Bókastaðir

Þorbjǫrn øxnamegin hafði haustboð mikit, ok kom þar mart manna. Þetta var meðan Grettir fór norðr til Vatnsdals um haustit. Þorbjǫrn ferðalangr var þar at boðinu. Þar varð mart talat. Spurðu þeir Hrútfirðingar at sameign þeira Grettis á hálsinum um sumarit. Þorbjǫrn øxnamegin bar Gretti allvel sǫguna; kvað Kormák verra mundu af hafa fengit, ef engir hefði til komit at skilja þá.

Þá mælti Þorbjǫrn ferðalangr: "Þat var bæði," sagði hann, "at ek sá hann Gretti ekki til frægðar vinna; enda hygg ek, at honum skyti skelk í bringu, er vér kómum at, ok allfúss var hann at skilja, ok ekki sá ek hann til hefnda leita, er húskarl Atla var drepinn, ok því ætla ek aldri hug í honum, ef hann hefir eigi nógan liðsafla."

Gerði Þorbjǫrn at þessu et mesta gabb. Margir tóku undir, at þetta væri þarfleysuglens, ok Grettir mundi eigi svá búit hafa vilja, ef hann frétti þessi orð. Ekki bar þar til tíðenda fleira at boðinu. Fóru menn heim. Váru dylgjur miklar með þeim um vetrinn, en hvárigir réðu á aðra. Bar þá ekki til tíðenda um vetrinn.

Snemma um várit eptir kom skip út af Nóregi; þat var fyrir þing. Þeir kunnu at segja mǫrg tíðendi; þat fyrst, at hǫfðingjaskipti var orðit í Nóregi. Var þá kominn til ríkis Óláfr konungr Haraldsson, en Sveinn jarl ór landi stokkinn um várit eptir Nesja orrostu. Váru margir merkiligir hlutir sagðir frá Óláfi konungi, ok þat með, at hann tók þá menn alla bezt, sem váru atgervismenn um nǫkkura hluti, ok gerði sér þá handgengna. Við þetta urðu glaðir margir ungir menn ok fýstuz til útanferðar. Ok svá sem Grettir spurði þessi tíðendi, gerðiz honum hugr á at sigla; vænti hann sér sœmðar sem aðrir af konunginum. Skip stóð uppi at Gásum í Eyjafirði; þar tók Grettir sér far ok bjóz til útanferðar; ekki hafði hann enn mikil fararefni.

Ásmundr gerðiz nú mjǫk hrumr af elli ok reis nú lítt ór rekkju. Þau Ásdís áttu ungan son, er Illugi hét, manna efniligastr. Atli tók nú við allri búsýslu ok fjárvarðveizlu. Þótti þat mikit batna, þvíat hann var gæfr ok forsjáll.

Grettir fór til skips. Í þetta sama skip hafði ráðiz Þorbjǫrn ferðalangr, áðr en þeir vissu, at Grettir mundi þar í sigla. Lǫttu margir Þorbjǫrn at sigla samskipa við Gretti, en Þorbjǫrn kvez fara mundu fyrir allt þat. Bjóz hann til útanferðar ok varð heldr síðbúinn. Kom hann eigi fyrr norðr á Gáseyri, en skipit var albúit. Áðr Þorbjǫrn fœri vestan, hafði Ásmundr hærulangr tekit krankleika nǫkkurn ok reis þá ekki ór rekkju. Þorbjǫrn ferðalangr kom síð dags í sandinn. Váru menn þá búnir til borða ok tóku handlaugar úti hjá búðinni. En er Þorbjǫrn reið fram í búðarsundin, var honum heilsat ok spurðr tíðenda.

Hann léz engi segja kunna, "útan þess get ek, at kappinn Ásmundr at Bjargi sé nú dauðr."

Margir tóku undir, at þar fœri gildr bóndi af heiminum, sem hann var, "eða hversu bar þat til?" sǫgðu þeir.

Hann svarar: "Lítit lagðiz nú fyrir kappann; þvíat hann kafnaði í stofureyk sem hundr, en eigi var skaði at honum, þvíat hann gerðiz nú gamalœrr."

Þeir svara: "Þú talar undarliga við þvílíkan mann; ok eigi mundi Gretti vel líka, ef hann heyrði."

"Þola má ek þat," sagði Þorbjǫrn, "ok hærra mun Grettir bera verða saxit en í fyrra sumar á Hrútafjarðarhálsi, ef ek hræðumz hann."

