Bókastaðir

Nú var Grettir með Þorsteini, þat sem eptir var vetrarins, ok fram á várit. Þat var einn morgin, er þeir brœðr Þorsteinn ok Grettir lágu í svefnlopti sínu, at Grettir hafði lagit hendr sínar undan klæðunum; Þorsteinn vakði ok sá þat. Grettir vaknaði lítlu síðar.

Þá mælti Þorsteinn: "Sét hefi ek handleggi þína, frændi!" sagði hann, "ok þykkir mér eigi undarligt, þóat mǫrgum verði þung hǫgg þín, þvíat enskis manns handleggi hefi ek slíka sét."

"Vita máttir þú þat," sagði Grettir, "at ek munda ekki slíku til leiðar koma, sem ek hefi unnit, ef ek væra eigi allknár."

"Betr þœtti mér," segir Þorsteinn, "þóat væri mjórri, ok nǫkkuru gæfusamligri."

Grettir segir: "Satt er þat, sem mælt er, at engi maðr skapar sik sjálfr. Láttu mik nú sjá þína handleggi," segir hann.

Þorsteinn gerði svá. Hann var manna lengstr ok grannvaxinn. Grettir brosti at ok mælti: "Eigi þarf at horfa á þetta lengr; krœkt er saman rifjum í þér; ok eigi þykkjumz ek slíkar tengr sét hafa, sem þú berr eptir; ok varla ætla ek þik kvennstyrkan."

"Vera má þat," sagði Þorsteinn; "en þó skaltu þat vita, at þessir enir mjóvu handleggir munu þín hefna; ella mun þín aldri hefnt verða."

"Hvat má vita, hversu verðr um þat er lýkr," segir Grettir; "en allólíkligt þykkir mér þat vera."

Eigi er þá getit fleira um viðrtal þeira. Leið nú á várit; kom Grettir sér í skip ok fór út til Íslands um sumarit. Skilðu þeir brœðr með vináttu ok sáuz aldri síðan.

Þar er nú til at taka, er áðr er frá horfit, at Þorbjǫrn ǫxnamegin spurði víg Þorbjarnar ferðalangs, sem fyrr var sagt. Bráz hann við reiðr mjǫk ok kvez vilja, at ýmsir ætti hǫgg í annars garði. Ásmundr hærulangr lá lengi sjúkr um sumarit, ok er honum þótti at sér draga, heimti hann til sín frændr sína ok sagði, at hann vildi, at Atli tœki við allri fjárvarðveizlu eptir hans dag; "en uggir mik," sagði Ásmundr, "at þú megir varla í kyrðum sitja fyrir ójafnaði. En þat vilda ek, at allir mínir tengðamenn sinnaði honum sem bezt. En til Grettis kann ek ekki at leggja, þvíat mér þykkir mjǫk á hverfanda hjóli um hans hagi. Ok þó hann sé sterkr maðr, þá uggir mik, at hann eigi meirr um vandræði at véla en fulltingja frændum sínum. En þótt Illugi sé ungr, þá mun hann þó verða þroskamaðr, ef hann heldr sér heilum."

Ok er Ásmundr hafði skipat með sonum sínum, sem hann vildi, dró at honum sóttin; andaðiz hann lítlu síðar ok var jarðaðr at Bjargi, þvíat Ásmundr hafði látit gera þar kirkju; ok þótti heraðsmǫnnum þat mikill mannskaði.

Atli gerðiz nú gildr bóndi ok hafði mannmart með sér; hann var atfangamaðr mikill. At áliðnu sumri fór hann út á Snæfellsnes, at fá sér skreið. Hann rak marga hesta ok reið heiman til Mela í Hrútafjǫrð, til Gamla mágs síns. Réz þá til ferðar með Atla Grímr Þórhallsson, bróðir Gamla, við annan mann. Riðu þeir Haukadalsskarð vestr, ok svá sem liggr út á Nes. Keyptu þar skreið mikla ok báru á sjau hestum; sneru heimleiðis, er þeir váru albúnir.

