Bókastaðir

Hér næst verða góð tíðindi ok mörgum harðla nytsamlig, er Guðmundr vígðist til prests í heilagri Hóla kirkju á laugardag næsta fyrir Passionem domini, fjórum náttum eptir Festum beati Gregorii páfa.Hèr næst verða góð tíðindi ok mörgum harðla nytsamlig, er Guðmundr vígðist til prests í heilagri Hóla kirkju á laugardag næsta fyrir Passionem domini, fjórum náttum eptir Festum beati Gregorii páfa. Þá hafði hann xx. iiij. ár aldrs síns. Svá kvað Einarr Gilsson:

Guðmundr var [ð], en greindust góð verk kyni þjóðar.

En hvat munum vér bréfa af því siðferði, sem guð prýddi hann með í þessum kennimanns dómi, utan þat í fyrstu, at hann samdi sínar lendar með linda skírlífis, svá at ei um aldr var honum kona kend né eignuð, því svá, at hann lærði líkamann með föstum ok fáheyrðu athaldi at þjóna andanum.En hvat munum vèr bréfa af því siðferði, sem guð prýddi hann með í þessum kennimanns dómi, utan þat í fyrstu, at hann samdi sínar lendar með linda skírlífis, svá at ei um aldr var honum kona kend nè eignuð, því svá, at hann lærði líkamann með föstum ok fáheyrðu athaldi at þjóna andanum. Hér með veitti hann föstunni þá tvá vængi sem hún þarf nauðsynliga til at beina himneskan flug, þat er hrein bæn ok ölmusu gæði, því vurðu ok hans bænir þægar guðdóminum, at hann lypti til hans léttar hendr ok hreinar;Hèr með veitti hann föstunni þá tvá vængi sem hún þarf nauðsynliga til at beina himneskan flug, þat er hrein bæn ok ölmusu gæði, því vurðu ok hans bænir þægar guðdóminum, at hann lypti til hans lèttar hendr ok hreinar; léttar á meinsemi samkristinna manna, en hreinar í framníng góðra verka án saurlífis flekk, ok hversu hinn heilagi andi veitti sik hýran hans bænum, má skilja fyrir þennalèttar á meinsemi samkristinna manna, en hreinar í framníng góðra verka án saurlífis flekk, ok hversu hinn heilagi andi veitti sik hýran hans bænum, má skilja fyrir þenna

Eventum.

Svá berr til einn morgin árla, sem sira Guðmundr gerir sína bæn yfir gráða nökkvern, frammi fyrir kór kirkju þeirrar, er hann þjónaði, at því næri kemr út farandi skilríkr maðr, hans húsbóndi, ok sér líkams augum, at snjóhvítr fugl sitr á hægri öxl hins góða Guðmundar, ok hefr sik síðan á lopt ok í gegnum kirkjuráfit.Svá berr til einn morgin árla, sem sira Guðmundr gerir sína bæn yfir gráða nökkvern, frammi fyrir kór kirkju þeirrar, er hann þjónaði, at því næri kemr út farandi skilríkr maðr, hans húsbóndi, ok sèr líkams augum, at snjóhvítr fugl sitr á hægri öxl hins góða Guðmundar, ok hefr sik síðan á lopt ok í gegnum kirkjuráfit. Svá kvað Einarr Gilsson:

Hér með var hans bænahald svá heitt ok iðuligt, at hann var í kirkju löngum nátta, bæði síð ok árla, með svá merkri staðfesti, at æ var it sama.Hèr með var hans bænahald svá heitt ok iðuligt, at hann var í kirkju löngum nátta, bæði síð ok árla, með svá merkri staðfesti, at æ var it sama. Ölmusugæði fágaði hann svá með miklu megni, at þá rentu, sem hann tók af heilugu altari fyrir sín störf, lagði hann alla fram fyrir guðs ölmusur, fátæka frændr sína, sem fremst mátti hann af draga sínum nauðsynjum. Svá kvað Einarr Gilsson:

Aldri vóru færri en vij ölmusumenn í hans varnaði, ok móðir hans áttandi; veitti hann henni vakra umhyggju allt til dauðadags. Sé þar tvá vængi gagnfæra gegnum himna, fram fyrir hásæti himna konúngs.Sè þar tvá vængi gagnfæra gegnum himna, fram fyrir hásæti himna konúngs. Hér með trúist hans sparneytni matar ok drykkjar svá mikil verit hafa, at hann hafi geymt samhaldit bindindi sem kraptauðigr múnkr eða einsetumaðr, ok svá mikla birti spádóms ok vitru, sem hinn heilagi andi flutti at hans hjarta án afláti;Hèr með trúist hans sparneytni matar ok drykkjar svá mikil verit hafa, at hann hafi geymt samhaldit bindindi sem kraptauðigr múnkr eða einsetumaðr, ok svá mikla birti spádóms ok vitru, sem hinn heilagi andi flutti at hans hjarta án afláti; mundi þat ei svá vorðit, ef girnd hugarins eða græðgi kviðarins hefði flekkat öndina. Svá var hann vakr í góðum verkum, at engi sá hann iðjulausan, heldr veik hann sínum veg frá góðu til betra, ok steig svá dygð frá dygð, sem salmista kennir, þar til hann mátti sjá guðs son. Tíða í millum kendi hann klerkum, er feðr gáfu undir hans faðerni, eða skrifaði bækr með einkanligri nytsemd, þvíat hvat gott, er hann fann í úkunnum letrum, las hann at sér sem hin eiguligstu auðæfi.Tíða í millum kendi hann klerkum, er feðr gáfu undir hans faðerni, eða skrifaði bækr með einkanligri nytsemd, þvíat hvat gott, er hann fann í úkunnum letrum, las hann at sèr sem hin eiguligstu auðæfi. Hljóðr ok athugall var hann dagliga, þýðr ok þekkr í máli, öllum mjúkr ok mildr, er at hann lutu í nökkurum hlut; því unni honum hvert barn. Svá kvað Einarr Gilsson:

Heilagri kirkju leysti hann svá skilríka skyldu, at þeim er heyrðu varð bæði létt ok ynniligt.Heilagri kirkju leysti hann svá skilríka skyldu, at þeim er heyrðu varð bæði lètt ok ynniligt. Skrúða kirkjunnar trakteraði hann svá, at hann var bæði hreinn ok heyriligr guðs þjónustu, sem fremst var honum möguligt. Altaris embættið sjálft flutti hann ok framdi með svá mikilli gæzku ok góðfýsi af guðræzlu, sem hann sæi sjálfan græðarann fyrir sér á krossi píndan.Altaris embættið sjálft flutti hann ok framdi með svá mikilli gæzku ok góðfýsi af guðræzlu, sem hann sæi sjálfan græðarann fyrir sèr á krossi píndan. Ok at öngum sýnist þat orðum aukit, skulum vér blýða fjórum váttum, er þat fullfæra, hversu guði var þægilig hans fórnfæríng: — Einn hátíðardag, sem hann hefir súngit messu fram yfr Credo in unum deum, ok snerist utar með Dominus vobiscum, sér ein kona kristiligrar siðferðar, er í var kirkjunni, at eldr svá bjartr, sem ei bar fyrir manns auga, leið út einkar sætliga af hans munni, ok svá upp í loptið.Ok at öngum sýnist þat orðum aukit, skulum vèr blýða fjórum váttum, er þat fullfæra, hversu guði var þægilig hans fórnfæríng: — Einn hátíðardag, sem hann hefir súngit messu fram yfr Credo in unum deum, ok snerist utar með Dominus vobiscum, sèr ein kona kristiligrar siðferðar, er í var kirkjunni, at eldr svá bjartr, sem ei bar fyrir manns auga, leið út einkar sætliga af hans munni, ok svá upp í loptið. Svá segir Einarr Gilsson:

Þat var á öðrum tíma, sem hann flutti guðs embætti, ok hefir upp byrjat kanonem, steig niðr yfir höfuð ok herðar honum geisli svá bjartr, at þessa heims birti bar ei þvílíkan; hvildist sú drottins dýrð yfir honum um alla messuna ok leið svá síðan í loptið upp. Þriðja sinni var þat, sem hann söng, at klerkar hans höfðu eigi fyrir hugsat hversu bakstr var reiðubúinn; þat yfir fram, þat nú var kistan læst með sterkan útlás, en lykill fanst eigi. Menn bjóðast til at bera at kistunni konúngs lykil, en sira Guðmundr neitar því. Hvat lengra? flytr hann embættið sitt sem vant var, með öllu athygli, þar til at út er sagt Offertorium, þá snýst hann frá altarinu ok blezar móti kistunni svá stórmerkiliga, at lássinn söng á gólfi niðri svá hátt, at heyrði um alla kirkjuna; var þá kostr at taka bakstr sem bezt líkaði. Fjórða tíma var þat, sem hann hefir fyllt embættið ok tekr ablutionem calicis, at þann veg altaris lágu kvistir nökkurir fornir ok mjök rotnir, en yfir þá niðr kemr þat vatn, sem sira Guðmundr hefir látið í kalekinn, ok rétt sama dags sjá þat skilvísir mena, at þeir sömu pálmkvistir eru nú lífgaðir með fagri næfr ok nýju mái, sem á miðjum ávaxtar tíma kann sá viðr at verða, sem stendr heill ok staðfastr í sinni náttúru;Fjórða tíma var þat, sem hann hefir fyllt embættið ok tekr ablutionem calicis, at þann veg altaris lágu kvistir nökkurir fornir ok mjök rotnir, en yfir þá niðr kemr þat vatn, sem sira Guðmundr hefir látið í kalekinn, ok rètt sama dags sjá þat skilvísir mena, at þeir sömu pálmkvistir eru nú lífgaðir með fagri næfr ok nýju mái, sem á miðjum ávaxtar tíma kann sá viðr at verða, sem stendr heill ok staðfastr í sinni náttúru; fylgir þat hér með, ok sýnir ljósi bjertara hver hans ástundan var þá er hann vakti, þvíat um nætrnar flutti hann fram sofandi messu embættið svá skýrt ok skilit, at stundum gekk með réttri reglu allt til lágasöngva, fór ok aldri lengra fram.fylgir þat hèr með, ok sýnir ljósi bjertara hver hans ástundan var þá er hann vakti, þvíat um nætrnar flutti hann fram sofandi messu embættið svá skýrt ok skilit, at stundum gekk með rèttri reglu allt til lágasöngva, fór ok aldri lengra fram. Hér með er þat greinanda í sæmd sira Guðmundar, at optliga veitti guðs miskunn lofsamliga dýrð hans predikanar orðum, at grjótlig hjörtu, sem úbergan, urðu fyrir heilags anda vitjan ok guðs ótta innleiddan svá lág ok linuð í viðrkenning lastanna, [at] flutu fram úr bráðnandi jöklum fögr ok hjálpsamlig vötn tárligrar iðranar með sannri leiðréttu ok afláti ljótra misverka, sem birtist með konu þeirri, er um langar stundir hafði legit í hórdóms lífi, en fyrir prédikan þessa dýrðar manns fekk hún vitran heilags anda svá framkvæma, at hún leyndist braut af þeim búgarð, er í var hennar hórkarl, ok leggr eigi sína rás fyrr en hún kemr fyrir sira Guðmund með geysiligum gráti beiskrar iðranar;Hèr með er þat greinanda í sæmd sira Guðmundar, at optliga veitti guðs miskunn lofsamliga dýrð hans predikanar orðum, at grjótlig hjörtu, sem úbergan, urðu fyrir heilags anda vitjan ok guðs ótta innleiddan svá lág ok linuð í viðrkenning lastanna, [at] flutu fram úr bráðnandi jöklum fögr ok hjálpsamlig vötn tárligrar iðranar með sannri leiðrèttu ok afláti ljótra misverka, sem birtist með konu þeirri, er um langar stundir hafði legit í hórdóms lífi, en fyrir prèdikan þessa dýrðar manns fèkk hún vitran heilags anda svá framkvæma, at hún leyndist braut af þeim búgarð, er í var hennar hórkarl, ok leggr eigi sína rás fyrr en hún kemr fyrir sira Guðmund með geysiligum gráti beiskrar iðranar; segist af hjarta gjöra sinn viðskilnað við sagða glæpi, ok biðr sik undir ásjón sira Guðmundar, lík þeirri, er [í] húsi Simonis kraup at fótum várs drottins Jesú Christi, þváandi löstuna í lækjum táranna, fylgjandi honum allt til pínu krossins; svá fylgdi þessi kona síðan allar stundir sira Guðmundi, þegar úfríðr skildi þau eigi. Var ok þat heyriligt heilagri skript, at þvílíks manns kenníng ynni sálunum uppreist ok eilífan ávöxt; fyrir þat fyrsta, at hans ástundan var full með elsku guðs ok manna, því at hræsnilöstrinn var fjarri honum. Þat annat, at hvat er hann lærði aðra með orðum, fylldi hann fyrri sjálfr í sínum verkum.

Vær lásum, hversu sira Guðmundr þjónaði heilagri kirkju með embætti ok predikanar orði, því skulum vér heyra hversu kirkjan þjónar honum með guðs boði.Vær lásum, hversu sira Guðmundr þjónaði heilagri kirkju með embætti ok predikanar orði, því skulum vèr heyra hversu kirkjan þjónar honum með guðs boði. Þat var einn dag, at hann reið til vina sinna, ok varð dvalsamt, þvíat margir dugandi menn felldu til hans mikinn kærleik, sem alla götu var stöðugt. Sira Guðmundr kemr heim til kirkju sinnar sem mjök er síðla vorðit, kirkja læst en fólk í svefni ok lykill geymdr í bænum. Piltar hans bjóðast til at banga dyrr ok taka lykil; hann vill þat eigi, segir, at lestr er langr eptir, en fólkit nær nýsofnat. Ok sem hann heflr gengit einn tíma umbergis kirkjuna með bæn sinni, kemr hann til dyra; er þá orlof til inngöngu, því at kirkjan er upp lokin ok liðug. Svá segir Einarr Gilsson:

Gjörðist þessi hlutr svá merkiligr in festo sancti Matthei á haustið. Varð mönnum nú tíðrætt, hversu birtist kærleikr várs herra til sira Guðmundar. En þó at fólkit frægði hans líf, treysti hann sjálfr lítillætis dygð því framarr fyrir allar sínar gjörðir; var nú allt eins svá komit, at ei því síðr, þótt hann veldi sér inn bezta lut, vóx ok víðfrægðist, flaug ok fluttist hans nafn ok dygð um alla landsbygðina, svá at með múginum var þat alræmt sem lögtekit mál, at hann skal heita sira Guðmundr góði um alla sína daga, ok þat var skyldugt, at landsfólkit veitti honum heyriliga sæmd, því at sú guðs miskunn, sem hann hafði eignazt ok aflat með angr ok erviði andar sinnar, var nú byski guðs sameigin hjálp ok huggan, því at vatnvígslur hans ok bæn yfir sjúka menn frjófaðist til ávaxtar dag frá degi meirr ok meirr, bæði fyrir guði ok mönnum.var nú allt eins svá komit, at ei því síðr, þótt hann veldi sèr inn bezta lut, vóx ok víðfrægðist, flaug ok fluttist hans nafn ok dygð um alla landsbygðina, svá at með múginum var þat alræmt sem lögtekit mál, at hann skal heita sira Guðmundr góði um alla sína daga, ok þat var skyldugt, at landsfólkit veitti honum heyriliga sæmd, því at sú guðs miskunn, sem hann hafði eignazt ok aflat með angr ok erviði andar sinnar, var nú byski guðs sameigin hjálp ok huggan, því at vatnvígslur hans ok bæn yfir sjúka menn frjófaðist til ávaxtar dag frá degi meirr ok meirr, bæði fyrir guði ok mönnum. En til þess at engi maðr eignaði hans krapti eðr dygðum þat er gjörðist, las hann at sér reliquias heilagra hvar hann kunni fá, bar þá æ með sér til sjúkra manna, döggði þá með vatni, ok reið því sama yfir kverka mein ok kranka limu.En til þess at engi maðr eignaði hans krapti eðr dygðum þat er gjörðist, las hann at sèr reliquias heilagra hvar hann kunni fá, bar þá æ með sèr til sjúkra manna, döggði þá með vatni, ok reið því sama yfir kverka mein ok kranka limu. Sæla guðs móður Maríam elskaði hann ok tilbað umfram alla heilaga menn; varð ok með þeim sá kærleikr fyrir meðalgöngu skírlífis ok lítillætis, sem síðarr mun sagt verða í sögunni. Svá segir Einarr:

Sæll Ambrosius biskup var honum harðla kærr, sem síðarr mun getið verða.

Nú var meira magn í framferð þessari um öll xvj ár, er hann stóð í prestdóminum, en vér megim eða kunnim í frásögn færa með stöddum greinum, því at meirr en um sinn umkríngdi hann landit náliga með vatnvígslum ok heilsugjöfum, svá at fjögurra vegna fluttist í allar ættir landsins sú blezan guðs, er fylgdi hans bænar orðum.Nú var meira magn í framferð þessari um öll xvj ár, er hann stóð í prestdóminum, en vèr megim eða kunnim í frásögn færa með stöddum greinum, því at meirr en um sinn umkríngdi hann landit náliga með vatnvígslum ok heilsugjöfum, svá at fjögurra vegna fluttist í allar ættir landsins sú blezan guðs, er fylgdi hans bænar orðum. Þar sem eigi voru fagrir brunnar, vígði hann rennandi vötn eða vöð, mönnum til farsældar. Þat fylgir hér, sem mjök einkanligt er, at sjáinn sjálfan, hálfa tylft norðr undan landinu, er þvert liggr til eyjar þeirrar, er heitir Grímsey, þar stendr kirkja sæls Ólafs konúngs: þenna allan sjá blezaði hann í sinni skipferð, svá at engi um aldr man at þar hafi manni misfarizt, ef þar er út látið sem hann lét, ok sú stefna höfð sem hann hafði.Þat fylgir hèr, sem mjök einkanligt er, at sjáinn sjálfan, hálfa tylft norðr undan landinu, er þvert liggr til eyjar þeirrar, er heitir Grímsey, þar stendr kirkja sæls Ólafs konúngs: þenna allan sjá blezaði hann í sinni skipferð, svá at engi um aldr man at þar hafi manni misfarizt, ef þar er út látið sem hann lèt, ok sú stefna höfð sem hann hafði. Hjá þjóðveginum landsins á fjöllum uppi vígði hann brunna, fyrir bæn vina sinna, drekka menn þar af árliga, sem um ríða. Optliga gera ok þessháttar vötn meiri réttarbót, þá er úfærast hestar manna, en fá þar af fljótan bata, ok þat trúum vér öngan mann letrum lykta, hversu hans vötn ok vígslur hafa veitt mönnum ok smala mikinn fagnað, ok enn gera.Optliga gera ok þessháttar vötn meiri rèttarbót, þá er úfærast hestar manna, en fá þar af fljótan bata, ok þat trúum vèr öngan mann letrum lykta, hversu hans vötn ok vígslur hafa veitt mönnum ok smala mikinn fagnað, ok enn gera. En því at sira Guðmundr eignaði sér með öllu ekki en allt öðrum af kraptinum, sem fyrr var getið, varð hann makligr svá venum vitnisburð, sem hér stendr skrifaðr.En því at sira Guðmundr eignaði sèr með öllu ekki en allt öðrum af kraptinum, sem fyrr var getið, varð hann makligr svá venum vitnisburð, sem hèr stendr skrifaðr.

Á þessum tímum sira Guðmundar var kona nökkur norðanlands svá sjúk ok sálug, at sakir [þess] varð hún opt at þola bönd ok bardaga. Heitið var á vára frú fyrir henni, ok aðra heilaga menn, ok stóð it sama hennar vanmegn þar til at tígulig júngfrú birtist um nótt konu þeirri, er mesta dygð ok manndóm sýndi þeim aumíngja. Frúin talar svá: fallast yðr læknidómar við hina sjúku? Hún svarar: eigi fám vér á fundit hvat guð hefir henni til lækníngar sett.Hún svarar: eigi fám vèr á fundit hvat guð hefir henni til lækníngar sett. Frúin svarar: eigi sýnist mér þér ráðleitin í þvílíku vandkvæði.Frúin svarar: eigi sýnist mèr þèr ráðleitin í þvílíku vandkvæði. Hún svarar: hversu munu vér syndugir menn slíkt með ráðum vinna, heldr bið ek fyrir várs herra nafn, at þú kynnir mér ráð þat, sem til liggr, þvíat ek trúir at þú vitir guðs vilja.Hún svarar: hversu munu vèr syndugir menn slíkt með ráðum vinna, heldr bið ek fyrir várs herra nafn, at þú kynnir mèr ráð þat, sem til liggr, þvíat ek trúir at þú vitir guðs vilja. Satt segir þú þat, vel veit ek ráðit, þvíat ek er María, móðir guðs, skal ek ok til leggja, því at þér hétuð á mik.Satt segir þú þat, vel veit ek ráðit, þvíat ek er María, móðir guðs, skal ek ok til leggja, því at þèr hètuð á mik. Gerið eptir vatni því, er blezat hefir vin minn Guðmundr prestr Arason, þvíat hann þykki mér beztan hátt á kunna at vígja vötnin.Gerið eptir vatni því, er blezat hefir vin minn Guðmundr prestr Arason, þvíat hann þykki mèr beztan hátt á kunna at vígja vötnin. Leið hún síðan í loptið braut blezuð í veraldir. En sýn þessi prófaðist án falsi, þvíat svá fljótt sem vatnit var sótt ok riðit yfir sjúkdóm konunnar, varð hún í stað alheil, lofandi sinn græðara herra Jesum Christum. Hér til kvað Einarr Gilsson vísur.Hèr til kvað Einarr Gilsson vísur.

Enn í öðrum stað var sá bóndi ok góðr vin Guðmundar, er tók fárligt kverkamein, með svá frábærum þrota, at af tók málit ok náttúru til at bergja nökkuru; en þvíat hann var bæði vin ok nágranni Guðmundar, teiknar hann til með bæn, at sira Guðmundr kvæmi til hans, ok svá gerist, því at sá guðs maðr var harðla fúss ok framlútr at veita þeim bót, er þurfti, í hverju rúmi sem hann mátti þat helzt vinna. Sem hann fram kemr í þann bæ, sem hinn sjúki liggr, tekr hann fyrst til vápna þeirra, er honum voru tömust í slíkar nauðsynjar: gerir bæn sína til guðs; síðan tekr hann þann helgan dóm, er hann bar með sér ok bregðr í vatn, dreypir síðan því vatni á varrir sjúka manni, ok rennr niðr þegar, þó sem nauðgast, svá at krankdóminum varð mikil sótt í.síðan tekr hann þann helgan dóm, er hann bar með sèr ok bregðr í vatn, dreypir síðan því vatni á varrir sjúka manni, ok rennr niðr þegar, þó sem nauðgast, svá at krankdóminum varð mikil sótt í. Sira Guðmundr reist þá kross yfir kverkunum með fíngri sínum, ok án dvöl þiggr maðrinn mál, en meinit linast svá, at sama dags gengr hann um sinn bæ ok búsýslur, lofandi miskunn Jesú Christi. Svá segir Einarr: