Bókastaðir

Þorgils Arason reið til þings með fjǫlmenni. Kom þar allt stórmenni um landit. Brátt funduz þeir Skapti lǫgmaðr ok tóku tal með sér.

Þá mælti Skapti: "Er þat satt, Þorgils! at þú hafir haldit þá þrjá menn í vetr, er mestir ójafnaðarmenn þykkja vera, ok þó allir sekir, ok stillt þá svá, at engi hefir ǫðrum mein gǫrt?"

Þorgils segir, at þat var satt.

Skapti mælti: "Mikill hǫfðingsskapr er slíkt; eðr hversu þykkir hverr þeira skapi farinn, eðr hverr hreystimaðr hverr þeira mun vera?"

Þorgils sagði: "Alla ætla ek þá fullrǫskva til hugar; en þeir eru tveir, at ek ætla hræðaz kunna. Er þat þó ólíkt, þvíat Þormóðr er maðr guðhræddr ok trúmaðr mikill, en Grettir er svá myrkfælinn, at hann þorir hvergi at fara, þegar at myrkva tekr, ef hann gerði eptir skapi sínu. En Þorgeir, frænda minn, hygg ek eigi hræðaz kunna."

"Svá mun hverr skapi farinn, sem þú segir," segir Skapti. Skilðu þeir svá talit.

Á þessu alþingi kærði Þóroddr drápustúfr um víg Þorbjarnar øxnamegins, þvíat hann hafði eigi fram komit á Húnavatnsþingi fyrir frændum Atla. Hugði hann, at hér mundi hans mál síðr fyrir borð borit. Þeir frændr Atla sóttu Skapta at málinu; en hann kvaz sjá lǫgvǫrn í því, svá at þar mundu fullar fébœtr fyrir koma. Síðan váru málin í gerð lǫgð, ok var þat flestra ætlan, at vígin mundu á standaz, Atla ok Þorbjarnar. En er Skapti vissi þat, gekk hann til gerðarmanna ok spurði, hvaðan þeir tóku þat. Þeir kǫlluðu þá jafna bœndr, er vegnir váru.

Skapti spyrr: "Hvárt var fyrr, Grettir sekr gǫrr, eðr Atli var veginn?"

En er þat var reiknat, þá varð þat viku munr, er Grettir var sekr gǫrr á alþingi, en hitt varð þegar eptir þingit.

Skapti mælti: "Þat grunaði mik, at yðr mundi yfir sjáz um málatilbúnaðinn, at þér helduð þann aðila, er sekr var áðr ok hvárki mátti sín mál verja né sœkja. Nú segi ek Gretti ekki eiga at gera með vígsmálinu; ok taki eptirmál sá, sem næstr er at lǫgum."

Þá mælti Þóroddr drápustúfr: "Hverr skal þá svara víginu Þorbjarnar, bróður míns?"

"Sjái þér sjálfir fyrir því," segir Skapti; "en ekki munu frændr Grettis ausa fé fyrir hann eðr verk hans, ef honum kaupiz engi friðr."

Ok er þess varð varr Þorvaldr Ásgeirsson, at Grettir var af sagðr eptirmálinu, leituðu þeir þá eptir, hverir næstir váru. Urðu þá skyldastir þeir Skeggi, sonr Gamla at Melum, ok Óspakr, sonr Glúms af Eyri ór Bitru. Þeir váru báðir kappsmenn miklir ok framgjarnir. Varð Þóroddr nú at lúka bœtr fyrir víg Atla; var þat tvau hundruð silfrs.

Þá lagði til Snorri goði: "Vili þér nú, Hrútfirðingar!" sagði hann, "at niðr falli fégjald þetta ok verði Grettir sýkn, þvíat ek ætla, at hann verði sárbeittr í sekðinni?"