Þorbjǫrn øxnamegin spurði, at Atli ok Grímr váru heiman farnir. Váru hjá honum Þórissynir frá Skarði, Gunnarr ok Þorgeirr. Þorbirni lék ǫfund á vinsældum Atla, ok því eggjaði hann þá brœðr, Þórissonu, at þeir skyldu sitja fyrir Atla, er þeir fœri útan af Nesinu. Riðu þeir þá heim til Skarðs ok biðu þar til þess, er þeir Atli fóru upp um með lestina. En er þeir kómu fram um bœinn á Skarði, þá var sén fǫr þeira. Brugðu þeir brœðr þá skjótt við með húskarla sína ok riðu eptir þeim. En er þeir Atli sá ferð þeira, bað hann þá taka ofan klyfjarnar af hestunum; "ok munu þeir vilja bjóða mér bœtr fyrir húskarl minn, er Gunnarr drap í fyrra sumar; orkum ekki á fyrri, en verjum hendr várar, ef þeir vekja fyrri við oss."

Nú koma hinir at ok hlaupa þegar af baki. Atli fagnar þeim ok spurði at tíðendum; "eða viltu bœta mér nǫkkuru, Gunnarr! fyrir húskarl minn?"

Gunnarr svarar: "Annars væri þér verðir, Bjargsmenn, en ek bœta þat góðu; væri ok meiri bóta vert fyrir víg Þorbjarnar, er Grettir vá."

"Ekki á ek því at svara," sagði Atli, "enda ertu ekki aðili þess máls."

Gunnarr kvað nú fyrir þat ganga mundu, "ok gǫngum at þeim ok neytum þess nú, at Grettir er nú eigi nærri."

Þeir hlupu at Atla ok váru átta saman, en þeir Atli sex saman. Atli gekk fram fyrir sína menn ok brá sverðinu Jǫkulsnaut, er Grettir hafði gefit honum. Þá mælti Þorgeirr: "Mart er líkt með þeim, er góðir þykkjaz; ofarliga bar Grettir saxit í fyrra sumar á Hrútafjarðarhálsi."

Atli svarar: "Hann mun ok vanari við stórvirkin en ek." Síðan bǫrðuz þeir. Gunnarr sótti at Atla með ákefð ok var enn óðasti. Ok er þeir hǫfðu bariz um stund, mælti Atli: "Engi fram er í því, at vit drepum verkmenn hvárr fyrir ǫðrum, ok er þat næst, at vit sjálfir leikumz við, því (at) ek hefi aldri með vápnum vegit fyrr en nú."

Gunnarr vildi þat eigi. Atli bað húskarla sína, at geyma at lestinni; "en ek mun sjá, hvat þeir gera at."

Gekk hann þá svá hart fram, at þeir Gunnarr hrukku fyrir. Drap Atli þá tvá fylgðarmenn þeira brœðra. Eptir þat sneri hann á móti Gunnari ok hjó til hans, svá at í sundr tók skjǫldinn fyrir neðan mundriða um þvert, ok kom á fótinn fyrir neðan knéit, ok þegar hjó hann annat hǫgg, svá þat varð at banasári.

Nú er at segja frá Grími Þórhallssyni, at hann réz á móti Þorgeiri, ok áttuz þeir lengi við, þvíat hvárrtveggi þeira var hraustr maðr. Þorgeirr sá fall Gunnars, bróður síns; vildi hann þá undan leita. Grímr hljóp eptir honum ok elti hann þar til, at Þorgeirr drap fœti ok fell á fram. Þá hjó Grímr með øxi milli herða honum, svá (at) stóð á kafi. Þá gáfu þeir grið fylgðarmǫnnum þeira þrimr, sem eptir váru. Eptir þat bundu þeir sár sín ok hófu upp klyfjar á hestana ok fóru síðan heim ok lýstu vígum þessum. Sat Atli þá heima með fjǫlmenni um haustit. Þorbirni øxnamegin líkaði stórilla, ok gat þó ekki at gǫrt, þvíat Atli var varr um sik. Grímr var með honum um vetrinn, ok svá Gamli, mágr hans. Þar var þá ok Glúmr Óspaksson, annarr mágr hans; hann bjó þá á Eyri í Bitru. Hǫfðu þeir setu fjǫlmenna á Bjargi, ok var þar glaumr mikill um vetrinn.

Þorbjǫrn øxnamegin tók við eptirmáli um víg Þórissona. Bjó hann málit til á hendr þeim Grími ok Atla, en þeir bjuggu til varna um atfarir ok frumhlaup til óhelgi þeim brœðrum. Váru málin lǫgð til Húnavatnsþings, ok fjǫlmentu mjǫk hvárirtveggju. Varð Atla gott til liðs, þvíat hann átti frændafla mikinn. Gengu þá at beggja vinir; tǫluðu um sættir, ok sǫgðu allir, at Atla væri vel um farit, ótilleitinn en þó øruggr í einangri. Þóttiz Þorbjǫrn sjá, at eigi mundi annat virðingarvænna en taka sættum. Skilði Atli þat til, at hann vildi hvárki hafa heraðssekðir né útanferðir. Váru þá teknir menn til gerðar: Þorvaldr Ásgeirsson fyrir hǫnd Atla, en af Þorbjarnar hendi var Sǫlvi enn prúði. Hann var sonr Ásbrands Þorbrandssonar Haraldssonar hrings, er numit hafði Vatnsnes allt útan til Ambáttarár fyrir vestan, en fyrir austan allt inn til Þverár, ok þar yfir um þvert til Bjargaóss, ok allt þeim megin Bjarga út til sævar. Sǫlvi var ofláti mikill ok vitr maðr, ok því køri Þorbjǫrn hann til gerðar fyrir sína hǫnd. Ok eptir þat sǫgðu þeir upp gerðina, at þá Þórissonu skyldi bœta hálfum bótum, en hálfar fellu niðr fyrir atfǫr ok frumhlaup ok fjǫrráð við Atla. Víg húskarls Atla, þess er var drepinn á Hrútafjarðarhálsi, stóz þat á endum ok þeira tveggja, er fellu með Þórissonum. Grímr Þórhallsson skyldi láta heraðsvist sína, en Atli vildi einn halda upp fébótum. Þessi gerð líkaði Atla vel, en Þorbirni heldr illa, ok skilðu þó sáttir at kalla, en þó hraut þat upp fyrir honum Þorbirni, at eigi mundi fyrir enda um gǫrt með þeim, ef svá fœri, sem hann vildi. Atli reið heim af þinginu ok þakkaði Þorvaldi vel fyrir liðveizlu sína. Grímr Þórhallsson réz þá suðr í Borgarfjǫrð ok bjó þá at Gilsbakka ok var gildr bóndi.

Sá maðr var með Þorbirni øxnamegin, er Áli hét. Hann var húskarl ok heldr ógæfr ok vinnulítill. Þorbjǫrn bað hann starfa betr, ella kvez hann mundu lemja hann. Áli kvaz þess enga fýst hafa ok var enn kífnasti í móti. Þorbjǫrn þolði honum eigi ok rak hann niðr undir sik ok fór með hann illa. Eptir þat hljóp Áli brott ór vistinni ok fór norðr yfir háls til Miðfjarðar; létti eigi fyrr, en hann kom til Bjargs. Atli var heima ok spurði, hvert hann skyldi fara. Hann kvaz leita sér vistar.

"Ertu eigi vinnumaðr Þorbjarnar?" kvað Atli.

"Eigi fór þat svá keypiliga með okkr," sagði Áli. "Ek var þar eigi lengi, en mér þótti illt, meðan ek var. Skilðum vit svá, at mér þótti hann ekki vel syngja at kverkum mér; ok mun ek þangat aldri fara til vistar, hvat sem annat verðr af mér. Er þat ok satt, at mikill munr er, hvárum ykkar verðr betr til hjóna sinna. Vilda ek gjarna nú vinna hjá þér, ef þess væri kostr."

Atli svarar: "Nóga hef ek vinnumenn, þóat eigi seilumz ek í hendr Þorbirni til þeira manna, er hann hefir ráðit, en mér þykkir þú þollauss, ok far aptr til hans." Áli mælti: "Þar kem ek eigi ónauðigr."

Nú dvalðiz Áli þar um nóttina, en um morgininn fór hann til verks með þeim húskǫrlum Atla ok vann svá, at hvaðan æva váru á honum hendrnar. Lét Áli svá ganga fram á sumarit. Atli lagði ekki til hans en lét þó gefa honum mat, þvíat honum líkaði starfinn vel. Þorbjǫrn fréttir nú, at Áli er á Bjargi. Hann reið þá til Bjargs við þriðja mann ok kallaði Atla til tals við sik. Atli gekk út ok heilsaði þeim.

Þorbjǫrn mælti: "Enn viltu endrnýja við mik, Atli! um mótgang ok áleitni; eða hví hefir þú tekit vinnumann minn? Ok er slíkt óskilsliga gǫrt."

Atli svarar: "Ekki er mér þat sýnt, at hann sé þinn vinnumaðr, en ekki vil ek á honum halda, ef þú sýnir skilríki til, at hann sé þitt hjón; en ekki nenni ek at draga hann ór húsum út."

"Þú munt ráða at sinni," sagði Þorbjǫrn; "en kref ek mannsins ok fyrirbýð ek vinnu hans. En koma mun ek annat sinn, ok er eigi víst, at vit skiljumz þá betri vinir en nú."

Atli svarar: "Heima mun ek bíða ok taka við því, sem at hǫndum kemr."

Síðan reið Þorbjǫrn heim. En er verkmenn kómu heim um kveldit, segir Atli þá viðrtal þeira Þorbjarnar ok bað Ála fara leið sína ok sagðiz ekki vildu deila um vist hans.

Áli svarar: "Satt er et fornkveðna: ‘ofleyfingjarnir bregðaz mér mest’; ok ætlaða ek þat eigi, at þú mundir nú reka mik á brottu, þar sem ek hefi unnit hér til sprengs í sumar ok vánat til þess, at þú mundir mér nǫkkura forstǫðu veita; en þannveg fari þér, þóat þér látið allgóðvænliga. Nú skal mik hér lemja fyrir augum þér, ef þú vill mér enga hjálp veita."

Atla gekkz hugr við umtal hans, ok nenti nú eigi at reka hann á brottu frá sér. Leið nú þar til, er menn tóku til sláttar.

Þat var einn dag nǫkkuru fyrir miðsumar, at Þorbjǫrn ǫxnamegin reið til Bjargs. Hann var svá búinn, at hann hafði hjálm á hǫfði, ok gyrðr við sverð ok spjót í hendi; þat var fjaðraspjót ok breið mjǫk fjǫðrin. Væta var úti um daginn. Atli hafði sent húskarla sína til sláttar, en menn hans sumir váru norðr við Horn til afla. Atli var heima ok fáir menn aðrir. Þorbjǫrn kom þar nær hádegi um daginn. Hann var einn í ferð ok reið at útidyrum. Aptr var hurð, en engir menn úti. Þorbjǫrn drap á dyrr ok fór síðan á bak húsum, svá at mátti eigi sjá hann frá dyrunum. Heimamenn heyrðu, at barit var, ok gekk út kona ein. Þorbjǫrn hafði svip af konunni ok lét ekki sjá sik, því hann ætlaði annan at finna. Hon kom í stofu. Atli spurði, hvat komit var. Hon kvaz ekki hafa sét komit úti. Ok er þau tǫluðu þetta, þá laust Þorbjǫrn mikit hǫgg á dyrnar.

Þá mælti Atli: "Mik vill sjá finna; ok mun hann eiga ørendi við mik, hversu þarft sem er. "Gekk hann þá fram ok út í dyrnar. Hann sá engan úti. Væta var úti mikil, ok því gekk hann eigi út ok helt sinni hendi í hvárn dyrustafinn ok litaz svá um. Í því bili snaraði Þorbjǫrn fram fyrir dyrnar ok lagði tveim hǫndum til Atla með spjótinu á honum miðjum, svá (at) stóð í gegnum hann.

Atli mælti við, er hann fekk lagit: "Þau tíðkaz enu breiðu spjótin," segir hann. Síðan fell hann fram á þreskoldinn. Þá kómu fram konur, er í stofunni hǫfðu verit. Þær sáu, at Atli var dauðr. Þá var Þorbjǫrn á bak kominn ok lýsti víginu á hendr sér ok reið heim eptir þat. Ásdís húsfreyja sendir eptir mǫnnum, ok var búit um lík Atla, ok var hann jarðaðr hjá fǫður sínum. Hann var mjǫk harmdauði, því (at) hann hafði verit bæði vitr ok vinsæll. Engi kómu fram fégjǫld fyrir víg Atla; enda beiddiz engi bóta, þvíat Grettir átti eptirmálit, ef hann kœmi út. Stóðu þessi mál kyrr um sumarit. Varð Þorbjǫrn lítt þokkaðr af þessu verki ok sat þó um kyrt í búi sínu.