Grettir heyrði fullgǫrla, hvat Þorbjǫrn sagði, ok gaf sér ekki at, meðan Þorbjǫrn lét ganga sǫguna, en er hann hætti, þá mælti Grettir: "Þat spái ek þér, Ferðalangr!" sagði hann, "at þú deyir ekki í stofureyknum, ok þó má vera, at þú verðir eigi ellidauðr; en þat er undarliga gǫrt, at tala sneyðiliga til saklausra manna."

Þorbjǫrn mælti: "Ekki mun ek aptra mér at þessu; ok eigi þótti mér þú svá snæfrliga láta, þá er vér tókum þik undan, er þeir Melmenn bǫrðu þik sem nautshǫfuð." Grettir kvað þá vísu:

Þorbjǫrn mælti: "Jafnfeigr þykkjumz ek sem áðr, þótt þú skjalir slíkt."

Grettir svarar: "Ekki hafa spár mínar átt langan aldr hér til; ok enn mun svá fara. Vara þik ef þú vill; eigi mun síðar sýnna."

Síðan hjó Grettir til Þorbjarnar, en hann brá við hendinni ok ætlaði svá at bera af sér hǫggit. En hǫggit kom á hǫndina fyrir ofan úlfliðinn; ok síðan hljóp saxit á hálsinn, svá at af fauk hǫfuðit. Kaupmenn sǫgðu hann stórhǫggvan, ok slíkt væri konungsmenn, ok ekki þótti þeim skaði at, þótt Þorbjǫrn væri drepinn, þvíat hann hafði bæði verit kífinn ok kǫllsugr. Lítlu síðar létu þeir í haf, ok kómu at áliðnu sumri til Nóregs suðr við Hǫrðaland. Fréttu þeir þá, at Óláfr konungr sat norðr í Þrándheimi. Fekk Grettir sér far með byrðingsmǫnnum norðr þangat, þvíat hann vildi fara á konungs fund.

Þórir hét maðr, er bjó í Garði í Aðaldal. Hann var Skeggjason Bǫðólfssonar. Skeggi hafði numit Kelduhverfi upp til Kelduness. Hann átti Helgu, dóttur Þorgeirs á Fiskilœk. Þórir, sonr hans, var hǫfðingi mikill ok siglingamaðr. Hann átti tvá sonu: hét Þorgeirr annarr, en annarr Skeggi; þeir váru báðir efniligir menn ok mjǫk fulltíða, er þetta var. Þórir hafði verit í Nóregi um sumarit, þá er Óláfr konungr kom vestan af Englandi, ok kom sér þá í kærleika mikla við konung, ok svá við Sigurð biskup; ok þat til marks um, at Þórir hafði látit gera knǫrr mikinn í skógi ok bað Sigurð biskup vígja, ok svá gerði hann. Eptir þat fór Þórir út til Íslands ok lét hǫggva upp knǫrrinn, þá er honum leidduz siglingar, en brandana af knerrinum lét hann setja yfir útidyrr sínar, ok váru þeir þar lengi síðan, ok svá veðrspáir, at í ǫðrum þaut fyrir sunnanveðri en í ǫðrum fyrir norðanveðri. En er Þórir spurði, at Óláfr konungr hafði fengit einvald yfir ǫllum Nóregi, þóttiz hann nú þar eiga at vitja vináttumála. Þá sendi Þórir sonu sína til Nóregs á konungs fund ok ætlaði, at þeir skyldi verða honum handgengnir. Kómu þeir at sunnarliga síð um haustit ok fengu sér eina róðrarskútu ok fóru norðr með landi ok ætluðu at fara á konungs fund. Þeir kómu í hǫfn eina fyrir sunnan Stað ok lágu þar nǫkkurar nætr. Þeir heldu sik vel at vist ok drykk ok hǫfðu sik ekki úti, er eigi váru góð veðr.

Nú er frá því at segja, at þeir Grettir fóru norðr með landi ok fengu opt hǫrð veðr, þvíat þetta var ǫndverðan vetr. Ok þá er þeir sóttu norðr at Staði, fengu þeir illviðri mikit með fjúki ok frosti ok tóku nauðuliga land eitt kveld allir mjǫk væstir, ok lǫgðu þar við bala nǫkkurn ok gátu þá borgit fé sínu ok fǫngum. Þeir báruz illa af kaupmenn, því (at) þeir gátu eigi tekit eld; en þeim þótti þar náliga við liggja heilsa sín ok líf. Lágu þeir þar um kveldit, allilla staddir. Þá er á leið kveldit, sá þeir, at eldr kom upp mikill ǫðru megin þess sunds, er þeir váru þá við komnir. En er skipverjar Grettis sá eldinn, tǫluðu þeir til, at sá væri heppinn, er honum gæti nát, ok efuðuz í, hvárt þeir leysa skyldi skipit, en þat sýndiz ǫllum eigi hættulaust. Þá hǫfðu þeir umtal mikit, hvárt nǫkkurr maðr mundi svá vel fœrr, at næði eldinum. Grettir gaf sér fátt at ok segir, at verit mundi hafa þeir menn, er þat mundi ekki trauðat hafa. Kaupmenn sogðu, at sér væri eigi at borgnara, hvat er verit hafði, ef þá væri til enskis at taka; "eða treystir þú þér, Grettir?" sǫgðu þeir, "þvíat þú ert nú mestr atgervismaðr af íslenzkum mǫnnum kallaðr, en þú veizt nú gǫrla, hvat oss liggr á."

