Bókastaðir

Þetta sumar kom skip út í Gǫnguskarðsósi. Þar var sá maðr á skipi, er Hæringr hét. Hann var ungr maðr ok fœrr svá vel, at hann kleif hvert bjarg. Hann fór til vistar með Þorbirni ǫngli ok var þar fram á haust. Hann fýsti Þorbjǫrn mjǫk til at fara til Drangeyjar ok kvaz vildu sjá, hvárt hon væri svá mikit bjarg, at hvergi mætti upp komaz. Þorbjǫrn kvað hann eigi til enskis vinna skyldu, ef hann kœmiz upp á eyna ok fengi veitt Gretti áverka eða drepit hann. Gerði hann þetta ágengiligt fyrir Hæringi. Ok eptir þetta fóru þeir til Drangeyjar ok skutu honum austmanninum upp í einhverjum stað; ok skyldi hann leynaz at þeim, ef hann kœmiz upp á eyna; en þeir lǫgðu at stiganum ok tóku tal við þá Gretti. Spurði Þorbjǫrn Gretti, hvárt hann ætlaði ekki ór eyjunni. Hann kvez í engu jafnráðinn.

"Mjǫk hefir þú á oss leikit," segir Þorbjǫrn, "nær sem vér fám þess hefnt; en eigi uggir þú mart at þér."

Lengi áttuz þeir þetta við, ok kom ekki ásamt með þeim.

En frá Hæringi er þat at segja, at hann kleif aptr ok fram um bjargit ok fekk upp komiz í einhverjum stað, þar sem hvártki hefir maðr farit áðr né síðan. En er hann kom upp á bjargit, sér hann, hvar þeir brœðr váru ok horfðu baki við honum. Hugðiz hann nú á skammri stundu at vinna bæði til fjár ok frægðar. Þá varði enskis um hans ferðir, þvíat þeir hugðu, at hvergi mætti upp komaz nema þar, sem stigarnir váru. Grettir fekkz við þá Þorbjǫrn, ok skorti þar eigi tigilig orð af hvárumtveggjum. Þá varð Illuga litit hjá sér, ok sá mann kominn mjǫk at þeim.

Hann mælti þá: "Maðr er hér kominn at okkr með reidda øxi, ok sýniz mér heldr ófriðliga láta."

"Snú þú í móti honum þá," segir Grettir, "en ek mun geyma stigans."

Illugi réz í móti Hæringi. Ok er austmaðrinn sá þat, sneri hann undan einhversstaðar eptir eyjunni. Illugi elti hann, meðan eyin vannz. Ok þegar hann kom fram á bjargit, hljóp Hæringr þar ofan fyrir, ok brotnaði í honum hvert bein; lauk hans ævi svá. Þar heitir Hæringshlaup síðan, sem hann týndiz.

Illugi kom aptr, ok spurði Grettir, hversu hann hefði við þenna skilit, er honum var ætlaðr.

"Ekki vildi hann mér at hlíta," segir Illugi, "at sjá ráð fyrir sér; ok braut hann bekrann ofan fyrir bjargit, ok bíði bœndr fyrir honum, sem hann sé dauðr."

Ok er Ǫngull heyrði þat, bað hann þá brott leggja; "hef ek nú farit tvær ferðir til móts við Gretti. En ek mun fara í þriðja sinn, en ef ek verð þá enskis vísari en nú, þykki mér meiri ván, at þeir megi sitja í Drangey fyrir mínum sǫkum. En þat ætla ek, at Grettir muni skemmr sitja (hér) heðan af en hingat til."

Nú fóru þeir heim. Þótti þessi ferð verri en en fyrri, ok sat Grettir þenna vetr í Drangey, ok hittuz þeir Þorbjǫrn ekki þann vetr. Á þessum vetri andaðiz Skapti lǫgmaðr Þóroddsson. Var Gretti þat skaði mikill, þvíat hann hafði heitit, at ganga fyrir um syknu hans, þegar Grettir hefði tuttugu vetr í sekð verit; en sjá var enn nítjándi sekðar hans, er nú var frá sagt um hríð. Um várit andaðiz Snorri goði, ok mart bar til tíðenda á þessum misserum, þat sem ekki kemr við þessa sǫgu.

