Bókastaðir

En er þeir Bjǫrn funduz, sagði hann Gretti, at honum þótti nú mikit at orðit; "ok mun þér ekki hér vært vera á lengðar. Hefir þú nú drepit bæði frændr mína ok vini; en ekki mun ek kasta niðr því, sem ek hefi játat þér, meðan þú ert hér."

Grettir kvaz hendr sínar ok líf eiga at verja; "en illa er þat, er þér mislíkar."

Bjǫrn kvað nú svá búit vera verða. Lítlu síðar kómu þeir menn til Bjarnar, sem mist hǫfðu frændr sína fyrir Gretti, ok báðu, at hann léti eigi óeirðarmann þenna vera þar lengr til skapraunar við þá. Bjǫrn sagði, at svá skyldi vera, þegar at vetr létti af. Þrándr var grœddr, sonr Þórarins á Okrum. Hann var gildr maðr fyrir sér. Hann átti Steinunni, dóttur Hrúts á Kambsnesi. Þorleifr í Hraundal, faðir Steinólfs, var mikill maðr fyrir sér; frá honum eru komnir Hraundœlir. Ekki er nú getit um sameign þeira Grettis ok Mýramanna fleira, meðan er hann var þar í fjallinu. Helt Bjǫrn ok vináttu við hann; en þó fækkuðuz heldr vinir Bjarnar fyrir þetta, er hann lét Gretti þar vera, þvíat menn unðu illa við, at hafa frændr sína bótalausa. Um þing leitaði Grettir brott af Mýrum. Fór hann þá enn til Borgarfjarðar ok fann Grím Þórhallsson ok leitaði hann þá ráðs, hversu hann skyldi þá breyta. Grímr kvez eigi hafa efni til þess at halda hann; ok því fór Grettir til fundar við Hallmund, vin sinn, ok dvalðiz þar um sumarit, þar til er á leið.

Um haustit fór Grettir í Geitland ok beið þar til þess, er bjart veðr kom. Þá gekk hann upp á Geitlandsjǫkul ok stefndi á landsuðr eptir jǫklinum ok hafði með sér ketil ok eldsvirki. Þat ætla menn, at hann hafi farit at tilvísan Hallmundar, þvíat honum hefir verit víða kunnigt. Grettir fór þar til, er hann fann dal í jǫklinum, langan ok heldr mjóvan, ok lukt at jǫklum ǫllum megin, svá at þeir skúttu fram yfir dalinn. Hann komz ofan í einhverjum stað; hann sá þá fagrar hlíðir grasi vaxnar ok smákjǫrr. Þar váru hverar, ok þótti honum, sem jarðhitar mundu valda, er eigi lukðuz saman jǫklarnir yfir dalnum. Á lítil fell eptir dalnum, ok sléttar eyrar báðum megin. Lítill var þar sólargangr, en þat þótti honum ótal, hvé margr sauðr þar var í dalnum. Þat fé var miklu betra ok feitara en hann hefði þvílíkt sét.

Grettir bjóz nú þar um ok gerði sér skála af þeim viði, sem hann fekk þar til. Tók hann sér nú sauði til matar; var þar betri einn sauðr til niðrlags en tveir annarsstaðar. Ein ær mókollótt var þar með dilki, sú er honum þótti mest afbragð í vera fyrir vaxtar sakir. Var honum forvitni á at taka dilkinn, ok svá gerði hann ok skar síðan dilkinn.

Hálf vætt mǫrs var í dilkinum, en hann var þó ǫllu betri. En er mókolla misti dilks síns, fór hon upp á skála Grettis hverja nótt ok jarmaði, svá at hann mátti enga nótt sofa. Þess iðraðiz hann mest, er hann hafði dilkinn skorit fyrir ónáðum hennar. Hvert kveld, er hálfrøkkvit var, heyrði hann hóat upp í dalnum, ok þá hljóp féit allt til ens sama bóls hvert kveld. Svá hefir Grettir sagt, at fyrir dalnum hafi ráðit blendingr, þurs einn, sá er Þórir hét, ok í hans trausti hafði Grettir þar verit; við hann kendi Grettir dalinn ok kallaði Þórisdal. Dœtr kvað hann Þóri eiga, ok hendi Grettir gaman at þeim; enda tóku þær því vel, þvíat þar var eigi margkvæmt. En þá er fastat var, gerði Grettir þá minning, at þá skyldi eta mǫr ok lifrar um langafǫstu. Ekki bar þar til tíðenda um vetrinn. Þá þótti Gretti þar svá daufligt, at hann mátti þar eigi lengr vera. Fór hann þá í brott ór dalnum ok gekk suðr þvers af jǫklinum ok kom þá at norðan at miðjum Skjaldbreið. Reisti hann upp hellu ok klappaði á rauf ok sagði svá, ef maðr legði auga sitt við raufina á hellunni, at þá mætti sjá í gil þat, sem fellr ór Þórisdal. Síðan fór hann suðr um land ok svá til Austfjarða. Var hann í þessari ferð um sumarit ok vetrinn, ok fann alla ena meiri menn; ok bægði honum svá við, at hvergi fekk hann vist né veru. Svá fór hann aptr et nyrðra ok dvalðiz í ýmsum stǫðum.

Lítlu síðar en Grettir fór af Arnarvatnsheiði, kom sá maðr á heiðina, er Grímr hét. Hann var sonr ekkjunnar á Kroppi. Hann hafði drepit son Eiðs Skeggjasonar ór Ási ok varð fyrir þat sekr gǫrr. Hann settiz nú þar, sem Grettir hafði áðr verit, ok veiddi vel ór vatninu. Hallmundi lék ǫfund á, er Grímr var kominn í stað Grettis, ok hugsaði, at honum skyldi engi árferð í vera, þótt hann veiddi mart.

Svá bar til einn dag, at Grímr veiddi hundrað fiska ok bar heim til skála ok bjó um úti, en um morgininn eptir, er hann kom til, var í brottu hverr fiskr. Þetta þótti honum undarligt, ok fór til vatnsins ok veiddi nú tvau hundruð fiska; fœrði heim ok bjó um, ok fór allt á sǫmu leið, at allir váru í brott at morni. Nú þótti honum ór einum brunni bera.

Enn þriðja dag veiddi hann þrjú hundruð fiska; bar heim ok vakði yfir skála sínum. Grímr sá út í hurðarboruna, ef nǫkkurr kœmi til skálans. Leið nú svá nǫkkut fram á nóttina. Ok er var þriðjungr af nótt, þá heyrði hann gengit úti hjá ok stigit heldr hart; ok er Grímr varð þessa varr, tók hann øxi, er hann átti; þat var allhvast vápn. Hann vildi vita, hvat þessi hafðiz at. Kvámumaðrinn hafði mikinn meis á baki ok setti niðr ok litaðiz um ok sá engan mann úti. Hann baukar til fiskanna ok þykkir nú gott hǫnd á at hafa; rótar ofan í meisinn ǫllum fiskunum. Þá er fullr meissinn. Fiskrinn var svá stórr, at Grímr ætlaði, at engi hestr mundi bera meira. Hann tekr nú ok ræðz undir byrðina. Ok í því, er hann vildi upp standa, hljóp Grímr út ok hjó tveim hǫndum á hálsinn, svá at øxin sǫkk at hamri. Hinn brá við hart ok hafði á rás með meisinn suðr á fjall. Grímr sneri eptir honum ok vildi vita, hvárt honum hefði tekit. Þeir fóru allt suðr undir Balljǫkul; þar gekk þessi maðr inn í helli. Eldr var bjartr í hellinum; þar sat kona við, stór vexti ok þó skaplig. Þat heyrði Grímr, at hon heilsaði fǫður sínum ok nefndi Hallmund. Hann kastaði niðr hart byrðinni ok andvarpaði hátt.

Hon spurði, hví hann væri blóðugr. Hann svarar ok kvað þetta:

Hon spurði þá inniliga at viðskiptum þeira, en hann sagði allt sem farit hafði.

"Skaltu nú heyra til," sagði hann, "en ek mun segja frá athǫfnum mínum; ok mun ek kveða þar um kvæði, en þú skalt rísta eptir á kefli. Hon gerði svá. Þá kvað hann Hallmundarkviðu, ok er þetta þar í:

Margra athafna sinna gat Hallmundr í kviðunni, þvíat hann hafði farit um allt landit.

Þá mælti dóttir hans: "Ekki hefir sjá maðr sleppifengr verit; ok var þat eigi ólíkligt, þvíat þú settir illa á stofn við hann. Eða hverr mun nú hefna þín?"

Hallmundr svarar: "Eigi er víst, at þess verði auðit; vita þykkjumz ek, at Grettir mundi hefna mín, ef hann mætti sér við koma. En ekki mun hœgt at ganga í móti gæfu þessa manns, þvíat honum mun mikit lagit verða."

Eptir þat dró svá mikit mætti Hallmundar, sem fram leið kvæðinu. Var þat mjǫk jafnskjótt, at kviðunni var lokit, ok Hallmundr dó. Hon bar sik þá lítt ok grét allsárt. Þá gekk Grímr fram ok bað hana hreysta sik; "ok verðr hverr þá at fara, er hann er feigr. Varð þetta mjǫk af tilstofningu hans; mátta ek varla sjá, at hann rænti mik."

Hon kvað hann mikit hafa at mæla um þat; "ok gefz illa ójafnaðr."

Gladdiz hon þá heldr í viðrœðunni. Þar dvalðiz Grímr margar nætr í hellinum ok nam kviðuna; ok fór þá lagliga með þeim. Grímr var á Arnarvatnsheiði um vetrinn eptir dauða Hallmundar. Eptir þat kom Þorkell Eyjólfs-son til móts við hann á heiðina, ok bǫrðuz þeir. Lauk svá þeira viðskipti, at Grímr átti vald á lífi Þorkels ok vildi eigi drepa hann; en Þorkell tók hann til sín ok kom honum útan ok gaf honum mikit góz; ok þótti hvárrtveggi vel gera við annan.

Grímr varð síðan farmaðr, ok er mikil saga frá honum sǫgð. Nú er þar til at taka, at Grettir er kominn austan ór fjǫrðum, ok fór nú huldu hǫfði ok duldiz, þvíat hann vildi ekki finna Þóri, ok lá úti um sumarit á Mǫðrudalsheiði ok í ýmsum stǫðum; hann var ok stundum á Reykjaheiði. Þat frétti Þórir, at Grettir var á Reykjaheiði, ok safnaði mǫnnum ok reið á heiðina ok ætlaði nú, at hann skyldi eigi undan taka. Grettir varð náliga eigi fyrr varr við, en þeir kómu at honum. Hann var þá við sel, er þar stóð skamt frá veginum; þá var hann við annan mann. Ok er þeir sá flokkana, ok varð skjótt til ráða at taka, þá bað Grettir, at þeir skyldu fella hestana ok draga inn í selit; ok svá gerðu þeir. Þórir reið um fram norðr eptir heiðinni, ok mistu vinar í stað ok fundu ekki ok hurfu nú aptr.

Ok er flokkrinn var vestr um riðinn, þá mælti Grettir: "Eigi mun þeim ferðin þykkja góð, ef vér finnumz eigi. Nú skaltu geyma hesta okkra, en ek skal fara móts við þá. Væri þeim þat hjáleikr, ef þeir kendi mik eigi."

Fǫrunautr hans latti þessa; en þó fór hann ok tók sér annan búning ok hafði síðan hǫtt niðr fyrir andlitit ok hafði staf í hendi; gekk síðan á veginn fyrir þá. Þeir heilsuðu honum ok spurðu, hvárt hann hefði nǫkkura menn sét ríða um heiðina.

"Sét mun ek hafa þá, sem þér leitið at; skorti yðr nú alllítit at finna þá, þvíat þeir váru hér fyrir sunnan mýrarnar, þær sem eru til vinstri handar."

En er þeir heyrðu þetta, þeystu þeir út á mýrarnar. Þar váru svá mikil fen, at þeir kómuz hvergi fram, ok urðu at draga ór hestana ok hrøkðuz þar í lengi dags. Báðu þeir illa fyrir honum þessum fǫrumanni, er þá hafði svá dárat. Grettir sneri skjótt aptr til móts við félaga sinn, ok er þeir funduz, kvað Grettir vísu:

Þeir riðu nú sem hvatast vestr af ok fram um bœinn í Garði, áðr en Þórir kom af fjallinu með flokk sinn. Ok er þeir kómu nær bœnum, kom maðr í fǫr þeira; sá kendi þá ekki. Þeir sá, at kona stóð úti, ung ok skrautbúin. Grettir spurði, hver kona sú mundi vera. Sá enn nýkomni maðr sagði, at þat væri dóttir Þóris. Þá kvað Grettir vísu:

Af þessu þóttiz sjá vita enn nýkomni maðr, hverir vera mundu, ok reið til bygðar ok sagði, at Grettir væri um riðinn. En er Þórir kom heim, þótti mǫrgum Grettir hafa vafit beðinn at hǫfði þeim. Setti Þórir þá gíslingar fyrir Gretti, hvar sem hann kœmi. Tók Grettir þat til ráðs, at hann sendi fylgðarmann sinn vestr á sveitir með hestana, en hann fór upp til fjalla ok var í dularkufli ok fór svá norðr þar ǫndverðan vetr, svá at hann kendiz ekki. Ǫllum þótti Þórir nú hafa fengit af slíkt eða verra en fyrr í þeira viðskiptum.

Steinn hét prestr, er bjó at Eyjardalsá í Bárðardal. Hann var búþegn góðr ok ríkr at fé. Kjartan hét sonr hans, rǫskr maðr ok vel á legg kominn. Þorsteinn hvíti hét maðr, er bjó at Sandhaugum, suðr frá Eyjardalsá. Steinvǫr hét kona hans, ung ok glaðlát. Þau áttu bǫrn, ok váru þau ung í þenna tíma. Þar þótti mǫnnum reimt mjǫk sakir trǫllagangs. Þat bar til tveim vetrum fyrr en Grettir kom norðr í sveitir, at Steinvǫr húsfreyja at Sandhaugum fór til jólatíða til Eyjardalsár eptir vana, en bóndi var heima. Lǫgðuz menn niðr til svefns um kveldit, ok um nóttina heyrðu menn brak mikit í skálann ok til sængr bónda. Engi þorði upp at standa at forvitnaz um, þvíat þar var fáment mjǫk. Húsfreyja kom heim um morgininn, ok var bóndi horfinn, ok vissi engi, hvat af honum var orðit. Liðu svá enu næstu misseri. En annan vetr eptir vildi húsfreyja fara til tíða; bað hon húskarl sinn heima vera. Hann var tregr til, en bað hana ráða. Fór þar allt á sǫmu leið sem fyrr, at húskarl var horfinn. Þetta þótti mǫnnum undarligt. Sá menn þá blóðdrefjar nǫkkurar í útidyrum. Þóttuz menn þat vita, at óvættir mundu hafa tekit þá báða. Þetta fréttiz víða um sveitir. Grettir hafði spurn af þessu; ok með því at honum var mjǫk lagit at koma af reimleikum eða aptrgǫngum, þá gerði hann ferð sína til Bárðardals ok kom atfangadag jóla til Sandhauga. Hann duldiz ok nefndiz Gestr. Húsfreyja sá, at hann var furðu mikill vexti, en heimafólk var furðu hrætt við hann. Hann beiddiz þar gistingar. Húsfreyja kvað honum mat til reiðu, "en ábyrgz þik sjálfr."

Hann kvað svá vera skyldu. "Mun ek vera heima," segir hann, "en þú far til tíða, ef þú vill."

Hon svarar: "Mér þykkir þú hraustr, ef þú þorir heima at vera."

"Eigi læt ek mér at einu getit," sagði hann.

"Illt þykkir mér heima at vera," segir hon, "en ekki komumz ek yfir ána."

"Ek skal fylgja þér yfir," segir Gestr.

Síðan bjóz hon til tíða, ok dóttir hennar með henni, lítil vexti. Hláka mikil var úti, ok áin í leysingum; var á henni jakafǫr.

Þá mælti húsfreyja: "Ófœrt er yfir ána, bæði mǫnnum ok hestum."

"Vǫð munu á vera," kvað Gestr; "ok verið eigi hræddar."

"Ber þú fyrst meyna," kvað húsfreyja, "hon er léttari."

"Ekki nenni ek at gera tvær ferðir at þessu," segir Gestr, "ok mun ek bera þik á handlegg mér."

Hon signdi sik ok mælti: "Þetta er ófœra; eða hvat gerir þú þá af meyjunni?"

"Sjá mun ek ráð til þess," segir hann; ok greip þær upp báðar ok setti ena yngri í kné móður sinnar ok bar þær svá á vinstra armlegg sér, en hafði lausa ena hœgri hǫnd ok óð svá út á vaðit. Eigi þorðu þær at œpa, svá váru þær hræddar. En áin skall þegar upp á brjósti honum. Þá rak at honum jaka mikinn, en hann skaut við hendi þeiri, er laus var, ok hratt frá sér. Gerði þá svá djúpt, at straumrinn braut á ǫxlinni. Óð hann sterkliga, þar til er hann kom at bakkanum ǫðrum megin, ok fleygir þeim á land. Síðan sneri hann aptr, ok var þá hálfrøkkvit, er hann kom heim til Sandhauga; ok kallaði til matar. Ok er hann var mettr, bað hann heimafólk fara innar í stofu. Hann tók þá borð ok lausa viðu ok rak um þvera stofuna ok gerði bálk mikinn, svá at engi heimamaðr komz fram yfir. Engi þorði í móti honum at mæla, ok í engum skyldi kretta. Gengit var í hliðvegginn stofunnar inn við gaflhlaðit; ok þar þverpallr hjá. Þar lagðiz Gestr niðr ok fór ekki af klæðunum. Ljós brann í stofunni gegnt dyrum. Liggr Gestr svá fram á nóttina. Húsfreyja kom til Eyjardalsár til tíða, ok undruðu menn um ferðir hennar yfir ána. Hon sagðiz eigi vita, hvárt hana hefði yfir flutt maðr eða trǫll.

Prestr kvað mann víst vera mundu, þóat fárra maki sé; "ok látum hljótt yfir," sagði hann; "má vera, at hann sé ætlaðr til at vinna bót á vandræðum þínum."

Var húsfreyja þar um nóttina.

Nú er frá Gesti þat at segja, at þá er dró at miðri nótt, heyrði hann út dynur miklar. Þvínæst kom inn í stofuna trǫllkona mikil. Hon hafði í hendi trog, en annarri skálm, heldr mikla. Hon litaz um, er hon kom inn, ok sá, hvar Gestr lá, ok hljóp at honum, en hann upp í móti, ok réðuz á grimmliga ok sóttuz lengi í stofunni. Hon var sterkari, en hann fór undan kœnliga. En allt þat, sem fyrir þeim varð, brutu þau, jafnvel þverþilit undan stofunni. Hon dró hann fram yfir dyrnar, ok svá í anddyrit; þar tók hann fast í móti. Hon vildi draga hann út ór bœnum, en þat varð eigi fyrr en þau leystu frá allan útidyraumbúninginn ok báru hann út á herðum sér. Dœfði hon þá ofan til árinnar ok allt fram at gljúfrum. Þá var Gestr ákafliga móðr, en þó varð annathvárt at gera: at herða sik, ella mundi hon steypa honum í gljúfrin. Alla nóttina sóttuz þau. Eigi þóttiz hann hafa fengiz við þvílíkan ófagnað fyrir afls sakir. Hon hafði haldit honum svá fast at sér, at hann mátti hvárigri hendi taka til nokkurs, útan hann helt um hana miðja kvinnuna. Ok er þau kómu á árgljúfrit, bregðr hann flagðkonunni til sveiflu. Í því varð honum laus en hœgri hondin. Hann þreif þá skjótt til saxins, er hann var gyrðr með, ok bregðr því; høggr þá á oxl trollinu, svá at af tók hondina hœgri, ok svá varð hann lauss. En hon steyptiz í gljúfrin ok svá í forsinn. Gestr var þá bæði stirðr ok móðr ok lá þar lengi á hamrinum. Gekk hann þá heim, er lýsa tók, ok lagðiz í rekkju. Hann var allr þrútinn ok blár.

Ok er húsfreyja kom frá tíðum, þótti henni heldr raskat um hýbýli sín. Gekk hon þá til Gests ok spurði, hvat til hefði borit, er allt var brotit ok bolat. Hann sagði allt, sem farit hafði. Henni þótti mikils um vert, ok spurði, hverr hann var. Hann sagði þá til et sanna ok bað sœkja prest ok kvaz vildu finna hann. Var ok svá gǫrt. En er Steinn prestr kom til Sandhauga, varð hann brátt þess víss, at þar var kominn Grettir Ásmundarson, er Gestr nefndiz. Prestr spurði, hvat hann ætlaði af þeim mǫnnum mundi vera orðit, er þar hǫfðu horfit. Grettir kvaz ætla, at í gljúfrin mundu þeir hafa horfit. Prestr kvaz eigi kunna at leggja trúnað á sagnir hans, ef engi merki mætti til sjá. Grettir segir, at síðar vissi þeir þat gǫrr. Fór prestr heim. Grettir lá í rekkju margar nætr. Húsfreyja gerði við hann harðla vel; ok leið svá af jólin. Þetta er sǫgn Grettis, at trǫllkonan steypðiz í gljúfrin við, er hon fekk sárit; en Bárðardalsmenn segja, at hana dagaði uppi, þá er þau glímðu, ok sprungit, þá er hann hjó af henni hǫndina, ok standi þar enn í konu líking á bjarginu. Þeir dalbúarnir leyndu þar Gretti.

Um vetrinn eptir jól var þat einn dag, at Grettir fór til Eyjardalsár. Ok er þeir Grettir funduz ok prestr, mælti Grettir: "Sé ek þat, prestr!" segir hann, "at þú leggr lítinn trúnað á sagnir mínar. Nú vil ek at þú farir með mér til árinnar ok sjáir, hver líkendi þér þykkir á vera."

Prestr gerði svá. En er þeir kómu til forsins, sá þeir skúta upp undir bergit; þat var meitilberg svá mikit, at hvergi mátti upp komaz, ok nær tíu faðma ofan at vatninu. Þeir hǫfðu festi með sér.

Þá mælti prestr: "Langt um ófœrt sýniz mér þér niðr at fara."

Grettir svarar: "Fœrt er víst; en þeim mun bezt þar, sem ágætismenn eru. Mun ek forvitnaz, hvat í forsinum er, en þú skalt geyma festar."

Prestr bað hann ráða ok keyrði niðr hæl á berginu ok bar at grjót.