Grettir svarar: "Eigi líz mér mikit þrekvirki, at ná eldinum, en eigi veit ek, hvárt þér launið betr, en sá ferr á leit er þat gerir."

Þeir mæltu: "Hví ætlar þú oss þá svívirðingarmenn, at vér mundum þat eigi góðu launa?"

"Reyna má ek þetta, ef þat er, at yðr þykkir hér allmikit á liggja. En eigi segir mér vænt hugr um, at ek hafa gott at sǫk hér fyrir."

Þeir kváðu þat eigi skyldu vera ok báðu hann mæla drengja heilastan.

Eptir þat bjóz Grettir til sunds ok kastaði af sér klæðunum. Hann fór í kufl einn klæða, ok sǫluváðarbrœkr; hann stytti upp um sik kuflinn ok rak útan basttaug at sér miðjum ok hafði með sér kerald. Síðan hljóp hann fyrir borð. Hann lagðiz nú yfir þvert sundit ok gekk þar á land. Hann sér þar standa eitt hús ok heyrði þangat mannamál ok glaum mikinn. Grettir sneri at húsinu.

Nú er at segja frá þeim, sem fyrir váru, at hér váru komnir þeir Þórissynir, sem fyrr var getit. Þeir hǫfðu legit þar margar nætr ok beðit þar veðrfalls, at þeim gæfi norðr fyrir Staði. Þeir hǫfðu sez til drykkju ok váru tólf saman. Þeir lágu í meginhǫfninni, ok var þar gǫrt sæluhús mǫnnum þeim til ívistar, er fóru með landi fram, ok var borinn í húsit hálmr mikill. Eldr var ok mikill á gólfinu. Grettir ræðr nú inn í húsit ok vissi eigi, hverir fyrir váru. Kuflinn var sýldr allr, þegar hann kom á land, ok var hann furðu mikill tilsýndar, sem trǫll væri. Þeim, sem fyrir váru, brá mjǫk við þetta, ok hugðu, at óvættr mundi vera. Bǫrðu þeir hann með ǫllu því, er þeir fengu til, ok varð nú brak mikit um þá. En Grettir hratt þeim fast af handleggjum. Sumir bǫrðu hann með eldibrǫndum; hraut þá eldrinn um allt húsit. Komz hann við þat út með eldinn ok fór svá aptr til félaga sinna. Lofuðu þeir mjǫk hans ferð ok frœknleik ok kváðu engan hans jafningja mundu vera. Leið nú af nóttin, ok þóttuz þeir þegar hólpnir, er þeir fengu eldinn. Um morguninn eptir var gott veðr. Vǫkðu þeir við snemma kaupmenninir ok bjugguz til ferðar. Tǫluðu þá um, at þeir skyldu finna þá, er fyrir eldinum hǫfðu ráðit, ok vita, hverir þeir væri. Leystu þeir nú skipit ok fóru yfir sundit. Fundu þeir þá ekki skálann en sá þar ǫskuhrúgu mikla, ok þar í fundu þeir mannabein mǫrg. Þóttuz nú vita, at sæluhúsit mundi hafa brunnit allt upp, ok þeir menn, sem þar hǫfðu í verit. Þeir spurðu, hvárt Grettir hefði ollat þessu óhappi ok sǫgðu þetta et mesta illvirki. Grettir kvað nú þat fram komit, er hann grunaði, at þeir mundu honum illa eldssóknina launa, ok segir illt ódrengjum lið at veita. Af þessu fekk Grettir svá mikit ólið, at kaupmenn sǫgðu, hvar sem þeir kómu, at Grettir hefði þessa menn inni brent. Þat fréttiz nú brátt, at í þessu húsi hǫfðu þeir látiz Þórissynir ór Garði, sem fyrr váru nefndir, ok fylgðarmenn þeira. Nú ráku þeir Gretti í brott ór skipinu ok vildu ekki hafa hann með sér. Varð hann nú svá fyrirlitinn, at nær engir vildu honum gott gera. Þótti honum nú allóvænt horfa, ok vildi nú fyrir hvern mun fara á konungs fund ok leitaði nú norðr til Þrándheims. Þar var konungr fyrir ok hafði spurt allt þetta, áðr Grettir kœmi; var hann allmjǫk affluttr fyrir konunginum. Var Grettir nǫkkura daga í bœnum, áðr hann næði at ganga á konungs fund.