Þetta sumar á alþingi tǫluðu frændr Grettis mart um sekð hans, ok þótti sumum, sem hann hefði úti sekð sína, ef hann hefði nǫkkut af enu tuttugasta ári. En þeir, sem sakir áttu við hann, vildu þat eigi ok kǫlluðu hann mart útlegðarverk gǫrt hafa síðan, ok þótti sekð hans eiga at vera því lengr. Þá var nýr lǫgmaðr tekinn, Steinn Þorgestsson Steinssonar mjǫksiglanda Þórissonar haustmyrkrs. Móðir Steins lǫgmanns var Arnóra, dóttir Þórðar gellis. Steinn var vitr maðr. Hann var þá beiddr órskurðar. En hann bað þá rannsaka, hvárt þat væri et tuttugasta sumar, síðan hann var sekr gǫrr; en þat varð svá. Þá gekk at Þórir ór Garði ok leitaði at fœra í alla trega, þá er mætti, ok gat hann fundit, at Grettir hafði verit einn vetr út hér, svá (at) hann var ósekr; ok urðu þá nítján vetr, þeir sem hann hafði í sekð verit.

Þá sagði lǫgsǫgumaðr, at engi skyldi lengr í sekð vera en tuttugu vetr alls, þóat hann gerði útlegðarverk á þeim tímum; "en fyrr mun ek engan ór sekð segja."

Ok af þessu eyddiz sykn at sinni. En þótti nú at vísu ganga, at hann mundi sykn vera á ǫðru sumri. Þetta líkaði illa Skagfirðingum, ef Grettir kœmiz ór sekðinni. Báðu nú Þorbjǫrn ǫngul gera annathvárt, leggja aptr eyna eða drepa Gretti. En honum þótti vandi á hǫndum, þvíat hann sá eigi ráð til at vinna Gretti, en vildi þó halda eyjunni. Leitaði hann allra bragða við, at stíga yfir Gretti, annathvárt með harðfengi eða brǫgðum, eða á hvern hátt er hann gæti þat gǫrt. Fóstru átti Þorbjǫrn ǫngull, er Þuríðr hét.

Hon var mjǫk gǫmul ok til lítils fœr, at því er mǫnnum þótti. Hon hafði verit fjǫlkunnig mjǫk ok margkunnig mjǫk, þá er hon var ung ok menn váru heiðnir. Nú þótti, sem hon mundi ǫllu týnt hafa. En þóat kristni væri á landinu, þá váru þó margir gneistar heiðninnar eptir. Þat hafði verit lǫg hér á landi, at eigi var bannat at blóta á laun eða fremja aðra forneskju; en varðaði fjǫrbaugssǫk, ef opinbert yrði. Nú fór svá mǫrgum, at gjǫrn var hǫnd á venju, ok þat varð tamast, sem í œskunni hafði numit. Ok svá sem Þorbjǫrn ǫngull var þrotinn at ráðagerðum, leitar hann þangat til trausts, sem flestum þótti ólíkligast, — en þat var til fóstru sinnar, — ok spurði, hvat þar væri til ráða at taka hjá henni.

Hon svarar: "Nú þykki mér koma at því, sem mælt er, at margr ferr í geitarhús ullar at biðja; en hvat munda ek síðr, en þykkjaz fyrir heraðsmǫnnum ǫðrum, en vera til enskis maðr, þegar at nǫkkut reyndi til? Nú sé ek eigi, at mér mætti firr um fara en þér, þótt ek rísa varla ór rekkju. Ef þú vill mín ráð hafa, þá vil ek ráða, hversu með er farit."

Hann játaði því ok kvað hana sér lengi heilráða verit hafa. Leið nú fram at tvímánaði sumars.

Þat var einn veðrdag góðan, at kerling mælti við Ǫngul: "Nú er kyrt veðr ok bjart; vil ek nú, at þú farir til Drangeyjar ok troðir illsakir við Gretti. Mun ek fara með yðr ok vita, hversu geymiliga honum fara orð. Mun ek hafa eitthvat fyrir satt, ef ek sé þá, hversu heilladrjúgir þeir munu vera, ok mun ek þá mæla yfir þeim slíkum orðum, sem mér líkar."

Ǫngull svarar: "Letjumz ek á ferðir til Drangeyjar, þvíat jafnan er mér verra í hug, þá er (ek) fer í brott þaðan, en þá (er) ek kem."

