Bókastaðir

Þetta sumar, er nú var frá sagt, kom skip út fyrir þing á Gásum. Var þá sagt frá ferðum Grettis; þar með sǫgðu þeir um húsbrennuna. Við þessa sǫgu varð Þórir í Garði afar reiðr, ok þóttiz hann þar at sonarhefndum sjá eiga, sem Grettir var. Reið Þórir við fjǫlmenni mikit ok reifði á þingi brennumálit; en menn þóttuz ekki kunna til at leggja, meðan engi var til svara. Þórir kvez ekki annat vilja, en Grettir væri sekr gǫrr um allt landit fyrir slík óverkun.

Þá svarar Skapti lǫgsǫgumaðr: "Víst er þetta illt verk, ef svá er, sem þetta er sagt; en jafnan er hálfsǫgð saga, ef einn segir, þvíat fleiri eru þess fúsari, at fœra þangat, sem eigi berr betr, ef tvent er til. Nú mun ek eigi leggja órskurð á, at Grettir sé sekr gǫrr um þetta at svágǫru."

Þórir var maðr heraðsríkr ok hǫfðingi mikill, en vinsæll af mǫrgu stórmenni. Gekk hann at svá fast, at engu kom við um sykn Grettis. Gerði Þórir Gretti þá sekjan um allt landit, ok var honum síðan þyngstr allra sinna mótstǫðumanna, sem opt bar raun á. Hann lagði þá fé til hǫfuðs honum sem ǫðrum skógarmǫnnum ok reið við þat heim. Margir mæltu, at þetta væri meir gǫrt af kappi en eptir lǫgum, en þó stóð svá búit. Varð nú tíðendalaust fram yfir miðsumar.

At áliðnu sumri kom Grettir Ásmundarson út í Hvítá í Borgarfirði. Fóru menn til skips um heraðit. Þessi tíðendi kómu ǫll senn til Grettis: þat fyrst, at faðir hans var andaðr, annat þat, at bróðir hans var veginn, þat þriðja, at hann var sekr gǫrr um allt landit. Þá kvað Grettir vísu þessa:

Svá segja menn, at Grettir brygði engan veg skapi við þessar fréttir ok var jafnglaðr sem áðr. Nú sat Grettir við skip um hríð, þvíat hann fekk engan fararskjót, sem honum gaz at.

Sveinn hét maðr, er bjó at Bakka, upp frá Þingnesi. Hann var góðr bóndi ok kátr maðr ok kvað opt, svá at gaman var at. Hann átti merhryssi eitt, brúnt at lit, allra hrossa skjótast; þat kallaði Sveinn Sǫðulkollu. Grettir fór eina nótt brott af Vǫllum, þvíat hann vildi eigi, at kaupmenn yrði varir við. Hann fekk sér svartan kufl ok steypti útan yfir klæði ok dulðiz svá. Hann gekk upp hjá Þingnesi ok svá upp til Bakka. Var þá ljóst orðit. Hann sá brúnt hross við túnit ok fór til ok lagði við beizl, sté á bak ok reið upp með Hvítá ok fyrir neðan Bœ ok svá til Flókadalsár ok svá upp á gǫtur fyrir ofan Kálfanes. Vinnumenn á Bakka stóðu upp í þann tíma ok sǫgðu til bónda, at maðrinn var á bak kominn. Hann stóð upp ok brosti at ok kvað þetta:

Síðan tók hann hest sinn ok reið eptir. Grettir reið þar til, er hann kom upp fyrir bœinn á Kroppi. Þar fann hann mann, er nefndiz Halli ok kvaz fara skyldu ofan til skips á Vǫllu. Grettir kvað vísu:

Ok nú skilja þeir, ok fór Halli ofan eptir gǫtum ok allt ofan at Kálfanesi, áðr Sveinn kom á móti honum. Þeir kvǫdduz skjótt. Þá kvað Sveinn:

"Máttu þat vita af því," kvað Halli; "ek fann þann mann, er ríða kvaz Sǫðulkollu ok bað mik þat segja ofan í bygðina ok heraðit; var sá mikill vexti ok var í svǫrtum kufli."