Þeir frændr Grettis tóku vel undir þat ok sǫgðuz aldri hirða um fé, ef hann fengi frið ok frelsi. Þóroddr kvaz sjá, at hans hlutr varð erfiðr, ok léz þenna mundu upp taka fyrir sína hǫnd. Snorri bað þá vita áðr, hvárt Þórir ór Garði vildi leyfi til leggja, at Grettir yrði sýkn. En er hann varð þess víss, bráz hann reiðr við ok kvað Gretti aldri skyldu ór sekðum ganga eðr komaz; ok at firr, at hann mundi verða sýkn, sagði hann, at meira fé skyldi leggja til hǫfuðs honum en nǫkkurum ǫðrum skógarmanni. En er hann tók þetta svá þvert, varð ekki af sýknunni. Tóku þeir Gamli féit til sín ok varðveittu, en Þóroddr drápustúfr fekk engar bœtr eptir Þorbjǫrn, bróður sinn. Lǫgðu þeir Þórir þá báðir fé til hǫfuðs Gretti, þrjár merkr silfrs hvárr þeira. Þat þótti mǫnnum nýlunda, þvíat aldri hafði verit meira lagt en þrjár merkr. Snorri kvað þetta óvitrligt, at bekkjaz til at hafa þann mann í sekðum, er svá miklu illu mætti orka, ok kvað þess margan gjalda mundu. Skilðu menn við þat ok riðu heim af þinginu.

Þá er Grettir kom yfir Þorskafjarðarheiði í Langadal, lét hann sópa greipr um eignir smábœnda ok hafði af hverjum þat, er hann vildi. Tók hann af sumum vápn en sumum klæði; gengu þeir allmisjafnt af, en allir sǫgðuz nauðgir láta, þegar hann var á brottu. Þá bjó í Vatnsfirði Vermundr enn mjóvi, bróðir Víga-Styrs. Hann átti Þorbjǫrgu, dóttur Óláfs pá Hǫskuldssonar; hon var kǫlluð Þorbjǫrg en digra. Vermundr var þenna tíma til þings riðinn, er Grettir var í Langadal. Hann fór ofan yfir háls til Laugabóls; þar bjó sá maðr, er Helgi hét. Hann var þar helzt fyrir bœndum. Þaðan hafði Grettir góðan hest, er bóndi átti. Þaðan fór hann inn til Gervidals; þar bjó sá maðr, er Þorkell hét. Hann var vel birgr at kosti ok þó lítilmenni. Hafði Grettir þaðan slíkt, sem hann vildi, ok þorði Þorkell ekki at at finna eðr á at halda. Þaðan fór Grettir til Eyrar ok svá út þeim megin fjarðar, ok hafði af hverjum bœ vistir ok klæði ok gerði mǫrgum harðleikit; ok þótti flestum þungt undir at búa.

Grettir fór nú djarfliga ok hafði engi varðhǫld á sér. Hann fór nú, unz er hann kom í Vatnsfjarðardal, ok fór þar til sels. Dvalðiz hann þar margar nætr ok lá þar í skógum ok svaf ok ugði ekki at sér. En er smalamenn vissu þat, fóru þeir til bœja (r) ok sǫgðu, at sá dólgr væri kominn í bygðina, at þeim þótti ekki dæll viðfangs. Sǫfnuðuz þá bœndr saman ok hǫfðu þrjá tigu manna. Leynduz þeir í skóginum, svá at Grettir vissi ekki til, ok létu smalamann halda njósnum, nær fœri gæfi á Gretti; en þó vissu þeir ógǫrla, hverr maðrinn var.

Nú bar svá til einu dag, þá er Grettir lá ok svaf, at bœndr kómu at honum. Ok er þeir sá hann, áttu þeir ráðagerð um, hversu þeir skyldu taka hann, svá at minst yrði mannhætta í, ok skipuðu til, at tíu skyldu á hann hlaupa, en sumir skyldu bera bǫnd at fótunum. Þeir gerðu nú svá ok fleygðu sér ofan á hann. En Grettir brá við svá hart, at þeir hrutu af honum, en hann komz á kné ok hendr; í því gátu þeir kastat bǫndum á fœtr honum. Þá spyrndi Grettir svá fast við eyrun á tveimr, at þeir lágu í roti. Nú hljóp á hann hverr at ǫðrum, en hann ruddiz um fast ok lengi; en þó gátu þeir hlaðit honum um síðir ok bundu hann. Eptir þat áttu þeir um at tala, hversu við hann skyldi gera. Báðu þeir Helga af Laugabóli taka við honum ok annaz hann, þar til at Vermundr kœmi heim af þingi.

Hann svarar: "Annat ætla ek mér þarfara en láta húskarla mína sitja yfir honum, þvíat ek á lǫnd erfið, ok kemr hann aldri í mína ferð."

Þá báðu þeir Þorkel í Gervidal við honum at taka; kváðu hann vera nógtamann. Þorkell mælti í móti ok kvað engan kost á því, "þar sem ek ligg einn í húsi ok kerling mín, en hvar fjarri ǫðrum mǫnnum; ok komi þér ekki þeim kassa á mik," sagði hann.

"Þú, Þórálfr á Eyri!" sǫgðu þeir, "tak við Gretti ok ger til hans vel um þingit, ella fœr þú hann af þér til næsta bœjar ok ábyrgz, at hann verði ekki lauss; set hann svá bundinn niðr, sem nú tekr þú við honum."

Hann svarar: "Eigi vil ek við Gretti taka, þvíat ek hefi hvárki til fǫng né fé at halda hann. Hefir hann ok ekki á minni jǫrðu tekinn verit. Líz mér heldr vandræði en virðing, við honum at taka eða gera nǫkkut með honum; ok hann kemr aldri í mín hús inn."

Eptir þat leituðu þeir við hvern bónda, ok mæltu allir í móti. Ok eptir þessu viðtali þeira hafa kátir menn sett frœði þat, er Grettisfœrsla hét, ok aukit þar í kátligum orðum til gamans mǫnnum. En er þeir hǫfðu þetta talat lengi, þá kom þat ásamt með þeim, at þeir mundu eigi gera happ sitt at óhappi, ok fóru til ok reistu gálga þar þegar í skóginum, ok ætluðu at hengja Gretti ok hlǫmmuðu nú mjǫk yfir þessu.

Þá sá þeir ríða þrjá menn neðan eptir dalnum; var einn í litklæðum. Þeir gátu, at þar mundi Þorbjǫrg húsfreyja ór Vatnsfirði, ok svá var. Ætlaði hon til sels. Hon var skǫrungr mikill ok stórvitr; hon hafði heraðsstjórn ok skipaði ǫllum málum, þegar Vermundr var eigi heima. Hon veik þangat at, sem mannfundrinn var, ok var hon af baki tekin. Bœndr fǫgnuðu henni vel.

Hon mælti þá: "Hvat þingi hafi þér, eðr hverr er þessi enn hálsdigri, er hér sitr í bǫndum?"

Grettir nefndi sik ok heilsaði henni.

Hon svarar: "Hvat rak þik til þess, Grettir!" sagði hon, "at þú vildir gera hér óspekðir þingmǫnnum mínum?"

"Eigi má nú við ǫllu sjá; vera varð ek nǫkkur."

"Slíkt er mikit gæfuleysi," segir hon, "at vesalmenni þessi skyldi taka þik, svá at ekki lagðiz fyrir þik. Eða hvat ætli þér nú af honum at gera?"

Bœndr sǫgðu henni, at þeir ætluðu at festa hann á gálga fyrir óspekðir sínar.

Hon svarar: "Vera má, at Grettir hafi sakir til þess; en ofráð mun þat verða yðr Ísfirðingum, at taka Gretti af lífi, þvíat hann er maðr frægr ok stórættaðr, þóat hann sé eigi gæfumaðr. Eðr hvat viltu nú vinna til lífs þér, Grettir! ef ek gef þér líf?"

Hann svarar: "Hvat mælir þú til?"

"Þú skalt vinna eið," sagði hon, "at gera engar óspekðir hér um Ísafjǫrð; engum skaltu hefna, þeim sem í atfǫr hafa verit at taka þik."

Grettir kvað hana ráða skyldu. Síðan var hann leystr. Ok þá kvaz hann mest bundiz hafa at sínu skaplyndi, at hann sló þá eigi, er þeir hœlðuz við hann. Þorbjǫrg bað hann fara heim með sér ok fekk honum hest til reiðar. Fór hann þá heim í Vatnsfjǫrð ok beið þar til þess, er Vermundr kom heim, ok gerði húsfreyja vel við hann. Varð hon af þessu mjǫk fræg víða um sveitir. Vermundr var ófrýnn, er hann kom heim, ok spurði, hví Grettir væri þar. Þorbjǫrg sagði allt, sem farit hafði með þeim Ísfirðingum.

"Hvers naut hann at því," sagði Vermundr, "er þú gaft honum líf?"

"Margar greinir váru til þess," sagði Þorbjǫrg; "þat fyrst," segir hon, "at þú munt þykkja meiri hǫfðingi en áðr, er þú áttir þá konu, er slíkt þorði at gera. Þá mundi þat ok ætla Hrefna, frændkona hans, at ek munda eigi láta drepa hann. Þat et þriðja, at hann er enn mesti afreksmaðr í mǫrgum greinum."

"Vitr kona ertu," sagði Vermundr, "í flestu, ok haf þǫkk fyrir."

Þá mælti hann til Grettis: "Lítit lagðiz nú fyrir þik, þvílíkr garpr sem þú ert, er vesalmenni skyldu taka þik; ok ferr svá jafnan óeirðarmǫnnum."

Grettir kvað þá vísu þessa:

"Hvat vildu þeir af þér gera," kvað Vermundr, "þá er þeir hǫfðu tekit þik?" Grettir kvað:

Vermundr mælti: "Hvárt mundu þeir hafa hengt þik, ef þeir einir hefði um vælt?" Grettir kvað:

Vermundr mælti: "Hvárt bauð hon þér til sín?" Grettir svarar:

"Mikil mun verða ævi þín ok erfið," segir Vermundr, "ok er þér kent at varaz óvini þína. En ekki nenni ek at halda þik ok hafa þar fyrir þykkju margra ríkra manna. Er þér enn bezt at leita til frænda þinna; en fáir munu verða til at taka þik, ef ǫðru megu við koma. Ertu ok ekki auðkvæðr til fylgðar við flesta menn." Grettir var í Vatnsfirði nǫkkura hríð ok fór þaðan til Vestfjarða ok leitaði til margra gǫfugra manna; ok bar jafnan eitthvert við, þat er engi tók við honum.

Um haustit, er á leið, sneri Grettir aptr et syðra ok létti eigi fyrr en hann kom í Ljárskóga til Þorsteins Kuggasonar, frænda síns, ok var þar vel við honum tekit. Bauð Þorsteinn honum með sér at vera um vetrinn, ok þat þekðiz hann. Þorsteinn var iðjumaðr mikill ok smiðr ok helt mǫnnum mjǫk til starfa. Grettir var lítill verklundarmaðr, ok því fór lítt skap þeira saman. Þorsteinn hafði látit gera kirkju á bœ sínum. Hann lét brú gera heiman frá bœnum; hon var gǫr með hagleik miklum. En útan í brúnni undir ásunum, þeim er upp heldu brúnni, var gǫrt með hringum ok dynbjǫllur, svá at heyrði yfir til Skarfsstaða, hálfa viku sævar, ef gengit var um brúna, svá hristuz hringarnir. Hafði Þorsteinn mikinn starfa fyrir þessari smíð, þvíat hann var járngerðarmaðr mikill. Grettir var atgangsmikill at drepa járnit, en nenti misjafnt, en þó var hann spakr um vetrinn, svá at ekki bar til frásagnar. En er Hrútfirðingar fréttu, at Grettir var með Þorsteini, hǫfðu þeir flokk uppi, er vára tók. En er Þorsteinn frétti þat, sagði hann Gretti, at hann leitaði sér annars hælis en vera þar, "þvíat ek sé, at þú vill ekki starfa; en mér henta ekki þeir menn, sem eigi vinna."

"Hvert vísar þú mér þá?" segir Grettir.

Þorsteinn bað hann fara suðr um land ok finna frændr sína, "en vitja mín, ef þeir duga eigi þér."

Grettir gerði nú svá, at hann fór suðr til Borgarfjarðar á fund Gríms Þórhallssonar ok dvalðiz þar fram yfir þing.

Grímr vísaði honum til Skapta lǫgmanns á Hjalla. Grettir fór suðr enar neðri heiðar ok létti eigi fyrr, en hann kom í Tungu til Þórhalls Ásgrímssonar Elliðagrímssonar, ok fór lítt með bygðum. Þórhallr kendiz við Gretti sakir forellra sinna, ok þá var Grettir nafnkunnigr mjǫk um allt land af atgervi sinni. Þórhallr var vitr maðr ok gerði vel til Grettis, en ekki vildi hann vist hans þar á lengðar.

Grettir fór ór Tungu upp til Haukadals ok þaðan norðr á Kjǫl ok hafðiz þar við um sumarit lengi, ok var nú eigi traust, at hann tœki eigi af mǫnnum plǫgg sín, þeim sem fóru norðr eðr norðan um Kjǫlinn, þvíat honum varð illt til féfanga. Þat var einn dag, at Grettir var jafnan norðr á Dúfunesskeiði, at hann sá, at maðr reið norðan eptir Kilinum; sá var mikill á baki ok hafði góðan hest ok beizl háseymt, vel tornat. Annan hest hafði hann í taumi, ok á tǫskur. Þessi maðr hafði síðan hatt á hǫfði ok sá úglǫggt í andlit honum.

Gretti leiz vel á hestinn ok þing hans, ok fór til móts við hann ok heilsaði honum ok spurði hann at nafni, en hann kvaz Loptr heita; "veit ek, hvat þú heitir," sagði hann, "þú munt vera Grettir enn sterki Ásmundarson; eða hvert viltu fara?"

"Ekki hef ek staðnefnt um þat," sagði Grettir; "en þat er ørendi mitt, at vita, ef þú vill af leggja nǫkkut plagg af því, sem þú ferr með."

Loptr svarar: "Hví mun ek fá þér þat, sem ek á; eðr hvat viltu við gefa?"

Grettir svarar: "Hefir þú eigi spurt þat, at ek legg ekki fé í móti? Ok sýniz þat þó flestum, at ek fái þat, sem ek vil."

Loptr mælti: "Bjóð þú þeim þessa kosti, er þér þykkja góðir; en ekki vil ek svá láta þat, er ek á; ok fari hvárir sinn veg;" ok reið fram hjá Gretti ok keyrði hestinn.

Grettir mælti: "Ekki munu vit svá skjótt skilja;" ok þreif í taumana á hesti Lopts fyrir framan hendr honum ok helt báðum hǫndum.

Loptr mælti: "Far þú veg þinn; ekki fær þú af mér, ef ek get á haldit."

"Þat mun nú reynt verða," segir Grettir.

Loptr seildiz niðr með kinnleðrunum ok tók taumana milli hringanna ok handa Grettis, heimtandi svá fast, at hendr Grettis hrukku niðr eptir taumunum, þar til sem hann dró af honum allt beizlit. Grettir leit eptir í lófana ok sá, at þessi maðr mundi hafa afl í krummum heldr en eigi, ok leit eptir honum ok mælti: "Hvert ætlar þú nú at fara?"

Loptr svarar ok kvað:

Grettir mælti: "Eigi er víst at leita eptir bygðum þínum, ef þú segir eigi ljósara."

Hann mælti þá ok kvað:

Síðan skilðu þeir. Sér Grettir þá, at hann hefir ekki afl við þessum manni. Þá kvað Grettir vísu:

Eptir þetta fór Grettir suðr af Kilinum ok reið til Hjalla ok fann Skapta ok beiddi hann ásjár.

Skapti svarar: "Þat er mér sagt, at þú farir heldr óspakliga ok grípr fyrir mǫnnum góz sitt; ok samir þér þat illa, svá stórættuðum manni. Nú væri allt betra um at tala, ef þú ræntir eigi. En með því, at ek skal heita lǫgmaðr í landinu, þá stendr mér eigi at taka við útlegðarmǫnnum ok brjóta svá lǫgin. Ek vil, at þú leitir þangat nǫkkur, at þú þyrftir eigi at leggjaz á fé manna."

Grettir kvaz þat gjarna vildu en sagði þó, at hann þóttiz varla einn saman vera mega fyrir myrkfælni. Skapti kvað hann ekki því einu mundu mega við hlíta, er honum þœtti bezt; "ok trú þú engum svá vel, at þér verði svá sem í Vestfjǫrðum; hefir þat mǫrgum at bana orðit, at hann hefir oftryggr verit."

Grettir þakkaði honum fyrir heilræði sín ok sneri aptr til Borgarfjarðar um haustit ok fann Grím Þórhallsson vin sinn ok sagði tillǫgur Skapta. Grímr bað hann fara norðr til Fiskivatna á Arnarvatnsheiði, ok svá gerði hann.

Grettir fór upp á Arnarvatnsheiði ok gerði sér þar skála, sem enn sér merki, ok bjóz þar um, þvíat hann vildi nú hvervetna annat en ræna; fekk sér net ok bát ok veiddi fiska til matar sér. Honum þótti daufligt mjǫk á fjallinu, þvíat hann var mjǫk myrkfælinn. En er þat fréttu aðrir skógarmenn, at Grettir var þar niðr kominn, þá var mǫrgum hugr á at finna hann, þvíat þeim þótti mikit traust at honum.

Grímr hét maðr norðlenzkr; hann var sekr. At þeim manni keyptu Hrútfirðingar, at hann skyldi drepa Gretti, ok hétu honum frelsi ok fégjǫfum, ef hann kvæmi því fram. Hann fór til móts við Gretti ok beiddi hann viðtǫku.

Grettir svarar: "Eigi þykki mér, sem þér sé at hólpnara þóat þú værir hjá mér; eru þér ok vansénir skógarmennirnir; en illt þœtti mér einum saman at vera, ef annars væri kostr; vil ek ok, at sá einn sé hjá mér, at hann verðr at starfa slíkt er til fellr."

Grímr kvaz eigi til annars ætla ok skoraði á hann fast um vistina. Lét Grettir þá teljaz ok tók við honum. Hann var þar nú fram á vetrinn ok sat um Gretti, ok þótti eigi dælt at honum at ráða. Grettir grunaði hann, ok hafði vápn sín hjá sér nótt ok dag, ok þorði hann aldri at honum at ganga, þá er hann vakði.

Þat var einn morgin, er Grímr kom heim af veiði, at hann gekk inn í skálann ok stappaði fótum ok vildi vita, hvárt Grettir svæfi; en hann brá sér hvergi við ok lá kyrr. Saxit hekk uppi yfir Gretti. Hugsar Grímr nú, at eigi mundi gefaz betra fœri. Gerir hann nú hark mikit, svá at Gretti skyldi orð um finnaz; en þat var ekki. Þóttiz hann nú vita, at Grettir mundi sofnaðr, ok stilti at rekkjunni hljóðliga ok seildiz til saxins ok tók ofan ok brá. Í því hljóp Grettir fram á gólfit ok greip saxit í því, er hinn reiddi, en annarri hendi í herðar Grími ok rak hann niðr svá mikit fall, at hann lá nær í óviti. "Gafztu svá, þóat þú létir góðvætliga."

Hafði hann þá af honum sannar sǫgur ok drap hann síðan. En nú þóttiz Grettir sjá, hvat þat var at taka við skógarmǫnnum. Ok leið svá vetrinn. At engu þótti Gretti meira mein en myrkfælni.