Þá mælti kerling: "Eigi skal ek til leggja með þér, ef þú lætr mik engu ráða."

"Eigi skal svá vera, fóstra mín!" segir hann; "en þat hefi ek mælt, at ek vilda svá koma þar í þriðja sinni, at eitthvert skapaðiz at með oss."

"Hætta verðr á þat," segir kerling; "ok muntu mart erfiði verða fyrir at hafa, áðr Grettir er við jǫrðu lagðr; ok opt mun þér ósýnt um þykkja, hverr þinn hluti verðr, ok þungt muntu af fá, um þat er lýkr; en þó ertu svá undir bundinn, at eitthvert verðr ór at ráða."

Eptir þat lætr Þorbjǫrn ǫngull setja fram teinæring ok sté þar á við tólfta mann. Kerling var í ferð með þeim. Tóku þeir róðrarleiði út til Drangeyjar. Ok er þeir brœðr sá þat, gengu þeir fram at stiganum, ok tóku þeir enn at tala um mál sín, ok sagði Þorbjǫrn, at hann var enn kominn at vitja þeira mála, ef Grettir vildi á brott fara, ok kvaz enn leggja í léttan stað um fémissu ok þarvist, ef þeir skilði slysalaust. Grettir kvaz engi miðlunarmál á því gera, at fara þaðan; "hef ek þetta opt sagt, ok þarf þetta eigi við mik at tala," segir hann. "Munu þér þat at gera, sem þér vilið, en hér mun ek bíða þess, sem at hǫndum kemr."

Nú þóttiz Þorbjǫrn sjá, at hans ørendi varð ekki at sinni, ok mælti: "Vita þóttumz ek, við hverja heljarmenn at hér er um at eiga; ok þat er líkast, at líði nǫkkurr dagr, áðr ek kem hér optar."

"Eigi tel ek þat með skaða mínum, þótt þú komir hér aldri," segir Grettir.

Kerling lá aptr í skut, ok váru borin at henni klæði. Hon hrœrðiz þá ok mælti: "Þessir menn munu vera hraustir ok hamingjulausir; verðr yðvar mikill mannamunr: þú býðr þeim marga kosti góða, en þeir neita ǫllum; ok er fátt vísara til ills en kunna eigi gott at þiggja. Nú mæli ek þat um við þik, Grettir! at þú sér heillum horfinn, allri gipt ok gæfu, ok allri vǫrn ok vizku, æ því meir, sem þú lifir lengr. Vænti ek, at þú eigir hér fá gleðidaga heðan frá en hingat til."

Ok er Grettir heyrði þetta, brá honum mjǫk við, ok mælti hann: "Hvat fjánda er á skipinu með þeim?"

Illugi svarar: "Þat hygg ek, at þat sé kerlingin, fóstra Þorbjarnar."

"Fussum þeiri gerningavætti," sagði Grettir; "ok var þar eigi ens verra eptir ván; ok við engi orð hefir mér meir brugðit en þessi, er hon mælti; ok þat veit ek, at af henni ok hennar fjǫlkyngi leiðir mér nǫkkut illt. Skal hon ok eitthvert til minnis hafa, er hon hefir okkr heim sótt," ok þreif upp stein stundar mikinn ok kastaði ofan á skipit, ok kom á fatahrúguna. Þat var þó lengra steinkast, en Þorbjǫrn ætlaði, at nǫkkurr maðr mundi kasta. Við þat kom upp skrækr mikill. Hafði steinninn komit á þjólegg kerlingar, svá at í sundr gekk.

Þá mælti Illugi: "Eigi vilda ek, at þú hefðir þetta gǫrt."

"Lasta þú eigi þetta," segir Grettir; "en þat uggir mik at of lítit hafi á komit; þvíat eigi væri of goldit fyrir okkr báða, þóat ein kerling komi fyrir okkr."

"Hvat mun hon koma fyrir okkr?" sagði Illugi; "ok lítit leggz þá fyrir okkr."

Þorbjǫrn fór nú heim, ok varð ekki af kveðjum, er þeir skilðu.