"Eiga þykkiz hann nǫkkut undir sér," kvað bóndi, "ok skal ek vita, hverr hann er;" ok reið síðan eptir honum.

Grettir kom í Deildartungu. Var þar úti kona. Grettir fann hana at máli ok kvað vísu:

Konan nam vísuna. Hann reið eptir þat leið sína. Sveinn kom þar lítlu síðar, ok var hon eigi inn gengin, ok þegar hann kom, kvað hann þetta:

Hon sagði þá slíkt, sem henni var kent. Hann hugsaði vísuna ok mælti: "Eigi er ólíkligt, at þessi maðr sé eigi mín leika; en þó skal ek finna hann."

Reið hann nú eptir bygðinni; sá jafnan hvárr annars ferð. Veðr var bæði hvast ok vátt. Grettir kom á Gilsbakka um daginn. Ok er Grímr Þórhallsson vissi þat, fagnaði hann honum harðla vel ok bauð honum með sér at vera. Hann þekðiz þat; hann lét lausa Sǫðulkollu ok sagði Grími, hversu hon var til komin. Þá kom Sveinn ok sté af baki ok sá þar hross sitt. Hann kvað þetta:

Grettir var þá farinn af vásklæðum sínum ok heyrði stǫkuna.

"Svá skal jafnt vera," sagði bóndi, "ok er fulllaunuð hrossreiðin."

Eptir þat kvað hvárr sínar vísur, ok kvaz Grettir eigi mundu at finna við þat, er hann átti eptir sínu at sjá. Var bóndi þar um nóttina ok þeir báðir ok gerðu at þessu gaman mikit. Þetta kǫlluðu þeir Sǫðulkolluvísur. Um morgininn reið bóndi heim, ok skilðuz þeir Grettir vel. Grímr sagði Gretti marga hluti norðan ór Miðfirði, þá sem gǫrz hǫfðu, meðan hann var útan, ok þat, at Atli var engu bœttr; en uppgangr Þorbjarnar øxnamegins var svá mikill, at væri óvíst, at Ásdís húsfreyja gæti setit á Bjargi, ef svá stœði.

Nú dvalðiz Grettir fár nætr með Grími, þvíat hann vildi, at engi frétt fœri fyrir honum norðr um heiðar. Grímr bað hann vitja sín, ef hann þyrfti ásjár við; "en forðaz mun ek lǫg, at verða sekr um bjargir við þik."

Grettir kvað honum vel fara; "en þat er líkara, at síðar muna ek meir við þurfa."

Reið Grettir nú norðr Tvídœgru ok svá til Bjargs ok kom þar á náttarþeli. Var fólk allt í svefni útan móðir hans. Hann gekk á bak húsum ok þær dyrr, er þar váru, þvíat honum váru þar kunnig gǫng, ok svá til skála ok at rekkju móður sinnar ok þreifaðiz fyrst fyrir. Hon spurði, hverr þar væri. Grettir sagði til sín.

Hon settiz þá upp ok hvarf til hans ok blés við mœðiliga ok mælti: "Ver vel kominn, frændi!" sagði hon; "en svipul verðr mér sonaeignin; er sá nú drepinn, er mér var þarfastr, en þú útlægr gǫrr ok óbótamaðr; en enn þriði er svá ungr, at ekki má at hafaz."

"Þat er fornt mál," segir Grettir, "at svá skal bǫl bœta, at bíða annat meira; en fleira er mǫnnum til hugganar en fébœtr einar, ok er þat líkast, at hefnt verði Atla; en þat er til mín kemr, þá munu þar ýmsir sínum hlut fegnir, er vér eigumz við."

Hon kvað þat eigi ólíkligt. Var Grettir þar nú um hríð á fárra manna vitorði ok fréttiz fyrir um atferli heraðsmanna. Hǫfðu menn ekki spurt til þess, at Grettir væri kominn til Miðfjarðar. Hann spurði, at Þorbjǫrn øxnamegin var heima, ok var fáment hjá honum. Þetta var eptir túnannir.

Einn veðrdag góðan reið Grettir vestr yfir hálsa til Þóroddsstaða. Hann kom þar nærri hádegi ok drap á dyrr. Konur gengu út ok heilsuðu honum. Þær kendu hann ekki. Hann spurði at Þorbirni. Þær sǫgðu hann farinn á engjar at binda hey, ok með honum son hans sextán vetra gamlan, er Arnórr hét. Þorbjǫrn var starfsmaðr mikill ok var nærr aldri iðjulauss. Ok er Grettir hafði þetta spurt, bað hann þær vel lifa ok reið á brott ok fram á veginn til Reykja.

Þar gengr ein mýrr ofan ór hálsinum, ok var þar á slátta mikil, ok hafði Þorbjǫrn látit slá þar mikit hey, ok var þá fullþurt; ætlaði hann þat heim at binda, ok sveinninn með honum, en kona tók rǫkin. Grettir reið nú neðan á teiginn, en þeir feðgarnir váru ofar ok hǫfðu bundit eina klyf, en váru þá at annarri. Þorbjǫrn hafði sett skjǫld sinn ok sverð við klyfina, en sveinninn hafði handøxi hjá sér.

Þorbjǫrn sá manninn ok mælti við sveininn: "Maðr ríðr þar at okkr, ok skulu vit hætta at binda heyit ok vita, hvat hann vill." Ok svá gerðu þeir.

Grettir sté af baki. Hann hafði hjálm á hǫfði, ok gyrðr saxinu, ok spjót mikit í hendi, ok engir krókarnir á, ok var silfrrekinn falrinn á. Hann settiz niðr ok drap ór geirnaglann, þvíat hann vildi eigi, at Þorbjǫrn mætti aptr senda.

Þá mælti Þorbjǫrn: "Þetta er mikill maðr; ok eigi kann ek mann á velli at sjá, ef þat er eigi Grettir Ásmundarson; ok mun hann þykkjaz eiga œrnar sakir við oss. Ok verðum við rǫskliga, ok látum engan bilbug á okkr sjá. Skulu vit fara at með ráðum; ok mun ek ganga at honum framan ok sjá, hversu til tekz með okkr, þvíat ek treysti mér við hvern mann, ef ek á einum at mœta. En þú gekk á bak honum ok hǫgg tveim hǫndum í milli herða honum með øxinni. Þarftu eigi at varaz, at hann geri þér mein, síðan er hann snýr baki at þér."

Engan hafði Þorbjǫrn hjálm, ok hvárrgi þeira. Grettir gekk á mýrina, ok þegar hann kemr í skotmál við þá, skaut hann spjóti at Þorbirni. En þat var lausara á skaptinu, en hann ætlaði, ok geigaði á fluginu ok hljóp af skaptinu ok niðr í jǫrðina. Þorbjǫrn tók skjǫldinn ok setti fyrir sik en brá sverðinu ok sneri á móti Gretti, er hann kendi hann. Grettir brá þá saxinu ok sveipaði því til nǫkkut, svá at hann sá, hvar piltrinn stóð á baki honum, ok því hafði hann sik lausan við; en er hann sá, at piltrinn var kominn í hǫggfœri við sik, þá reiddi hann hátt saxit; laust hann bakkanum saxins í hǫfuð Arnóri svá hart, at haussinn brotnaði; ok var þat hans bani. Þá hljóp Þorbjǫrn mót Gretti ok hjó til hans, en hann brá við buklara enni vinstri hendi ok bar af sér, en hann hjó fram saxinu ok klauf skjǫldinn af Þorbirni, ok kom saxit í hǫfuðit honum svá hart, at í heilanum stóð, ok fell hann af þessu dauðr niðr. Ekki veitti Grettir Þorbirni fleiri áverka. Leitaði hann þá at spjóti sínu ok fann eigi. Gekk hann þá til hests síns ok reið út til Reykja ok lýsti þar vígunum.

