Bókastaðir

Á einshverju ári biskupsdóms herra Brands, ok á næstu nótt fyrir festum Leonardi, varð eldr lauss á biskupsgarðinum, með svá miklum váða, at bœrinn mundi upp ganga; lék þó upphafliga ok mestum ákafa þat er í var viðværiskostr staðarins. Er nú hlaup ok hark í bœnum, sem ván er í þessháttar tilfellum; vatn er borit með afli, en eldr æ því frekari. Herra biskup vaknar við hlaup ok háreysti, hefir [sik] upp til kirkju ok tekr skrýddr heilaga dóma, gengr svá búinn með kennimǫnnum fram í móti eldinum, þar er mest ógnaði brunann; gerir þá guðs vald fyrir bœn heilagra, ok sem trúast má, fyrir ván biskupsins, at eldr æsisk eigi framarr, utan heldr því, er hann hefir fengit, stendr ok neytir, því at vatnburðr vinnr ekki.

Biskupinn spyrr, ef sira Guðmundar vatn er nǫkkut á garðinum? Prestr einn svarar, at þat mun finnask. Biskup býðr með ǫllum skunda, at þat skal dreifask fram á eldinn, ok án allri dvǫl dregr hann sik saman ok fellr í fǫlska.

Sá maðr, sem vel hugsaði hvat nú hefir lesizk, má skilning yfir bera hversu sira Guðmundr var valdr maðr fyrir guði, en með því at nú ofraðisk þegar nǫkkut svá ǫfundar kveykja í móti honum, meirr í fyrstu af kennimanna hálfu en leikvaldi, þá er fyrir aðra grein eptir leitanda, sem með nǫkkurri undran, hvat þeim mislíkaði við hann. Eigi meinyrði hann nǫkkurn þeirra, eigi dró hann undir sik eitt eða annat af þeirra varnaði; sú var hans sǫk sem var heilags Martini við biskupa í Franz, eptir orðum Sulpitii, ok hins sæla Benidicti við Florentium prest, eptir orðum hins mikla Gregorii. Þat er ǫfundar kyn kunnast, at maðr pínisk at þeirri velferð samkristins, sem hann vildi sjálfr fá. En hitt annat er meirr frá dœmum, sem hér var, at ǫfunda þat með ǫðrum, er hann vill á ønga lund sjálfr nýta, þat eru bœnir ok bindandi, ǫlmusugœði ok aðrir mannkostir.

Því kostuðu þeir at sløkkva kraptinn, ok sátu við eyra biskupsins, at hann minkaði þá náð ok nytsemd, sem sira Guðmundr helt af kirkjunnar frelsi. En hvat er þeir drógu eða leiddu biskupinn, lagði várs herra miskunn æ sínum vin þar í mót aðra gleði, svá at endiliga helt hann viljuga dygð ok staðfesti. Hér með kallaðisk biskupinn fram til þess, at þat væna messuskrúð, sem fǫðurbróðir sira Guðmundar prests at vígslu gaf honum áðr hann fór af landi á braut, tekr hann heim til sín með valdi ok leggr eigi penning fyrir. En þó at herra biskup gerði svá, brá sira Guðmundr ei um aldr sinni dygð ok hlýðni við [hann] eða Hólakirkju, heldr var hans auðmjúk þjónusta reiðubúin nær ok firr, á nótt ok dag; var þat einkanligt í grein, at biskupinn skyldi hrœrask léttliga móti þvílíkum manni, er ǫllum reyndisk frábærr í biskupsdómi hans. En þat er með biskupinum, er Gregorius segir í fyrstu bók Dialogorum, at formannsins hugr, dreifðr í áhyggjum, verðr því fljótara blektr í fortǫlum, sem hann er aflminni með sundrgreindri parteran í ýmissum erindum.

Snúum enn aptr til Guðmundar ok sjám hans athafnir.

Svá gekk á lopt mildi ok manndýrð sira Guðmundar, at sauðir guðs af ymissum heruðum fóru ok fluttusk hann at finna, ok at gera skriptamál fyrir honum sem hinum mjúkasta feðr; var í því mest megn móti jólum ok páskum, jafnvel þótt hann fœri veg sinn, sem hann sæti heima. En því leiddusk margir til hans, at hann [var] veykdóminum svá víkjanligr, at allr flaut í várkynd. Væri mjǫk kalt á vetrum, skriptaði hann fólki í stofu heitri eða laugarhúsi.

Heðan gengr þat af, at svá berr til einn tíma um hávetri, sem hann gerir sinn veg, at hann gistir einn bónda, at þar er fólk komit ok sitr fyrir Guðmundi presti; dvaldisk hann þar næsta dag ok heyrir játning manna í stofu lítilli, þvíat frer var hart úti; hafði hann í sǫmu stofu kleðzk um morguninn ok þvegizk; stóð þar eptir laugin annan veg í pallinum.

Af húsbónda er þat [at] greina, at hann helt fyrir bæði augu með svá strongum augnaverk, at hann fekk nauðuliga borit. Hann sami reikar með sinni eymd um bœinn, ok síðan í þá litlu stofu, er sira Guðmundr sat fyrir, ok sem gjarnt er þessháttar krankdómi, hefir hann hendr fyrir sér hvar sitja mætti, ok er hann finnr munnlaug með vatn á pallinum, þykkisk hann vita, at þar í mun sira Guðmundr þvegizk hafa; hann vætir þá augun bæði ok alla ásjónina í því sama vatni, ok fekk þar í mót þau starfalaun, at hann er í stað albœttr maðr svá framt, at aldri síðan fekk hann augnaverk á alla sína daga. Svá segir Einarr Gilsson:

En þat er sagt var litlu áðr, at Guðmundr góði vandisk á vetra tímum at heyra mǫnnum í vǫrmum herbergjum, kann vera at þaðan af leiðisk, er varð í fyrrum tímum, at tveir norœnir menn, kumpánar hans, er sátu samheraðs, kómu til játningar ok kǫlluðu hann fljótt með vátu hǫfði eptir nýtekna hárlaug í grimmu frosti, sem er í því landi svá norðarliga um hávetrar skeið, ok eptir litla útivist hrapaði á hann svá strangr hǫfuðverkr með váða, at hann varð úmáli, ok lá svá um eina eykt, þar til er drottinn leit af sæti sínu þau hǫrmulig tár, er allr lýðr á bœnum steypti út í hans augliti fyrir heilsubót síns andligs fǫður; var þá ok batinn svá fljótr, at hann sǫng messu samdægris, sér til fagnaðar ok ǫllum ǫðrum.

En er virðuligr herra Þorlákr biskup secundus hafði líkamliga í jǫrðu legit um fjǫgr ár, væntu ástvinir hans enn meiri gleði; þar af má einkanliga til nefna herra Pál biskup frænda hans, ok sira Ormr, er var hans kapellanus, en sat í þenna tíma með herra Brandi biskupi at Hólum. Greindum árgang fundusk þeir Guðmundr góði ok sira Ormr, talandi með sér þat er Þorláki biskupi tilheyrði; sagðisk sira Ormr þess vænta, at hans elskuligr faðir veri góðr maðr fyrir guði, en sira Guðmundr vann þar meira at með fortaks orðum, at Þorlákr biskup veri hinn helgasti maðr, ok eigi mundi langt áðr en þat yrði ljóst ǫllu landsfólki.

Svá fylldisk þessi spásaga, at með birtingum ok fǫgrum jartegnum fyrirfǫrundum varð blezaðr Þorlákr á næsta ári eptir translatus. Var biskup Holensis, sira Guðmundr ok sira Ormr þá í Skálaholti, eptir bœn herra Páls í þeirri embættisgerð, er eigi var fyrr framin í því landi. Skipar biskup Skalholtensis sira Guðmundi hæsta rǫdd yfir alla kennimenn, næst biskupinum, hvat lesa skal eða syngja í hverri stǫðu eða framgǫngu; fekk hann þar af mikla virðing, því at svá sýndisk í hverri grein viðkvæmiligast, sem hann skipaði. Hér með [lét] herra Páll biskup hann bleza fullt ker með vatn, at þat gefisk út í sýsluna mǫnnum ok smala til heilsubótar.

Á sama tíma var þar á garðinum biskupsins svá krankr maðr, at hann lá lengstum sem í kǫr; hans vanheilsa var svá fallin, at í millum hæls ok háls var hann steyptr einni brufu, ok þar undan fell daunmikit vatn; var meinit æ því úhægra ok líkaminn stirðari sem hryflt var harðara með órferðinni. Rœðismanni á garðinum þykkir mikit at um sjúkdóm þessa manns, þvíat hann var hægr, en hafði nú verit með ǫllu úfærr um tíma; finnr ræðismaðr þann veg er dugði, at hann segir til sira Guðmundi; biðr þar með mjúkliga, at hann muni eitthvert [ráð] til leggja.

Sira Guðmundr svarar svá: "várs herra miskunn má hans sjúkdóm lækna, en ef ek skal til leggja, þá fá mér einn bikar með oleum."

Verðr ræðismaðr þá glaðr, gengr til Páls biskups ok kynnir honum hvar komit er. Sem oleum er til látit, hefir sira Guðmundr þat upphaf, sem honum var kærast, kallar á nafn Krists, ok blezar oleum ok smyrr síðan þá hina aumu limu, er allir vóru lamdir einni líkþrá; leggr til síðan nokkurar bœnir lágliga af sinni hálfu, ok talar svá: "þess væntir ek í valdi drottins, at þér létti."

Ríðr hann síðan fljótt með Brandi biskupi norðr um land, en af líkþrámanni er þat [at] segja, at hann var hreinn ok alheill í ǫllum limum ok liðum innan sjau nátta; sýndi hann sik sira Guðmundi alvarliga hreinan, sem þeir fundusk á næsta ári.

Svá lutu sæmdir at þessum guðs manni, at litlu síðarr stóð hann í þeirri þjónustugerð með sǫmu raust ok forráði, er gǫr var í Hólakirkju til dýrðar sælum fǫður Jóhanne Holensi, þá er hann var með jartegnum ór jǫrðu lyptr ok gleði allrar landsbygðar, þvíat drottinn guð sneri fyrir hans meðalgǫngu réttdœmi sitt ok refsing í mildan mjúkdóm hunangligrar miskunnar. En þó at veizlur guðs eða mannvirðing, sem nú var greind, halladisk at sira Guðmundi, ofraðisk ei hans hjarta þar af, heldr var hann æ því kostgæfri til þjónustu við guð, sem gjafarnar vóru meiri. Má heðan af vel til hans segjask þat er ritningin setr réttvísum mǫnnum, at fyrr en hann kallaði guð, svaraði várr [drottinn]: "ek em hér;" Þvíat sú blezan ok birti, sem framdisk af hans bœnum, gengr framarr flestum dœmum.