Bókastaðir

Nú líðr fram at sólhvǫrfum. Þá bjugguz bœndr at sœkja slátrfé sitt í eyna. Þeir skipuðu skútu, ok fekk hverr mann fyrir sik, en sumir tvá. En er þeir kómu nær eyjunni, sá þeir þar menn á ferli. Þat þótti þeim undarligt, ok gátu þess til, at nǫkkurir menn mundu hafa brotit þar skip sitt ok komiz þar á land. Reru nú þar at, sem stigarnir váru. En hinir, sem fyrir váru, drógu upp stigana. Þá þótti bóndum undarliga við bregða, ok kǫlluðu á þá ok spurðu, hverir þar væri fyrir. Grettir nefndi sik ok svá sína félaga. Bœndr spurðu, hverr hann flutti út í eyna.

Grettir svarar: "Sá flutti mik, sem farit átti ok hendrnar hafði ok meiri var minn vinr en yðarr vinr."

Bœndr svǫruðu: "Lát oss ná fé váru ok far til lands með oss ok haf frjálst þat, sem þú hefir niðr lagt af fé váru."

Grettir svarar: "Vel er þat boðit; en þó munu nú hvárir hafa þat, sem fengit hafa. Ok er þat skjótt at segja yðr, at heðan ferr ek eigi, nema ek sé dauðr um dreginn; ekki læt ek laust þat, sem ek hefi hǫndum á komit."

Nú þǫgnuðu bœndr, ok þótti mikill vágestr kominn í Drangey. Buðu þeir honum nú marga kosti, bæði með fégjǫfum ok fǫgrum heitum. En Grettir neitti ǫllu, ok fóru bœndr á brott við svá búit ok unðu illa við sinn hlut. Sǫgðu þeir heraðsmǫnnum, hverr vargr kominn var í eyna. Þetta kom mjǫk á þá óvara, ok þótti eigi hœgt til atgørða. Áttu þeir um þetta at tala um vetrinn ok gátu eigi ráð til sét, at koma Gretti ór eyjunni.

Líðr nú þar til, er menn fara til Hegranessþings um várit. Kom fjǫlmenni mikit ór ǫllum heruðum, þeim sem menn áttu þangat at sœkja. Sátu menn þar lengi á várit, bæði yfir málum ok gleði, þvíat þá var mart gleðimanna í heruðum. En er Grettir spurði, at alþýða manna var farin til þingsins, hafði hann gǫrt ráð við vini sína, þvíat hann átti ávalt gott við þá, sem næstir honum váru, ok sparði ekki við þá, þat sem hann fekk til. Hann sagði, at hann vildi fara til lands til atdrátta; en þeir Illugi ok Glaumr skyldu eptir vera. Óráðligt þótti Illuga þetta vera, en lét þó svá vera, sem Grettir vildi. Hann bað þá geyma stigans ok sagði þeim þar á liggja. Eptir þat fór hann á land ok aflaði þat, sem hann þóttiz þurfa. Hann duldiz nú, hvar sem hann kom; ok varði engan, at hann mundi á land kominn. Nú spurði hann af þinginu, at þar var gleði mikil. Var Gretti forvitni á at koma til þingsins, ok tekr fornan búning, heldr vándan, ok kemr svá á þingit, at menn gengu frá lǫgréttu heim til búða. Þá tǫluðu til sumir menn ungir, at veðr væri gott ok fagrt, ok nú sé gott, at hafa glímur ok skemtun. Þeir kváðu þat allráðligt. Fóru menn þá ok settuz niðr fram frá búðunum. Gengu þeir Þórðarsynir mest fyrir skemtun. Þorbjǫrn ǫngull var uppvǫzlumikill ok ruddi fast til gleði. Varð hverr til at fara, sem hann vildi. Tók hann í herðar hverjum manni ok hnykði fram á vǫllinn. Nú glímðu fyrst þeir, sem ósterkastir váru, ok þá hverr at ǫðrum, ok gerðiz af þessu gleði mikil. En er flestir hǫfðu glímt, nema þeir, sem sterkastir váru, áttu bœndr um at tala, hverr til mundi verða, at taka á ǫðrum hvárum þeira Þórðanna, er fyrr váru nefndir; en þar varð engi til. Þeir gengu þá fyrir ýmsa menn ok buðu sik fram. En því firr fór, sem nærr kallaði. Þorbjǫrn ǫngull litaz þá um ok sá, hvar maðr sat, mikill vexti, ok sá óglǫggt í andlit honum. Þorbjǫrn þreif til hans ok kipði honum fast. Hann sat kyrr ok bifaðiz hvergi.