Kona sú, er var á engiteignum, sá á vígin. Hljóp hon þá heim felmsfull ok sagði, at Þorbjǫrn var veginn, ok þeir báðir feðgar. Þetta kom mjǫk á þá óvara, er heima váru, þvíat engi vissi um ferðir Grettis. Var þá sent eptir mǫnnum á næstu bœi. Kom þar brátt mart manna; fœrðu líkin til kirkju. Þóroddr drápustúfr tók við eptirmáli um vígin ok hafði hann þegar flokk uppi.

Grettir reið heim til Bjargs ok fann móður sína ok sagði þenna atburð. Hon varð glǫð við þetta ok kvað hann nú hafa líkz í ætt Vatnsdœla; "en þó mun þetta upphaf ok undirrót sekða þinna; veit ek þat víst, at þú mátt ekki hér langvistum vera sakir frænda Þorbjarnar; en þó mega þeir nú vita, at þér kann nǫkkut at þykkja."

Grettir kvað þá vísu:

Ásdís húsfreyja kvað satt vera; "en eigi veit ek, hvat er þú ætlar nú til ráða at taka."

Grettir kvaz nú mundu leita til vina sinna ok frænda vestr til sveita; "en engi vandræði skal þér af mér leiða," segir hann. Bjóz hann þá til ferðar, ok skilðu þau mœðgin með kærleikum. Fór hann fyrst til Mela í Hrútafjǫrð ok sagði Gamla, mági sínum, allt þat, sem til hafði borit um vígit Þorbjarnar.

Gamli bað, at hann skyldi flýta sér ór Hrútafirði, meðan þeir halda flokkinum, frændr Þorbjarnar, "en veita skulu vér þér at eptirmáli um víg Atla, slíkt er vér megum."

Eptir þat reið Grettir vestr yfir Laxárdalsheiði ok létti eigi fyrri en hann kom í Ljárskóga til Þorsteins Kuggasonar ok dvalðiz þar lengi um haustit.

Þóroddr drápustúfr fréttiz fyrir, hverr at vegit mundi hafa Þorbjǫrn ok þá feðga. Ok er þeir kómu til Reykja, var þeim sagt, at Grettir hefði þar komit ok lýst vígunum á hendr sér. Þóroddr þóttiz nú sjá, hversu farit hafði. Fór hann þá til Bjargs, ok var þar mart manna fyrir, ok spurði, hvárt Grettir væri þar.

Húsfreyja sagði, at hann hefði á brott riðit, ok fœri hann eigi í fylgsni, ef hann væri hér; "munu þér nú vel við una, at svá búit standi. Var ekki ofhefnt fyrir víg Atla, þóat þetta kœmi fyrir. Spurðu þér ekki at, þótt ek hefða skapraun af því; er nú ok vel, þó (at) svá standi."

Riðu þeir þá heim, ok þótti ekki hœgt til atgerða. Spjótit þat, sem Grettir hafði týnt, fannz eigi fyrr en í þeira manna minnum, er nú lifa; þat spjót fannz á ofanverðum dǫgum Sturlu lǫgmanns Þórðarsonar ok í þeiri mýri, er Þorbjǫrn fell; ok heitir þar nú Spjótsmýrr, ok hafa menn þat til merkja, at Þorbjǫrn hafi þar drepinn verit, þótt í sumum stǫðum segi, at hann hafi á Miðfitjum drepinn verit. Þeir frændr spyrja, at Grettir var í Ljárskógum. Sǫfnuðu þeir þá mǫnnum saman ok ætluðu til Ljárskóga. En er Gamli varð þess varr frá Melum, gerði hann þeim Þorsteini ok Gretti vissu um ferðir Hrútfirðinga. Ok er Þorsteinn varð þess varr, sendi hann Gretti inn í Tungu til Snorra goða, þvíat þá var málfriðr með þeim, ok lagði hann þat til ráðs með Gretti, at hann beiddi Snorra ásjá; en ef hann yrði eigi við, bað hann Gretti fara vestr á Reykjahóla til Þorgils Arasonar; "ok mun hann við þér taka í vetr. Hafz við í Vestfjǫrðum, þar til sem sjǫtlaz þessi málaferli."

Grettir kvaz hans ráðum hlíta mundu. Reið hann þá inn í Tungu ok fann Snorra goða at máli ok beiddi hann viðtǫku.

Snorri svarar: "Ek gerumz nú gamall maðr; ok nenni ek nú ekki at halda sekja menn, ef mik rekr engi nauðsyn til. Eða hvat bar nú til, er ǫldungrinn vísaði þér nú frá sér?"

Grettir kvað Þorstein opt hafa vel til sín gǫrt; "en fleira mun nú við þurfa en hans eins, ef duga skal."

Snorri mælti: "Til mun ek leggja orð mín, ef þér mætti lið at verða. En annarsstaðar skaltu til leita um vistaferli þín en hjá mér."

Skilðu þeir at svá mæltu. Sneri Grettir þá vestr til Reykjaness. Hrútfirðingar kómuz með flokk sinn á Sámsstaði. Þá fréttu þeir, at Grettir var brott ór Ljárskógum ok hurfu þar aptr.

Grettir kom á Reykjahóla nær vetrnáttum ok beiddi Þorgils vetrvistar.

Þorgils sagði, at honum væri til reiðu matr, sem ǫðrum frjálsum mǫnnum; "en ekki er hér vǫnd vistargerð."

Grettir kvaz ekki um þat vanda.

"Er hér enn annarr hlutr til vandhœfa," sagði Þorgils; "Þeir menn ætla hér til vistar, er nǫkkut þykkja vanstiltir, sem eru þeir fóstbrœðr Þorgeirr ok Þormóðr. Veit ek eigi, hversu yðr hentar saman at vera. En þeira vist skal hér jafnan vera, er þeir vilja. Nú máttu vera hér, ef þú vill; en engum yðar skal duga at eiga illt við annan."

Grettir sagði, at hann mundi á engan mann leita fyrri, ok einkanliga, ef bóndi vildi svá. Lítlu síðar kómu þeir fóstbrœðr heim. Ekki fell blítt á með þeim Þorgeiri ok Gretti; en Þormóðr lét sér vel fara. Þorgils bóndi sagði þeim fóstbrœðrum allt slíkt, sem hann sagði Gretti. En þeir gerðu svá mikil metorð hans, at hvárigir lǫgðu ǫðrum ǫfugt orð. En þó fóru ekki þykkjur þeira saman. Leið nú svá ǫndverðr vetrinn af.

Þat segja menn, at Þorgils bóndi átti eyjar þær, sem Óláfseyjar heita. Þær liggja út á firðinum, hálfa aðra viku undan Reykjanesi. Þar átti Þorgils bóndi uxa góðan, ok hafði eigi sóttr orðit um haustit. Talaði Þorgils um jafnan, at hann vildi ná honum fyrir jólin. Þat var einn dag, at þeir fóstbrœðr bjugguz til at sœkja uxann, ef þeim fengiz enn þriði maðrinn til liðs. Grettir bauð at fara með þeim, en þeir létu vel yfir því. Fara síðan þrír á teinæringi. Veðr var kalt ok lék á norðan. Skipit stóð í Hvalshaushólmi. Sigldu þeir út, ok grœddiz heldr vindrinn; kómu við eyjarnar ok tóku uxann. Þá spurði Grettir, hvárt þeir vildi heldr leggja út uxann eða halda skipinu; þvíat brim mikit var við eyna. Þeir báðu hann halda skipinu. Hann stóð við mitt skipit á þat borð, er frá landi horfði, tók honum særinn undir herðablǫðin; ok helt svá, at hvergi sveif. Þorgeirr tók upp uxann aptan en Þormóðr framan, ok hófu svá út í skipit. Settuz síðan til róðrar, ok reri Þormóðr í hálsi en Þorgeirr í fyrirrúmi en Grettir í skut, ok heldu inn á flóann. Ok er þeir kómu inn fyrir Hafraklett, styrmði þá at þeim.

Þá mælti Þorgeirr: "Frýr nú skutrinn skriðar."

Grettir svarar: "Eigi skal skutrinn eptir liggja, ef allvel er róit í fyrirrúminu."

Þorgeirr fell þá svá fast á árar, at af gengu báðir háirnir. Þá mælti hann: "Legg þú til, Grettir! meðan at ek bœti at hánum."

Grettir dró þá fast árarnar, meðan Þorgeirr bœtti at hánum. En er Þorgeirr tók at róa, hǫfðu svá lúiz árarnar, at Grettir bristi þær í sundr á borðinu. Þormóðr kvað betra at róa minna ok brjóta ekki. Grettir þreif erði tvau, er lágu í skipinu, ok rak borur stórar á borðstokkunum ok reri svá sterkliga, at brakaði í hverju tré. En með því at skip var gott, en menn heldr í rǫskvara lagi, þá náðu þeir Hvalshaushólm. Grettir spyrr, hvárt þeir vildi heldr fara heim með uxann, eðr setja upp skipit. Þeir kǫru heldr at setja upp skipit, ok settu þeir upp með ǫllum sænum, þeim sem í var, ok jǫklum, en þat var mjǫk sýlt. En Grettir leiddi uxann, ok var hann mjǫk stirðr í liðunum en allfeitr; varð honum mjǫk mœtt. En þá er hann kom neðan hjá Titlingsstǫðum, þraut uxann gǫnguna. Þeir fóstbrœðr gengu til húss, þvíat hvárigir vildu veita ǫðrum at sínu hlutverki. Þorgils spyrr at Gretti; en þeir sǫgðu, hvar þeir hǫfðu skilit. Hann sendi þá menn á móti honum. Ok er þeir kómu ofan undir Hellishóla, sá þeir, hvar maðr fór í móti þeim, ok hafði naut á baki; ok var þar kominn Grettir ok bar þá uxann. Undruðuz þá allir, hversu mikit hann gat orkat. Lék Þorgeiri næsta ǫfund á um afl Grettis.

Þat var einn dag nǫkkut eptir jól, at Grettir fór í laug einn saman. Þorgeirr vissi þat ok mælti við Þormóð: "Fǫrum vit til ok vitum, hversu Gretti bregðr við, ef ek ræð á hann, þá er hann ferr frá lauginni."

"Ekki er mér um þat," sagði Þormóðr, "ok muntu ekki gott fá af honum."

"Fara vil ek þó," sagði Þorgeirr.

Snýr hann nú ofan á brekkuna ok bar hátt øxina. Grettir gekk þá neðan frá lauginni, ok er þeir funduz, mælti Þorgeirr: "Er þat satt, Grettir!" sagði hann, "at þú hefir þat mælt, at þú skyldir aldri renna fyrir einum?"

"Eigi veit ek þat svá víst," sagði Grettir, "en skamt hef ek fyrir þér runnit," kvað Grettir."

Þorgeirr reiddi þá upp øxina. Í því hljóp Grettir undir Þorgeir ok fœrði hann niðr allmikit fall.

Þorgeirr mælti þá til Þormóðar: "Skaltu standa hjá, er fjándi sjá drepr mik undir sik?"

Þormóðr þreif þá í fœtr Grettis ok ætlaði at draga hann ofan af Þorgeiri ok fekk ekki at gǫrt. Hann var gyrðr saxi ok ætlaði at bregða. Þá kom Þorgils bóndi at ok bað þá vera spaka ok fáz ekki við Gretti. Þeir gerðu svá ok sneru þessu í gaman. Ekki áttuz þeir fleira við, svá at getit sé. Þótti mǫnnum Þorgils mikla gæfu til hafa borit, at stilla slíka ofstopamenn. En er vára tók, fóru þeir á brott allir. Grettir fór inn til Þorskafjarðar. Var hann spurðr at, hversu honum hefði líkat vetrvistin á Reykjahólum. Hann svarar: "Þar hef ek svá verit, at ek hefi jafnan mínum mat orðit fegnastr, þá er ek náða honum." Fór hann síðan vestr yfir heiðar.