Bókastaðir

Hér næst verða góð tíðindi ok mǫrgum harðla nytsamlig, er Guðmundr vígðisk til prests í heilagri Hóla kirkju á laugardag næsta fyrir Passionem domini, fjórum náttum eptir Festum beati Gregorii páfa. Þá hafði hann tuttugu ok fjǫgur ár aldrs síns. Svá kvað Einarr Gilsson:

En hvat munum vér bréfa af því siðferði, sem guð prýddi hann með í þessum kennimanns dómi, utan þat í fyrstu, at hann samdi sínar lendar með linda skírlífis, svá at ei um aldr var honum kona kend né eignuð, því svá, at hann lærði líkamann með fǫstum ok fáheyrðu athaldi at þjóna andanum. Hér með veitti hann fǫstunni þá tvá vængi sem hon þarf nauðsynliga til at beina himneskan flug, þat er hrein bœn ok ǫlmusu gœði, því urðu ok hans bœnir þægar guðdóminum, at hann lypti til hans léttar hendr ok hreinar; léttar á meinsemi samkristinna manna, en hreinar í framning góðra verka án saurlífis flekk, ok hversu hinn heilagi andi veitti sik hýran hans bœnum, má skilja fyrir þenna eventum.

Svá berr til einn morgin árla, sem sira Guðmundr gerir sína bœn yfir gráða nǫkkvern, frammi fyrir kór kirkju þeirrar, er hann þjónaði, at því næri kemr út farandi skilríkr maðr, hans húsbóndi, ok sér líkams augum, at snjóhvítr fugl sitr á hœgri ǫxl hins góða Guðmundar, ok hefr sik síðan á lopt ok í gegnum kirkjuráfit. Svá kvað Einarr Gilsson:

Hér með var hans bænahald svá heitt ok iðuligt, at hann var í kirkju lǫngum nátta, bæði síð ok árla, með svá merkri staðfesti, at æ var it sama. Ǫlmusugœði fágaði hann svá með miklu megni, at þá rentu, sem hann tók af heilugu altari fyrir sín stǫrf, lagði hann alla fram fyrir guðs ǫlmusur, fátæka frændr sína, sem fremst mátti hann af draga sínum nauðsynjum. Svá kvað Einarr Gilsson:

Aldri vóru færri en sjau ǫlmusumenn í hans varnaði, ok móðir hans áttandi; veitti hann henni vakra umhyggju allt til dauðadags. Sé þar tvá vængi gagnfæra gegnum himna, fram fyrir hásæti himna konungs.

Hér með trúisk hans sparneytni matar ok drykkjar svá mikil verit hafa, at hann hafi geymt samhaldit bindindi sem kraptauðigr munkr eða einsetumaðr, ok svá mikla birti spádóms ok vitru, sem hinn heilagi andi flutti at hans hjarta án afláti; mundi þat ei svá orðit, ef girnd hugarins eða græðgi kviðarins hefði flekkat ǫndina.

Svá var hann vakr í góðum verkum, at engi sá hann iðjulausan, heldr veik hann sínum veg frá góðu til betra, ok steig svá dygð frá dygð, sem salmista kennir, þar til hann mátti sjá guðs son. Tíða í millum kendi hann klerkum, er feðr gáfu undir hans faðerni, eða skrifaði bœkr með einkanligri nytsemd, þvíat hvat gott, er hann fann í úkunnum letrum, las hann at sér sem hin eiguligstu auðæfi. Hljóðr ok athugall var hann dagliga, þýðr ok þekkr í máli, ǫllum mjúkr ok mildr, er at hann lutu í nǫkkurum hlut; því unni honum hvert barn. Svá kvað Einarr Gilsson:

Heilagri kirkju leysti hann svá skilríka skyldu, at þeim er heyrðu varð bæði létt ok ynniligt. Skrúða kirkjunnar trakteraði hann svá, at hann var bæði hreinn ok heyriligr guðs þjónustu, sem fremst var honum mǫguligt. Altaris embættit sjálft flutti hann ok framdi með svá mikilli gœzku ok góðfýsi af guðræzlu, sem hann sæi sjálfan grœðarann fyrir sér á krossi píndan.