Þá mælti Þorbjǫrn: "Engi hefir setit jafnfast fyrir mér í dag sem þú; eða hverr er þessi maðr?"

Hann svarar: "Gestr heiti ek."

Þorbjǫrn mælti: "Þú munt vilja skemta nǫkkuru, ok ertu ǫfúsugestr."

Hann svarar: "Skjótt þykki mér mart skipaz kunna; ok mun ek eigi hlaupa í leik með yðr; en mér er allt ókunnigt fyrir."

Tǫluðu þá margir, at hann væri góðs fyrir verðr, ef hann vildi skemta mǫnnum nǫkkuru, ókunnr maðr. Hann spurði, hvers þeir beiddi hann. Þeir báðu hann glíma við einhvern. Hann kvaz niðr hafa lagt at rjá; "en gaman þótti mér at því um skeið."

En er hann afneitti eigi með ǫllu, báðu þeir hann því meir.

Hann mælti: "Ef yðr þykkir undir um, at ek sé dreginn, þá munu þér þat til vinna, at handsala mér grið hér á þinginu ok þar til sem ek kem til heimilis míns."

Þá þutu upp allir ok kváðuz þat gjarna vilja. Hafr hét sá maðr, er mest fýsti, at þessum manni væri grið gefin; hann var Þórarinsson Hafrssonar Þórðarsonar knapps, er land hafði numit upp frá Stíflu í Fljótum til Tunguár. Hann bjó á Knappstǫðum ok var orðamaðr mikill. Hann sagði fyrir griðum með mikilli røksemð; ok er þetta upphaf á.

"Hér set ek grið," segir hann, "allra manna á millum, einkanliga þessum sama Gest til nefndum, er hér sitr, ok at undir skilðum ǫllum goðorðsmǫnnum ok gildum bœndum, ok allrar alþýðu vígra manna ok vápnfœrra, ok allir aðrir heraðsmenn í Hegranessþingi, eða hvaðan sem hverir eru at komnir nefndra manna eða ónefndra, handsǫlum grið ok fullan frið kvámumanni enum ókunna, er Gestr nefniz, til gamans, glímu ok gleði allrar, til hérvistar ok heimferðar, hvárt er hann þarf á legi eða landi at fari eða flutningi. Skal hann hafa grið í ǫllum stǫðum nefndum ok ónefndum, svá lengi sem hann þarf til heillar heimkvámu at hǫldnum trygðum. Set ek þessi grið fyrir oss ok vára frændr, vini ok venzlamenn, svá konur sem karla, þýjar ok þræla, sveina ok sjálfráða menn. Sé sá griðníðingr, er griðin rýfr eða trygðum spillir, rækr ok rekinn frá guði ok góðum mǫnnum, ór himinríki, ok frá ǫllum helgum mǫnnum, ok hvergi hœfr manna í milli, ok svá frá ǫllum út flæmdr, sem víðast varga reka, eða kristnir menn kirkjur sœkja, heiðnir menn hof blóta, eldr brennr, jǫrð grœr, mælt barn móður kallar ok móðir mǫg fœðir, aldir elda kynda, skip skríðr, skildir blíka, sól skínn, snæ leggr, Finnr skríðr, fura vex, valr flýgr várlangan dag ok standi honum beinn byrr undir báða vængi, himinn hverfr, heimr er bygðr ok vindr veitir vǫtn til sævar, karlar korni sá. Hann skal firraz kirkjur ok kristna menn, heiðna hǫlða, hús ok hella, heim hvern, nema helvíti. Nú skulu vér vera sáttir ok sammála, hverr við annan í huga góðum, hvárt sem vér finnumz á fjalli eðr fjǫru, skipi eðr skíði, jǫrðu eðr jǫkli, í hafi eðr á hestbaki, svá sem vin sinn í vatni finni eðr bróður sinn á braut finni, jafnsáttir hverr við annan, sem sonr við fǫður, eðr faðir við son, í samfǫrum ǫllum. Nú leggjum vér hendr saman, ok allir vér, ok hǫldum vel griðin ok ǫll orð tǫluð í trygðum þessum, at vitni guðs ok góðra manna ok allra þeira, er orð mín heyra, eða nǫkkurir eru nær staddir."

Tóku þá margir til orða, at mikit var um mælt.

Gestr mælti þá: "Vel hefir þú um mælt ok sagt, ef þér spillið eigi um síðar. Skal nú ekki dvelja þat sem ek hefi til fram at láta."

Eptir þat kastaði hann kuflinum ok þvínæst ǫllum bolklæðum. Þá leit hverr til annars ok brá mjǫk vá fyrir grǫn. Þóttuz þeir kenna, at þetta var Grettir Ásmundarson, þvíat hann var ólíkr ǫðrum mǫnnum fyrir vaxtar sakir ok þrekleika; ok þǫgnuðu nú allir, en Hafr þóttiz ósvinnr orðinn. Gengu nú tveir ok tveir saman af heraðsmǫnnum, ok ámælti hverr ǫðrum, en þeim mest, er fyrir griðunum hafði sagt.

Þá mælti Grettir: "Gerið greiðligt fyrir mér, hvat yðr býr í skapi, þvíat ekki sit ek lengi klæðlauss. Eigi þér miklu meira í hættu en ek, hvárt þér haldið grið yður eða eigi."

Þeir svǫruðu fá ok settuz niðr. Þórðarsynir ok Halldórr mágr þeira tóku nú tal með sér. Vildu sumir halda griðin, en sumir eigi. Hnippaði hverr kolli at ǫðrum.

Grettir kvað vísu:

Þá mælti Tungu-Steinn: "Þykki þér svá vera, Grettir! eða hvat munu þeir af ráða, hǫfðingjarnir? En satt er þat, at þú ert afbragðsmaðr fyrir hreysti sakir. Eða sér þú eigi, at hverr þeira kjár nefinu at ǫðrum?" Grettir kvað þá vísu:

Þá mælti Hjalti Þórðarson: "Ekki skal svá vera," segir hann, "halda skulu vér grið vár, þóat vár hafi orðit hyggendismunr. Vil ek eigi, at menn hafi þat til eptirdœma, at vér sjálfir hǫfum gengit á grið þau, sem vér hǫfum sett ok seld. Skal Grettir fara liðugr þangat sem hann vill, ok hafa grið til þess, er hann kemr aptr ór þessari ferð. Eru þá úti þessi trygðamál, hvat sem í geriz með oss."

Allir þǫkkuðu honum fyrir; ok þótti hann hǫfðingliga gera, slíkar sakir sem til váru. Þorbjǫrn ǫngull varð hljóðr við. Var þá talat til, at annarrhvárr þeira Þórðanna mundi taka á Gretti; en hann bað þá ráða. Nú gekk annarr fram þeira brœðra. Grettir stóð fyrir réttr; en hinn hljóp at honum sem snarast, ok gekk Grettir hvergi ór sporum. Grettir seildiz aptr yfir bak Þórði ok tók svá í brœkrnar ok kipði upp fótunum ok kastaði honum aptr yfir hǫfuð sér, svá at hann kom at herðum niðr, ok varð þat allmikit fall. Þá mæltu menn, at þeir skyldu fara til báðir brœðrnir senn, ok svá var gǫrt. Þá urðu allmiklar sviptingar, ok máttu ýmsir betr; en þó hafði Grettir ávalt annanhvárn undir; en ýmsir fóru á kné eða slyðrur fyrir ǫðrum; svá tókuz þeir fast á, at hvervetna var blátt ok blóðrisa. Ǫllum þótti at þessu en mesta skemtun. Ok er þeir hættu, þǫkkuðu allir þeim fyrir glímuna. Ok var þat dómr þeira, er hjá sátu, at þeir væri eigi sterkari tveir en Grettir einn; en hvárr þeira hafði tveggja manna megin, þeira sem gildir váru. Þeir váru svá jafnsterkir, at hvárrgi bar af ǫðrum, ef þeir reyndu með sér. Grettir var ekki lengi á þinginu. Bœndr báðu hann gefa upp eyna, en hann neitti því, ok gátu bœndr ekki at gǫrt. Grettir fór aptr til Drangeyjar, ok tók Illugi feginsamliga við honum. Settuz þeir um kyrt. Sagði Grettir þeim nú frá ferðum sínum. Leið nú fram á sumarit. Ǫllum þóttu Skagfirðingar mikinn drengskap sýnt hafa, hversu vel þeir heldu grið sín; ok má þá af slíku marka, hverir dygðarmenn þá váru, slíkar sakir sem Grettir hafði gǫrt við þá. Bœndr þeir, sem óríkari váru, tǫluðu með sér, at þeim væri lítit gagn at eiga lítinn part í Drangey, ok buðu nú at selja Þórðarsonum. En Hjalti kvaz eigi kaupa vilja. En bœndr skilðu þat til, at sá, er kaupa vildi, skyldi annathvárt drepa Gretti eða koma honum brott. Þorbjǫrn ǫngull kvaz eigi spara at bindaz fyrir um atfǫr við Gretti, ef þeir vildu gefa honum fé til. Hjalti, bróðir hans, lagði af við hann sinn part í eyjunni, þvíat Þorbjǫrn var þeira harðfengari ok óvinsæll. Svá gerðu þá fleiri bœndr. Fekk Þorbjǫrn ǫngull þá mikinn hlut eyjarinnar með litlu verði, en hann baz undir at koma Gretti á brottu.

At áliðnu sumri fór Þorbjǫrn ǫngull með alskipaða skútu til Drangeyjar, en þeir Grettir gengu fram á bjargit. Tǫluðuz þeir þá við. Bað Þorbjǫrn Gretti gera fyrir orð sín, at fara ór eyjunni. Grettir kvað þess enga ván.

Þorbjǫrn mælti: "Vera má, at ek mega gera þér þvílíkt liðsinni, þótt þú gerðir þetta. En nú hafa bœndr margir lagt upp við mik, þat er þeir hafa átt í eyjunni."

Grettir svarar: "Nú kvattu þat upp, at ek em ráðinn til at ganga heðan aldri, er þú sagðiz eiga mestan hlut eyjarinnar. Er þat vel, þóat vit deilim kálit. En þat var satt, at mér þótti erfitt at hafa alla Skagfirðinga í móti mér; en hér er hvárrgi til sparandi, þvíat vit munum ekki kafna í vinsældum manna. Máttu vel af leggja ferðir þínar hingat, þvíat allt er um gǫrt fyrir mér."

"Sinnar stundar bíðr hvat," sagði Þorbjǫrn, "ok muntu ills bíða."

"Hætt mun á þat verða," sagði Grettir; ok skilðu við svá búit. Fór Þorbjǫrn heim aptr.

Svá er sagt, at þá er Grettir hafði tvá vetr verit í Drangey, þá hǫfðu þeir skorit flest allt sauðfé, þat sem þar hafði verit. En einn hrút létu þeir lifa, svá at getit sé. Hann var hǫsmǫgóttr at lit ok hyrndr mjǫk. At honum hendu þeir mikit gaman, þvíat hann var svá spakr, at hann stóð fyrir úti ok rann eptir þeim, þar sem þeir gengu. Hann gekk heim til skála á kveldin ok gneri hornum sínum við hurðina. Gott þótti þeim í eyjunni, þvíat þar var gott til matar fyrir fugls sakir ok eggja; en til eldiviðar var þar hnepst at afla; ok lét Grettir jafnan þrælinn kanna reka, ok rak þar opt kefli, ok bar hann þau heim til elda. Ekki þurftu þeir brœðr at starfa, útan at fara í bjarg, þá er þeim líkaði. Þrællinn tók at letjaz mjǫk á starfanum. Gerðiz hann nú mǫglunarsamr ok ógeymnari en verit hafði. Hann skyldi geyma um eld hverja nótt; ok bauð Grettir mikinn varnað á því, þvíat skip var ekki hjá þeim.

Nú bar svá til, at eldr sloknaði fyrir þeim á einni nótt. Þá varð Grettir styggr við ok kvað þat makligt, at Glaumr væri hýddr. En hann þrællinn sagði illa ævi sína, at liggja hér í útlegð en vera hrakðr ok barðr, ef nǫkkut mistœkiz. Grettir spurði Illuga, hvat þá væri til ráða. En hann kvaz eigi annat sjá, en þeir mundu þar verða at bíða til þess, er skip bæri at.

Grettir sagði, at þeim var blint til þess at ætla; "mun ek heldr hætta til, hvárt ek komumz til lands."

"Mikit þykki mér þat," segir Illugi, "þvíat vit erum upp gefnir, ef þér verðr nǫkkut."

"Eigi mun ek á sundi drukna," sagði Grettir; "en þó mun ek verr trúa þrælnum heðan frá, svá mikit sem oss lá hér við."

Þat var vika sævar, sem skemst var til lands ór eyjunni. Býz Grettir nú til sunds ok hafði sǫluváðarkufl, ok gyrðr í brœkr; hann lét fitja saman fingrna. Veðr var gott. Hann fór at áliðnum degi ór eyjunni. Allóvænligt þótti Illuga um hans ferð. Grettir lagðiz nú inn á fjǫrðinn, ok var straumr með honum, en kyrt með ǫllu. Hann sótti fast sundit ok kom inn til Reykjaness, þá er sett var sólu. Hann gekk til bœjar at Reykjum ok fór í laug um nóttina ok fór síðan í stofu. Þar var mjǫk heitt, þvíat eldr hafði verit um kveldit, ok var lítt rokin stofan. Hann var móðr mjǫk ok sofnaði fast. Lá hann þar allt á dag fram. En er á leið morgininn, stóðu heimamenn upp ok kómu konur tvær í stofu fyrst. Þat var griðkona ok dóttir bónda. Grettir var við svefn, ok hǫfðu fǫtin svarfaz af honum ofan á gólfit. Þær sá, hvar maðr lá, ok kendu hann.

Þá mælti griðkona: "Svá vil ek heil, systir! hér er kominn Grettir Ásmundarson, ok þykki mér raunar skammrifjamikill vera, ok liggr berr. En þat þykki mér fádœmi, hversu lítt hann er vaxinn niðr; ok ferr þetta eigi eptir gildleika hans ǫðrum."

Bóndadóttir svarar: "Hví berr þér svá mart á góma? Ok ertu eigi meðalfífla; ok vertu hljóð."

"Eigi má ek hljóð vera um þetta, sæl systirin!" segir griðkona, þvíat þessu hefða ek eigi trúat, þóat nǫkkurr hefði sagt mér."

Fór hon nú yfir at honum ok gægðiz, en stundum hljóp hon til bóndadóttur ok skeldi upp ok hló. Grettir heyrði, hvat hon sagði; ok er hon hljóp enn yfir á gólfit, greip hann til hennar ok kvað vísu:

Síðan svipti hann henni upp í pallinn, en bóndadóttir hljóp fram. Þá kvað Grettir vísu:

Griðka œpti hástǫfum, en svá skilðu þau, at hon frýði eigi á Gretti um þat (er) lauk. Lítlu síðar stóð hann upp ok gekk til Þorvalds bónda ok sagði honum til vandkvæða sinna ok bað hann flytja sik út, ok gerði hann svá ok léði skip ok flutti hann út, ok þakkaði Grettir honum fyrir þenna drengskap. En er þat fréttiz, at Grettir hafði lagz viku sævar, þótti ǫllum frábærr frœknleikr hans bæði á sæ ok landi. Skagfirðingar ámæltu mjǫk Þorbirni ǫngli fyrir þat, er hann kom eigi Gretti brott ór Drangey, ok kváðuz mundu aptr taka hverr sinn part. Honum þótti sér óhœgt um, ok bað þá vera góða í biðum.