Þat var einn dag, þá er konungr sat at málstefnu, at Grettir gekk fyrir konunginn ok kvaddi hann vel. Konungr leit við honum ok mælti: "Ertu Grettir enn sterki?"

Hann svarar: "Kallaðr hefi ek svá verit, ok em ek af því hér kominn, at ek vænta af yðr nǫkkurar linunar um þat illmæli, er mér hefir kent verit, en ek þykkjumz þessa eigi valdr."

Óláfr konungr mælti: "Œrit ertu gildr; en eigi veit ek, hverja gæfu þú berr til at hrinda þessu máli af þér; en líkara væri, at þú hefðir eigi viljandi mennina inni brent."

Grettir kvaz gjarna vilja af sér koma þessu ámæli, ef konungi þœtti þat mega vera. Konungr bað hann satt frá segja, hversu farit hefði með þeim. Grettir sagði þá allt, sem áðr var greint, ok þat með, at þeir lifðu allir, er hann komz út með eldinn; "vil ek nú bjóða mik til slíkrar undanfœrslu, sem yðr þykkja lǫg til standa."

Óláfr konungr mælti þá: "Unna viljum vér þér at bera járn fyrir þetta mál, ef þér verðr þess auðit."

Gretti líkaði þat allvel. Tók hann nú at fasta til járnsins, ok leið til þess, er sá dagr kom, er skírslan skyldi fram fara. Þá gekk konungr til kirkju ok biskup ok fjǫlði fólks, þvíat mǫrgum var forvitni á at sjá Gretti, svá mikit sem af honum var sagt. Síðan var Grettir til kirkju leiddr. Ok er hann kom til kirkju, litu þeir margir til hans, er fyrir váru, ok tǫluðu þeir, at hann væri ólíkr flestum mǫnnum sakir afls ok vaxtar. Gekk Grettir nú innar eptir gólfinu; þá hljóp fram piltr einn frumvaxta, heldr svipligr, ok mælti til Grettis: "Undarligr háttr er nú hér í landi þessu, þar sem menn skulu kristnir heita, at illvirkjar ok ránsmenn ok þjófar skulu fara í friði ok gera þeim skírslur; en hvat mundi illmenninu fyrir verða, nema forða lífinu, meðan hann mætti? Hér er nú einn ódáðamaðr, er sannreyndr er at illvirkjum ok hefir brent inni saklausa menn, ok skal hann þó enn ná undanfœrslu, ok er þetta allmikill ósiðr." Hann fór at Gretti ok rétti honum fingr ok skar honum hǫfuð ok kallaði hann margýgjuson ok mǫrgum ǫðrum illum nǫfnum. Gretti varð skapfátt mjǫk við þetta, ok gat þá eigi stǫðvat sik. Grettir reiddi þá upp hnefann ok sló piltinn undir eyrat, svá at hann lá þegar í óviti, en sumir segja, at hann væri dauðr þá þegar. En engi þóttiz vita, hvaðan sjá piltr kom, eða hvat af honum varð; en þat ætla menn helzt, at þat hafi verit óhreinn andi, sendr til óheilla Gretti. Nú varð hark mikit í kirkjunni; ok var nú sagt til konunginum, at sá barðiz um, sem járnit skyldi bera. Óláfr konungr gekk nú fram í kirkjuna ok sá, hvat um var, ok mælti: "Mikill ógæfumaðr ertu, Grettir!" sagði konungr, "er nú skyldi eigi skírslan fram fara, svá sem nú var allt til búit; ok mun eigi hœgt, at gera við ógæfu þinni."

Grettir svarar: "Þat hafða ek ætlat, at ek munda meiri sœmð til yðvar sœkja, herra! en nú horfiz á, fyrir sakir ættar minnar," ok sagði, hversu mǫnnum var farit með þeim Óláfi konungi, sem fyrr var talat. "Vilda ek nú gjarna," sagði Grettir, "at þér tœkið við mér; hafi þér þá marga með yðr, at ekki munu vígligri þykkja en ek."