Ok at øngum sýnisk þat orðum aukit, skulum vér blýða fjórum váttum, er þat fullfœra, hversu guði var þægilig hans fórnfœring: — Einn hátíðardag, sem hann hefir sungit messu fram yfr Credo in unum deum, ok snerisk utar með Dominus vobiscum, sér ein kona kristiligrar siðferðar, er í var kirkjunni, at eldr svá bjartr, sem ei bar fyrir manns auga, leið út einkar sœtliga af hans munni, ok svá upp í loptit. Svá segir Einarr Gilsson:

Þat var á ǫðrum tíma, sem hann flutti guðs embætti, ok hefir upp byrjat kanonem, steig niðr yfir hǫfuð ok herðar honum geisli svá bjartr, at þessa heims birti bar ei þvílíkan; hvildisk sú drottins dýrð yfir honum um alla messuna ok leið svá síðan í loptit upp.

Þriðja sinni var þat, sem hann sǫng, at klerkar hans hǫfðu eigi fyrir hugsat hversu bakstr var reiðubúinn; þat yfir fram, þat nú var kistan læst með sterkan útlás, en lykill fansk eigi. Menn bjóðask til at bera at kistunni konungs lykil, en sira Guðmundr neitar því. Hvat lengra? flytr hann embættit sitt sem vant var, með ǫllu athygli, þar til at út er sagt Offertorium, þá snýsk hann frá altarinu ok blezar móti kistunni svá stórmerkiliga, at lássinn sǫng á gólfi niðri svá hátt, at heyrði um alla kirkjuna; var þá kostr at taka bakstr sem bezt líkaði.

Fjórða tíma var þat, sem hann hefir fyllt embættit ok tekr ablutionem calicis, at þann veg altaris lágu kvistir nǫkkurir fornir ok mjǫk rotnir, en yfir þá niðr kemr þat vatn, sem sira Guðmundr hefir látit í kalekinn, ok rétt sama dags sjá þat skilvísir menn, at þeir sǫmu pálmkvistir eru nú lífgaðir með fagri næfr ok nýju mái, sem á miðjum ávaxtar tíma kann sá viðr at verða, sem stendr heill ok staðfastr í sinni náttúru;

Fylgir þat hér með, ok sýnir ljósi bjartara hver hans ástundan var þá er hann vakti, þvíat um nætrnar flutti hann fram sofandi messu embættit svá skýrt ok skilit, at stundum gekk með réttri reglu allt til lágasǫngva, fór ok aldri lengra fram.

Hér með er þat greinanda í sæmd sira Guðmundar, at optliga veitti guðs miskunn lofsamliga dýrð hans predikanar orðum, at grjótlig hjǫrtu, sem úbergan, urðu fyrir heilags anda vitjan ok guðs ótta innleiddan svá lág ok linuð í viðrkenning lastanna, [at] flutu fram úr bráðnandi jǫklum fǫgr ok hjálpsamlig vǫtn tárligrar iðranar með sannri leiðréttu ok afláti ljótra misverka, sem birtisk með konu þeirri, er um langar stundir hafði legit í hórdóms lífi, en fyrir prédikan þessa dýrðar manns fekk hon vitran heilags anda svá framkvæma, at hon leyndisk braut af þeim búgarð, er í var hennar hórkarl, ok leggr eigi sína rás fyrr en hon kemr fyrir sira Guðmund með geysiligum gráti beiskrar iðranar; segisk af hjarta gera sinn viðskilnað við sagða glæpi, ok biðr sik undir ásjón sira Guðmundar, lík þeirri, er [í] húsi Simonis kraup at fótum várs drottins Jesú Christi, þváandi lǫstuna í lækjum táranna, fylgjandi honum allt til pínu krossins; svá fylgdi þessi kona síðan allar stundir sira Guðmundi, þegar úfríðr skildi þau eigi.