Hann mælti þá við kerlingu: "Nú fór, sem mik varði, at þú mundir lítla sœmðarferð fara til eyjarinnar. Hefir þú fengit ørkuml; en vér erum engri sœmð at nærr en áðr, ok verðum at hafa bótalausa hverja svívirðing ofan á aðra."

Hon svarar: "Þetta mun upphaf óheilla þeira; ok get ek, at heðan af fari þeim heldr síganda. Kvíði ek eigi því, ef ek lifi, at ek geta eigi hefnt þessa atviks, sem mér hefir gǫrt verit."

"Hugstigin þykki mér þú vera, fóstra!" sagði Þorbjǫrn. Nú kómu þau heim; ok lagðiz kerling í rekkju ok lá nær mánuð. Þá var saman runninn leggrinn. Tók hon þá á fœtr at fœraz. Mikinn hlátr gerðu menn at ferðum þeira Þorbjarnar ok kerlingar; ok þótti nú opt áleikr í viðskiptum þeira Grettis: þat fyrst á várþingi um griðasǫluna, en í annat sinn þá er Hæringr týndiz, ok nú et þriðja sinni, er þjóleggr kerlingar brotnaði; ok varð hér ekki í móti leikit. Hafði Þorbjǫrn ǫngull mikla skapraun af þessum orðum.

Nú líðr fram á haustit, þar til at váru þrjár vikur til vetrar. Þá beiddi kerling, at henni skyldi aka til sævar. Þorbjǫrn spurði, hvat hon vildi.

"Lítit er ørendit, en þó má vera," segir hon, "at þat væri fyrirboðan stœrri tíðenda."

Nú var svá gǫrt, sem hon beiddi. Ok er hon kom til strandar, haltraði hon fram með sænum, svá sem henni væri vísat til. Þar lá fyrir henni rótartré svá mikit sem axlbyrðr. Hon leit á tréit ok bað þá snúa fyrir sér. Þat var sem sviðit ok gniðat ǫðru megin. Hon lét telgja á lítinn flatveg, þar (sem) gniðat var. Síðan tók hon knif sinn ok reist rúnar á rótinni ok rauð í blóði sínu ok kvað yfir galdra. Hon gekk ǫfug andsœlis um tréit ok hafði þar yfir mǫrg rǫmm ummæli. Eptir þat lætr hon hrinda trénu á sæ ok mælti svá fyrir, at þat skyldi reka út til Drangeyjar, ok verði Gretti allt mein at." Þaðan fór hon heim í Viðvík. Eigi kvaz Þorbjǫrn vita, til hvers þetta kœmi. Kerling kvað hann vita síðar gǫrr. Vindr var útan eptir firði, ok hóf rót kerlingar í móti veðri, ok þótti fara eigi vánu seinna.

Nú sat Grettir í Drangey, sem fyrr segir, ok þeir allir félagar, ok létu vel yfir sér. Annan dag eptir en kerling hafði tréit magnat, gengu þeir Grettir ofan fyrir bjargit ok leituðu at eldiviði. En er þeir kómu vestr um eyna, fundu þeir rótartré rekit upp.

Þá mælti Illugi: "Þetta er mikill eldiviðr, frændi! ok berum heim."

Grettir spyrndi við fœti sínum (ok mælti): "Illt tré ok af illum sent; ok skulu vit annan eldivið hafa;" ok kastaði út á sæ, ok bað hann Illuga varaz at bera þat heim, "þvíat þat er sent okkr til óheilla."

Eptir þat fóru þeir til skála ok gátu eigi um þetta fyrir þrælnum. Annan dag fundu þeir tréit, ok var þá nærr stigunum en enn fyrra dag; rak Grettir þat á sæ út ok kvað þat aldregi skyldu heim bera. Leið nú af sú nótt. Þá kom á hvast veðr með vætu; ok nentu þeir ekki at hafa sik úti ok báðu Glaum leita eldiviðar. Hann varð illa við ok kvaz kvalðr, er hann skyldi kveljaz úti í hverju illviðri. Hann fór ofan fyrir stigann ok fann þar rót kerlingar ok þóttiz vel hafa gengit; þreif upp ok stritaði heim til skála ok kastaði niðr, ok varð af dykr mikill. Þat heyrði Grettir.

"Aflat hefir Glaumr nǫkkurs, ok skal ek fara út ok sjá, hvat þat er." Ok tekr upp bolǫxi ok gengr út.

Glaumr mælti þá: "Fœr þú eigi verr í sundr en ek hefi heim fœrt."

Gretti varð skapfátt við þrælinn ok tvíhendi øxina til rótarinnar, ok eigi geymði hann, hvat tré þat var. Ok jafnskjótt sem øxin kom við tréit, sneriz hon flǫt ok stǫkk af trénu ok á fót Grettis enn hœgra fyrir ofan kné, ok svá at stóð í beini, ok var þat sár mikit.

Þá leit hann á tréit ok mælti: "Sá varð nú drjúgari, er verr vildi; ok mun þetta eigi eitt saman fara. Er hér nú komit þat sama tré, sem ek hefi út kastat tvá daga. Hefir þik nú, Glaumr! hent tvau slys: þat annat, at þú sløkðir eld várn, ok þat enn, at þú bart heim þetta óheillatré; en ef þik hendir et þriðja slys, þá verðr þat þinn bani ok várr allra."

Þá tók Illugi ok batt um skeinu Grettis, ok blœddi lítt, ok svaf Grettir vel um nóttina, ok svá liðu þrjár nætr, at engi kom verkr í sárit; en er þeir leystu til, var skeinan saman hlaupin, svá at náliga var gróin.

Illugi mælti þá: "Þat vil ek ætla, at þér verði eigi langt mein at þessu sári."

"Vel væri þá," segir Grettir, "en undarliga hefir þetta til borit, at hverju sem verðr; en hinn veg segir mér hugr um."

Nú leggjaz þeir niðr um kveldit. Ok er kom at miðri nótt, brauz Grettir um fast. Illugi spurði, hví hann væri svá ókyrr.

Grettir segir, at honum gerðiz illt í fœtinum; "ok þœtti mér líkara, at nǫkkut litbrigði væri á."

Kveyktu þeir þá ljós. Ok er til var leyst, sýndiz fótrinn blásinn ok kolblár, en sárit var hlaupit í sundr ok miklu illiligra en í fyrstu. Þar fylgði mikill verkr, svá at hann mátti hvergi kyrr þola, ok eigi kom honum svefn á auga.

Þá mælti Grettir: "Svá skulu vér við búaz, sem krankleiki þessi, sem ek hefi fengit, mun eigi til enskis gera, þvíat þetta eru gerningar, ok mun kerling ætla at hefna steinshǫggsins."

Illugi mælti þá: "Sagða ek þér, at eigi mundi gott fá af kerlingu þeiri."

"Allt mun fyrir eitt koma," segir Grettir, ok kvað vísu:

"Nú skulu vér vera varir um oss," sagði Grettir, "þvíat svá munu þau Þorbjǫrn ǫngull til ætla, at eigi skuli þetta eitt saman fara. Vil ek, Glaumr! at þú gætir stiga hvern dag heðan í frá, en dragir upp á kveldi, ok gerir þetta trúliga, sem mikit liggi við; en ef þú svíkr okkr, þá mun þér skamt til ills."

Glaumr hét góðu um þetta. Nú tók at harðna veðrátta, ok gerði á landnyrðing mikinn með kulða. Grettir spurði hvert kveld, hvárt upp væri dreginn stiginn.

Glaumr mælti: "Nú væri helzt manna ván mest; eða mun nǫkkurum svá mikill hugr á at ná lífi þínu, at þat vili til vinna, at drepa sjálfan sik? Þvíat þessi veðr eru langt um ófœr. Ok lokit ætla ek nú garpskapnum enum mesta, er þér þykkir, sem allt muni ykkr at bana."

"Þú munt þik enn verr bera en hvárr okkarr," sagði Grettir, "til hvers sem taka þarf. En þó skaltu nú geyma stigans, þóat þú sér nauðigr."

Ráku þeir hann út hvern morgin. Þolði hann þat illa. Verkrinn tók at vaxa í skeinunni, svá at blés upp allan fótinn, ok lærit tók þá at grafa bæði uppi ok niðri, ok sneriz um allt sárit, svá at Grettir gerðiz banvænn. Sat Illugi yfir honum nótt ok dag, svá at hann gaf at engu ǫðru gaum. Var þá liðit af annarri viku, síðan Grettir skeindi sik.