Bókastaðir

Nú er frá Gretti at segja, at hann lét stein í festaraugat ok lét svá síga ofan at vatninu.

"Hvern veg ætlar þú nú," segir prestr, "at fara?"

"Ekki vil ek vera bundinn," segir Grettir, "þá er ek kem forsinn; svá boðar mér hugr um."

Eptir þat bjó hann sik til ferðar ok var fáklæddr ok gyrði sik með saxinu en hafði ekki fleiri vápn. Síðan hljóp hann af bjarginu ok niðr í forsinn. Sá prestr í iljar honum ok vissi síðan aldri, hvat af honum varð. Grettir kafaði undir forsinn, ok var þat torvelt, þvíat iða var mikil, ok varð hann allt til grunns at kafa, áðr en hann kœmiz upp undir forsinn. Þar var forberg nǫkkut, ok komz hann þar upp á. Þar var hellir mikill undir forsinum, ok fell áin fram af berginu. Hann gekk þá inn í hellinn, ok var þar eldr mikill á brǫndum. Grettir sá, at þar sat jǫtunn ǫgurliga mikill; hann var hræðiligr at sjá. En er Grettir kom at honum, hljóp jǫtunninn upp ok greip flein einn ok hjó til þess, er kominn var, þvíat bæði mátti hǫggva ok leggja með því. Tréskapt var í; þat kǫlluðu menn þá heptisax, er þannveg var gǫrt. Grettir hjó á móti með saxinu, ok kom á skaptit, svá at í sundr tók. Jǫtunninn vildi þá seilaz á bak sér aptr til sverðs, er þar hekk í hellinum. Í því hjó Grettir framan á brjóstit, svá at náliga tók af alla bringspelina ok kviðinn, svá at iðrin steypðuz ór honum ofan í ána, ok keyrði þau ofan eptir ánni. Ok er prestr sat við festina, sá hann, at slyðrur nǫkkurar rak ofan eptir strengnum blóðugar allar. Hann varð þá lauss á velli ok þóttiz nú vita, at Grettir mundi dauðr vera. Hljóp hann þá frá festarhaldinu ok fór heim. Var þá komit at kveldi, ok sagði prestr vísliga, at Grettir væri dauðr, ok sagði, at mikill skaði væri eptir þvílíkan mann.

Nú er frá Gretti at segja; hann lét skamt hǫggva í milli, þar til er jǫtunninn dó. Gekk Grettir þá innar eptir hellinum. Hann kveikði ljós ok kannaði hellinn. Ekki er frá því sagt, hversu mikit fé hann fekk í hellinum; en þat ætla menn, at verit hafi nǫkkut. Dvalðiz honum þar fram á nóttina. Hann fann þar tveggja manna bein ok bar þau í belg einn. Leitaði hann þá ór hellinum ok lagðiz til festarinnar ok hristi hana ok ætlaði, at prestr mundi þar vera. En er hann vissi, at prestr var heim farinn, varð hann þá at handstyrkja upp festina, ok komz hann svá upp á bjargit. Fór hann þá heim til Eyjardalsár ok kom í forkirkju belginum þeim, sem beinin váru í, ok þar með rúnakefli því, er vísur þessar váru forkunnliga vel á ristnar:

Ok en þessi:

Þar sagði svá, at Grettir hafi bein þessi ór hellinum haft. En er prestr kom til kirkju um morgininn, fann hann keflit ok þat sem fylgði, ok las rúnarnar. En Grettir hafði farit heim til Sandhauga.

En þá er prestr fann Gretti, spurði hann inniliga eptir atburðum; en hann sagði alla sǫgu um ferð sína ok kvað prest ótrúliga hafa haldit festinni. Prestr lét þat á sannaz. Þóttuz menn þat vita, at þessar óvættir mundu valdit hafa mannahvǫrfum þar í dalnum. Varð ok aldri mein af aptrgǫngum eða reimleikum þar í dalnum síðan. Þótti Grettir þar gǫrt hafa mikla landhreinsun. Prestr jarðaði bein þessi í kirkjugarði. Grettir var síðan á Sandhaugum um vetrinn ok dulðiz þó fyrir alþýðu manna. En er Þórir í Garði hafði af pata nǫkkurn, at Grettir væri í Bárðardal, þá setti hann menn til hǫfuðs honum. Réðu menn honum þá, at hann skyldi á brott leita, ok fór hann þá vestr. En er hann kom á Mǫðruvǫllu til Guðmundar ens ríka, beiddi hann þá Guðmund ásjá.

En hann kvað sér ekki hent við honum at taka; "en sá einn er þér," sagði Guðmundr, "at koma þér þar niðr, sem þú mættir vera óhræddr um líf þitt."

Grettir kvaz eigi vita, hvar þat væri.

Guðmundr mælti: "Ey sú liggr á Skagafirði, er heitir Drangey. Hon er svá gott vígi, at hvergi má komaz upp á hana, nema stigar sé við látnir. Gætir þú þangat komiz, þá veit ek eigi þess manns ván, er þik sœki þangat með vápnum eða vélum, ef þú gætir vel stigans."

"Reynt skal þetta vera," segir Grettir, "en svá gerumz ek myrkfælinn, at þat má ek ekki til lífs vinna mér, at vera einn saman."

Guðmundr mælti: "Vera má, at svá sé; en trú þú engum svá vel, at þú trúir eigi bezt sjálfum þér. En vandsénir eru margir."

Grettir þakkaði honum heilræði. Fór hann þá brott af Mǫðruvǫllum. Hann létti eigi fyrr en hann kom til Bjargs. Móðir hans fagnaði honum vel, ok þau Illugi bæði. Dvalðiz hann þar nǫkkurar nætr. Þar frétti hann víg Þorsteins Kuggasonar. Hafði þat orðit um haustit áðr en Grettir fór til Bárðardals. Þótti honum nú taka mjǫk um at hǫggvaz. Reið Grettir þá suðr Holtavǫrðuheiði ok ætlaði at hefna Hallmundar, ef hann hitti Grím. En er hann kom í Norðrárdal, frétti hann, at Grímr var fyrir tveim vetrum eða þrimr á brott þaðan, sem fyrr var sagt. En því hafði Grettir svá seint spurt þessi tíðendi, at hann fór hulðu hǫfði þá tvá vetr ok þann enn þriðja, sem hann var í Þórisdal, ok hafði enga menn fundit, þá er honum vildi nǫkkurar fréttir segja. Sneri hann þá til Breiðafjarðardala ok sætti þeim mǫnnum, er fóru yfir Brattabrekku. Lét hann þá enn sópa greipr um eignir smábœnda; þat var um hásumarsskeið.

Þetta sumar, er á leið, fœddi Steinvǫr at Sandhaugum sveinbarn, ok hét Skeggi. Hann var fyrst kendr Kjartani, syni Steins prests at Eyjardalsá. Skeggi var ólíkr ǫðrum systkinum sínum fyrir sakir afls ok vaxtar. En þá er hann var fimmtán vetra, var hann sterkastr norðr þar, ok var þá eignaðr Gretti. Hugðu menn, at hann mundi afbragðsmaðr verða, en hann andaðiz sjautján vetra, ok er engi saga af honum.

Eptir víg Þorsteins Kuggasonar lagði Snorri goði fæð mikla á þá Þórodd, son sinn, ok Sám, son Barkar ens digra. En þat er eigi greint, hvat þeir hǫfðu helzt til saka útan þat, at þeir hafa eigi viljat gera eitthvert stórvirki, þat er Snorri lagði fyrir þá, ok því rak Snorri goði Þórodd brott frá sér ok bað hann eigi fyrr aptr koma, en hann hefði drepit einnhvern skógarmann, ok svá varð at vera. Fór Þóroddr þá yfir til Dala. Þá bjó á Breiðabólstað í Sǫkkólfsdal ekkja sú, er Geirlaug hét. Hon helt smalamann þann, sem sekr var orðinn um áverkamál. Hann var frumvaxta piltungr. Þat frétti Þóroddr Snorrason ok reið á Breiðabólstað; hann spurði, hvar smalamaðr væri.

Húsfreyja kvað hann vera hjá fé; "eðr hvat viltu honum?"

"Ek skal hafa líf hans," segir Þóroddr, "þvíat hann er sekr skógarmaðr."

Hon svarar: "Þat er þér engi frami, at drepa hann, veslinginn, slíkr ofrgarpr sem þú þykkiz vera. Mun ek vísa þér til meira þrekvirkis, ef þér er mikill hugr á at reyna þik."

"Hvert er þat?" segir hann.

Hon svarar: "Hér upp í fjallinu liggr Grettir Ásmundarson; fáz þú við hann; þat er meir við þitt hœfi."

Þóroddr tók vel máli þessu; "ok skal svá vera". Keyrði hann þá hestinn sporum ok reið upp eptir dalnum. Ok er hann kom á hæðirnar fyrir neðan Austrá, sá hann, hvar var ljósbleikr hestr með sǫðli. Hann sá þar ok mikinn mann með vápnum ok sneri þegar til móts við hann. Grettir heilsaði honum ok spurði, hverr hann væri. Þóroddr nefndi sik ok mælti: "Hví spyrr þú mik eigi heldr at ørendum mínum en nafni?"

"Því," sagði Grettir, "at þau ein munu vera, at lítit mun til koma. Eða ertu sonr Snorra goða?"

"Svá er ok víst," sagði Þóroddr; "en þó skal nú reyna, hvárr okkarr meira má."

"Auðvitat er þat," sagði Grettir, "eða hefir þú eigi frétt þat, at ek hefi orðit lítil heillaþúfa um at þreifa flestum mǫnnum?"

"Veit ek þat," segir Þóroddr, "en þó skal nú nǫkkut til vága"; ok brá sverði ok sótti at Gretti með ákefð. En hann hlífði sér með skildi, en ekki bar hann vápn á Þórodd, ok fór svá um stund; ekki varð hann sárr.

Grettir mælti þá: "Látum vit af þessum leik, þvíat engan sigr muntu fá í okkrum viðskiptum."

Þóroddr hjó þá sem óðast. Gretti leiddiz við hann at fáz. Þreif hann til Þórodds ok setti hann niðr hjá sér ok mælti: "Allz á ek kosti við þik at gera, þat sem ek vil; ok ekki hræðumz ek, at þú verðir mér at bana; en hræðumz ek hærukarlinn Snorra goða, fǫður þinn, ok ráð hans; þau hafa flestum á kné komit. Ok skyldir þú ætla þér þat, er þú gætir orkat; en ekki er þat barnafœri at berjaz við mik."

En er Þóroddr sá, at hann kom engu fram, sefaðiz hann heldr, ok skilðu þeir við þat. Reið Þóroddr heim í Tungu ok sagði fǫður sínum sameign þeira Grettis.

Snorri goði brosti at ok mælti: "Margr er dulinn at sér; ok varð ykkarr mikill mannamunr; þú hjótt upp á hann, en hann mátti gera við þik, hvat er hann vildi. En þó gerði Grettir vitrliga, er hann drap þik eigi, þvíat ek munda eigi nent hafa, at þín væri óhefnt; skal ek heldr leggja honum til liðs, ef ek verð við staddr hans mál."

Fannz þat mjǫk á Snorra, at honum þótti Grettir vel hafa gǫrt við Þórodd, ok var jafnan vinr hans síðan í tillǫgum sínum.

Grettir reið norðr til Bjargs lítlu síðar, en þeir Þóroddr skilðu, ok dvalðiz þar enn um stundar sakir. Þá gerðiz svá mikit bragð at myrkfælni hans, at hann þorði hvergi at fara, þegar er røkkva tók. Móðir hans bauð honum þar at vera en kvaz þó sjá, at þat mundi honum eigi duga, fyrir þann skuld, at hann átti sǫkótt um allt landit.

Grettir kvað hana engar ónáðir af sér skyldu hafa; "en eigi mun ek þat lengr til lífs mér vinna," segir hann, "at vera einn saman."

Illugi, bróðir hans, var þá fimmtán vetra gamall ok allra manna gerviligastr. Hann var hjá viðtali þeira. Grettir sagði móður sinni, hvat Guðmundr enn ríki hafði ráðit honum, ok léz mundu leita, ef kostr væri, at komaz í Drangey. En þó kvaz hann eigi þar vera mega, nema hann fengi einhvern dygðarmann at vera hjá sér.

Þá mælti Illugi: "Ek mun fara með þér, bróðir! en eigi veit ek, at þér sé fylgð í mér, útan þat, at trúr mun ek þér vera ok eigi renna frá þér, meðan þú stendr uppi; ok gørr veit ek, hvat um þik líðr, ef ek fylgi þér."

Grettir svarar: "Þú ert svá manna, at mér er mest gleði at; ok ef móður minni væri eigi í móti skapi, vilda ek gjarna, at þú fœrir með mér."

Ásdís mælti þá: "Er svá nú komit, at ek sé, at tvennum vandræðum gegnir. Ek þykkjumz eigi Illuga missa mega, en ek veit, at svá mikil atkvæði eru at um hagi Grettis, at hann verðr eitthvert ór at ráða. En þóat mér þykki mikit fyrir, at sjá á bak ykkr báðum sonum mínum, þá vil ek þat þó til vinna, ef Gretti væri þá nærr en áðr."

Illugi varð glaðr við þetta, þvíat hann hugði gott til at fara með Gretti. Hon fekk þeim lausafé mikit. Bjugguz þeir þá til ferðar.

Leiddi Ásdís þá frá garði, ok áðr en þau skilðu, mælti hon svá: "Nú fari þit þar synir mínir tveir, ok mun ykkarr samdauði verða tregastr; ok má engi renna undan því, sem honum er skapat. Mun ek hvárigan ykkarn sjá sinni síðan. Látið nú eitt yfir ykkr ganga. En eigi veit ek, hverja heill þit sœkið þangat í Drangey; en þar munu þit beinin bera; ok margir munu fyrirmuna ykkr þarvistar. Sjái þit vel fyrir svikum; en vápnbitnir munu þit verða; en undarliga hafa mér draumar gengit. Gætið ykkar vel við gerningum; fátt er rammara en forneskjan."

En er hon hafði þetta mælt, grét hon mjǫk.

Þá mælti Grettir: "Grát þú eigi, móðir! þat skal sagt, at þú hafir sonu átt en eigi dœtr, ef vit erum með vápnum sóttir; ok lif vel ok heil."

Eptir þat skilðu þau. Þeir fóru nú norðr um sveitir ok hittu frændr sína. Dvǫlðuz svá á haust fram til vetrar. Þá sneru þeir til Skagafjarðar ok fóru norðr Vatnsskarð ok svá til Reykjaskarðs ok svá ofan Sæmundarhlíð ok svá á Langholt. Þeir kómu til Glaumbœjar at áliðnum degi. Grettir hafði kastat hetti sínum á øxl sér; svá gekk hann jafnan úti, hvárt sem var betra eðr verra. Þaðan fóru þeir, ok er þeir kómu skamt á veg, kom maðr til móts við þá, hǫfuðmikill, hár ok mjór ok illa klæddr. Hann heilsaði þeim, ok spurðu hvárir aðra at nafni. Þeir sǫgðu til sín; en hann nefndiz Þorbjǫrn. Hann var einhleypr maðr ok nenti ekki at vinna ok skrumaði mikit, ok var hent at honum gaman mikit eðr dáruskapr af sumum mǫnnum. Hann gerði sér við þá dælt ok sagði mart ofan ór heraði frá bygðarlagsmǫnnum.

Gretti þótti gaman mikit at honum. Hann spurði, hvárt þeir þœttiz eigi þurfa þess manns, er starfaði fyrir þeim; "vilda ek gjarna fara með ykkr," segir hann.

Svá fekk hann um talat, at þeir létu hann fylgja sér. Var fjúkanda mjǫk ok kalt. En með því, at þessi maðr var umfangsmikill ok enn mesti gárungr, átti hann kenningarnafn ok var kallaðr Glaumr.

"Mikit fannz þeim um í Glaumbœ, er þú gekkt þar heim hettulauss í þvílíku illviðri," sagði Glaumr, "hvárt þú mundir því hraustari, sem þú vart ókulvísari. En hér váru bóndasynir tveir, afburðarmenn allmiklir, ok kvaddi sauðamaðr þá til fjár með sér, ok þóttuz varla geta klætt sik fyrir kulda."

Grettir mælti: "Sá ek einn ungan mann inn í dyrum, ok dró þar á sik vǫttu sína; en annarr gekk á milli fjóss ok haugs, ok mun ek hvárigan þeira hræðaz."

Eptir þat fóru þeir ofan til Reyniness ok váru þar um nóttina. Þaðan fóru þeir út á strǫndina til þess bœjar, er at Reykjum hét; þar bjó sá maðr, er Þorvaldr hét, ok var góðr bóndi. Bað Grettir hann ásjá ok sagði honum fyrirætlan sína, at hann vildi komaz út í Drangey. Bóndi sagði, at Skagfirðingum mundi þat þykkja engi vinsending, ok talðiz undan. Grettir tók þá fésjóð, er móðir hans hafði gefit honum, ok fekk bónda. Hann varð léttbrýnn við féit ok fekk til húskarla sína þrjá at flytja þá um nóttina í tunglsljósi. Frá Reykjum er skemst til eyjarinnar, ok er þat vika sjóvar.

En er þeir kómu í eyna, þótti Gretti þar gott um at litaz, þvíat hon var grasi vaxin en sjábrǫtt, svá at hvergi mátti upp á komaz, nema þar sem stigarnir váru. Ok ef upp var dreginn enn efri stiginn, þá var þat enskis manns fœrleikr, at komaz á eyna. Þar var þá ok fuglberg mikit á sumrum. Þar var þá áttatigi sauða í eynni, er bœndr áttu; þat váru mest hrútar ok ær, er þeir ætluðu til skurðar. Settiz Grettir þar nú um kyrt. Þá hafði hann fimmtán vetr eðr sextán í sekð verit, at því sem Sturla Þórðarson hefir sagt. Þá er Grettir kom í Drangey, váru þessir heraðshǫfðingjar í Skagafirði.

Hjalti bjó at Hofi í Hjaltadal, sonr Þórðar Hjaltasonar Þórðarsonar skálps. Hjalti var hǫfðingi ok gǫfugmenni mikit ok vinsæll. Þorbjǫrn ǫngull hét bróðir hans. Hann var mikill maðr ok sterkr ok harðfengr ok ódæll. Þórðr, faðir þeira, hafði kvángaz í elli sinni, ok var sú kona ekki móðir þeira brœðra. Hon var illa til stjúpbarna sinna, ok verst til Þorbjarnar, þvíat hann var illfengr ok ófyrirleitinn. Þat var eitt sinn, at Þorbjǫrn ǫngull sat at tafli; þá gekk stjúpmóðir hans hjá ok sá, at hann telfdi hnettafl; þat var stórt halatafl. Henni þótti hann óþrifinn, ok kastaði at honum nǫkkurum orðum, en hann svaraði illa. Hon greip þá upp tǫflina ok setti halann á kinnbein Þorbirni, ok hljóp af í augat, svá at úti lá á kinninni. Hann hljóp upp ok þreif til hennar óþyrmiliga, svá at hon lagðiz í rekkju af, ok af því dó hon síðan; ok sǫgðu menn, at hon hefði verit ólétt. Síðan varð hann mestr óeirðarmaðr. Tók hann þá við fé sínu ok bjó fyrst í Viðvík. Halldórr Þorgeirs sonr Þórðarsonar frá Hǫfða bjó at Hofi á Hǫfðastrǫnd. Hann átti Þórdísi Þórðardóttur, systur þeira brœðra Hjalta ok Þorbjarnar ǫnguls. Halldórr var gildr bóndi ok ríkr at fé. Bjǫrn hét maðr, er bjó í Haganesi í Fljótum; hann var vinr Halldórs at Hofi.

Þessir veittuz at hverju máli. Tungu-Steinn hét maðr, er bjó at Steinsstǫðum. Hann var Bjarnarson Ófeigssonar þunnskeggs, Kráku-Hreiðarssonar, þess er Eiríkr í Guðdǫlum gaf Tunguna niðr frá Skálamýri. Steinn var frægr maðr. Eiríkr hét maðr, sonr Hólmgǫngu-Starra, Eiríkssonar ór Guðdǫlum, Hróaldssonar Geirmundarsonar ǫrðigskeggja. Hann bjó at Hofi í Guðdǫlum. Þessir váru allir virðingamenn miklir. Brœðr tveir bjuggu þar, sem heitir at Breiðá í Sléttahlíð, ok hét Þórðr hvárrtveggi. Þeir váru rammir at afli, ok þó gæfir menn. Þeir áttu allir part í Drangey. Svá segja menn, at eigi ætti færri menn í eyjunni en tuttugu; ok vildi engi sinn part ǫðrum selja. Þórðarsynir áttu mest í, þvíat þeir váru ríkastir.