Var ok þat heyriligt heilagri skript, at þvílíks manns kenning ynni sálunum uppreist ok eilífan ávǫxt; fyrir þat fyrsta, at hans ástundan var full með elsku guðs ok manna, því at hræsnilǫstrinn var fjarri honum. Þat annat, at hvat er hann lærði aðra með orðum, fylldi hann fyrri sjálfr í sínum verkum.

Vér lásum, hversu sira Guðmundr þjónaði heilagri kirkju með embætti ok predikanar orði, því skulum vér heyra hversu kirkjan þjónar honum með guðs boði.

Þat var einn dag, at hann reið til vina sinna, ok varð dvalsamt, þvíat margir dugandi menn felldu til hans mikinn kærleik, sem alla gǫtu var stǫðugt. Sira Guðmundr kemr heim til kirkju sinnar sem mjǫk er síðla orðit, kirkja læst en fólk í svefni ok lykill geymdr í bœnum. Piltar hans bjóðask til at banga dyrr ok taka lykil; hann vill þat eigi, segir, at lestr er langr eptir, en fólkit nær nýsofnat. Ok sem hann hefir gengit einn tíma umbergis kirkjuna með bœn sinni, kemr hann til dyra; er þá orlof til inngǫngu, því at kirkjan er upp lokin ok liðug. Svá segir Einarr Gilsson:

Gerðisk þessi hlutr svá merkiligr in festo sancti Matthei á haustit. Varð mǫnnum nú tíðrœtt, hversu birtisk kærleikr várs herra til sira Guðmundar.

En þó at fólkit frægði hans líf, treysti hann sjálfr lítillætis dygð því framarr fyrir allar sínar gerðir; var nú allt eins svá komit, at ei því síðr, þótt hann veldi sér inn bezta lut, vóx ok víðfrægðisk, flaug ok fluttisk hans nafn ok dygð um alla landsbygðina, svá at með múginum var þat alrœmt sem lǫgtekit mál, at hann skal heita sira Guðmundr góði um alla sína daga, ok þat var skyldugt, at landsfólkit veitti honum heyriliga sæmd, því at sú guðs miskunn, sem hann hafði eignazk ok aflat með angr ok erviði andar sinnar, var nú hyski guðs sameigin hjálp ok huggan, því at vatnvígslur hans ok bœn yfir sjúka menn frjófaðisk til ávaxtar dag frá degi meirr ok meirr, bæði fyrir guði ok mǫnnum. En til þess at engi maðr eignaði hans krapti eða dygðum þat er gerðisk, las hann at sér reliquias heilagra hvar hann kunni fá, bar þá æ með sér til sjúkra manna, døggði þá með vatni, ok reið því sama yfir kverka mein ok kranka limu.

Sæla guðs móður Maríam elskaði hann ok tilbað umfram alla heilaga menn; varð ok með þeim sá kærleikr fyrir meðalgǫngu skírlífis ok lítillætis, sem síðarr mun sagt verða í sǫgunni. Svá segir Einarr:

Sæll Ambrosius biskup var honum harðla kærr, sem síðarr mun getit verða.

Nú var meira magn í framferð þessari um ǫll sextán ár, er hann stóð í prestdóminum, en vér megim eða kunnim í frásǫgn fœra með stǫddum greinum, því at meirr en um sinn umkringdi hann landit náliga með vatnvígslum ok heilsugjǫfum, svá at fjǫgurra vegna fluttisk í allar ættir landsins sú blezan guðs, er fylgdi hans bœnar orðum. Þar sem eigi vóru fagrir brunnar, vígði hann rennandi vǫtn eða vǫð, mǫnnum til farsældar.

Þat fylgir hér, sem mjǫk einkanligt er, at sjáinn sjálfan, hálfa tylft norðr undan landinu, er þvert liggr til eyjar þeirrar, er heitir Grímsey, þar stendr kirkja sæls Ólafs konungs: þenna allan sjá blezaði hann í sinni skipferð, svá at engi um aldr man at þar hafi manni misfarizk, ef þar er út látit sem hann lét, ok sú stefna hǫfð sem hann hafði. Hjá þjóðveginum landsins á fjǫllum uppi vígði hann brunna, fyrir bœn vina sinna, drekka menn þar af árliga, sem um ríða. Optliga gera ok þessháttar vǫtn meiri réttarbót, þá er úfærask hestar manna, en fá þar af fljótan bata, ok þat trúum vér øngan mann letrum lykta, hversu hans vǫtn ok vígslur hafa veitt mǫnnum ok smala mikinn fagnað, ok enn gera. En því at sira Guðmundr eignaði sér með ǫllu ekki en allt ǫðrum af kraptinum, sem fyrr var getit, varð hann makligr svá venum vitnisburð, sem hér stendr skrifaðr.

Á þessum tímum sira Guðmundar var kona nǫkkur norðanlands svá sjúk ok sálug, at sakir [þess] varð hon opt at þola bǫnd ok bardaga. Heitit var á vára frú fyrir henni, ok aðra heilaga menn, ok stóð it sama hennar vanmegn þar til at tígulig jungfrú birtisk um nótt konu þeirri, er mesta dygð ok manndóm sýndi þeim aumingja.

Frúin talar svá: "fallask yðr læknidómar við hina sjúku?"

Hon svarar: "eigi fám vér á fundit hvat guð hefir henni til lækningar sett."

Frúin svarar: "eigi sýnisk mér þér ráðleitin í þvílíku vandkvæði."

Hon svarar: "hversu munu vér syndugir menn slíkt með ráðum vinna, heldr bið ek fyrir várs herra nafn, at þú kynnir mér ráð þat, sem til liggr, þvíat ek trúir at þú vitir guðs vilja."

"Satt segir þú þat, vel veit ek ráðit, þvíat ek em María, móðir guðs, skal ek ok til leggja, því at þér hétuð á mik. Gerið eptir vatni því, er blezat hefir vin minn Guðmundr prestr Arason, þvíat hann þykki mér beztan hátt á kunna at vígja vǫtnin."

Leið hon síðan í loptit braut blezuð í veraldir. En sýn þessi prófaðisk án falsi, þvíat svá fljótt sem vatnit var sótt ok riðit yfir sjúkdóm konunnar, varð hon í stað alheil, lofandi sinn grœðara herra Jesum Christum. Hér til kvað Einarr Gilsson vísur.

Enn í ǫðrum stað var sá bóndi ok góðr vin Guðmundar, er tók fárligt kverkamein, með svá frábærum þrota, at af tók málit ok náttúru til at bergja nǫkkuru; en þvíat hann var bæði vin ok nágranni Guðmundar, teiknar hann til með bœn, at sira Guðmundr kvæmi til hans, ok svá gerisk, því at sá guðs maðr var harðla fúss ok framlútr at veita þeim bót, er þurfti, í hverju rúmi sem hann mátti þat helzt vinna. Sem hann fram kemr í þann bœ, sem hinn sjúki liggr, tekr hann fyrst til vápna þeirra, er honum vóru tǫmust í slíkar nauðsynjar: gerir bœn sína til guðs; síðan tekr hann þann helgan dóm, er hann bar með sér ok bregðr í vatn, dreypir síðan því vatni á varrir sjúka manni, ok rennr niðr þegar, þó sem nauðgast, svá at krankdóminum varð mikil sótt í. Sira Guðmundr reist þá kross yfir kverkunum með fingri sínum, ok án dvǫl þiggr maðrinn mál, en meinit linask svá, at sama dags gengr hann um sinn bœ ok búsýslur, lofandi miskunn Jesú Christi. Svá segir Einarr: