaðr, gengr til Páls biskups ok kynnir honum hvar komit er. Sem oleum er til látið, hefir sira Guðmundr þat upphaf, sem honum var kærast, kallar á nafn Krists, ok blezar oleum ok smyrr síðan þá hina aumu limu, er allir vóru lamdir einni líkþrá; leggr til síðan nokkurar bænir lágliga af sinni hálfu, ok talar svá: þess væntir ek í valdi drottins, at þér létti.leggr til síðan nokkurar bænir lágliga af sinni hálfu, ok talar svá: þess væntir ek í valdi drottins, at þèr lètti. Ríðr hann síðan fljótt með Brandi biskupi norðr um land, en af líkþrámanni er þat [at] segja, at hann var hreinn ok alheill í öllum limum ok liðum innan vij nátta; sýndi hann sik sira Guðmundi alvarliga hreinan, sem þeir fundust á næsta ári. Svá lutu sæmdir at þessum guðs manni, at litlu síðarr stóð hann í þeirri þjónustugjörð með sömu raust ok forráði, er gjör var í Hólakirkju til dýrðar sælum föður Jóhanne Holensi, þá er hann var með jartegnum ór jörðu lyptr ok gleði allrar landsbygðar, þvíat drottinn guð sneri fyrir hans meðalgöngu réttdæmi sitt ok refsíng í mildan mjúkdóm hunangligrar miskunnar.Svá lutu sæmdir at þessum guðs manni, at litlu síðarr stóð hann í þeirri þjónustugjörð með sömu raust ok forráði, er gjör var í Hólakirkju til dýrðar sælum föður Jóhanne Holensi, þá er hann var með jartegnum ór jörðu lyptr ok gleði allrar landsbygðar, þvíat drottinn guð sneri fyrir hans meðalgöngu rèttdæmi sitt ok refsíng í mildan mjúkdóm hunangligrar miskunnar. En þó at veizlur guðs eða mannvirðíng, sem nú var greind, halladist at sira Guðmundi, ofraðist ei hans hjarta þar af, heldr var hann æ því kostgæfri til þjónustu við guð, sem gjafarnar vóru meiri. Má heðan af vel til hans segjast þat er ritníngin setr réttvísum mönnum, at fyrr en hann kallaði guð, svaraði várr [drottinn]: ek er hér;Má hèðan af vel til hans segjast þat er ritníngin setr rèttvísum mönnum, at fyrr en hann kallaði guð, svaraði várr [drottinn]: ek er hèr; þvíat sú blezan ok birti, sem framdist af hans bænum, gengr framarr flestum dæmum.