"Sé ek þat," sagði konungr, "at fáir menn eru nú slíkir fyrir afls sakir ok hreysti, sem þú ert, en miklu ertu meiri ógæfumaðr, en þú megir fyrir þat með oss vera. Nú skaltu fara í friði fyrir mér, hvert er þú vilt, vetrarlangt, en far þú at sumri út til Íslands, þvíat þar mun þér auðit verða þín bein at bera."

Grettir svarar: "Ek vilda fyrst fœraz undan brennumálinu, ef ek mætta, þvíat þat hefi ek eigi viljandi gǫrt."

"Þat er alllíkligt," sagði konungr, "en fyrir sakir þess, at nú óneyttiz skírslan fyrir sakir þolleysis þíns, þá muntu þessu máli eigi framar fá af þér hrundit en svá sem nú er orðit; ok hlýtr jafnan illt af athugaleysi; ok ef nǫkkurum manni hefir verit fyrirmælt, þá mun þér hóti helzt."

Eptir þat dvalðiz Grettir í bœnum nǫkkura stund, ok fekk ekki meira af Óláfi konungi, en nú var sagt. Síðan fór hann suðr í land ok ætlaði austr til Túnsbergs at finna Þorstein drómund, bróður sinn. Ok er ekki sagt af hans ferðum, fyrr en hann kom austr á Jaðar.

At jólum kom Grettir til þess bónda er Einarr hét. Hann var ríkr maðr ok kvæntr ok átti dóttur gjafvaxta, er Gýríðr er nefnd; hon var fríð kona ok þótti harðla góðr kostr. Einarr bauð Gretti með sér at vera um jólin, ok þat þá hann.

Þat var þá víða í Nóregi, at markamenn ok illvirkjar hlupu ofan af mǫrkum ok skoruðu á menn til kvenna eðr tóku á brott fé manna með ofríki, þar sem eigi var liðsfjǫlði fyrir. Svá bar hér til, at þat var einn dag á jólunum, at kómu til Einars bónda illvirkjar margir saman. Hét sá Snækollr, sem fyrir þeim var; hann var berserkr mikill. Hann skoraði á Einarr bónda, at hann skyldi leggja upp við hann dóttur sína, eða verja hana, ef hann þœttiz maðr til. En bóndi var þá af œskuskeiði ok engi styrjaldarmaðr. Þótti honum nú mikill vandi at hǫndum kominn, ok spurði Gretti í hljóði, hvat hann vildi til leggja, "þvíat þú ert kallaðr frægr maðr."

Grettir bað hann því einu játa, er honum þœtti sér smánarlaust. Berserkrinn sat á hesti ok hafði hjálm á hǫfði ok ekki spent kinnbjǫrgunum; hann hafði skjǫld járni rendan fyrir sér ok lét hann et ógurligasta. Hann mælti við bónda: "Kjós skjótt annanhvárn kostinn; eða hvat ræðr sá þér enn mikli hrottinn, er þar stendr hjá þér? Eða er ekki þat, at hann vili eiga leik við mik?"

Grettir sagði: "Jafnkomit er á með okkr bónda, þvíat hér er hvárrgi skefinn maðr."

Snækollr mælti: "Heldr mun ykkr œgja, við mik at fáz, ef ek reiðumz."

"Þá veit þat, er reynt er," segir Grettir.

Berserkrinn fann nú undandrátt í málinu. Tók hann þá at grenja hátt ok beit í skjaldarrǫndina ok setti skjǫldinn upp í munn sér ok gein yfir hornit skjaldarins ok lét allólmliga.

Grettir varpaði sér um vǫllinn, ok er hann kemr jafnfram hesti berserksins, slær hann fœti sínum neðan undir skjaldarsporðinn svá hart, at skjǫldrinn gekk upp í munninn, svá at rifnaði kjaptrinn, en kjálkarnir hlupu ofan á bringuna. Hann hafði þá allt eitt atriðit, at hann þreif í hjálminn vinstri hendi ok svipti víkinginum af baki, en hœgri hendi brá hann saxinu, er hann var gyrðr með, ok setti á hálsinn, svá af tók hǫfuðit. En er þetta sá fylgðarmenn Snækolls, flýði sinn veg hverr þeira. Eigi nenti Grettir at elta þá, því (at) hann sá, at engi var hugr í þeim. Þakkaði bóndi honum vel fyrir þetta verk, ok margir menn aðrir. Þótti þessi atburðr bæði vera af hvatleik ok harðfengi unninn. Var Grettir þar um jólin vel haldinn; leysti bóndi hann vel af garði. Fór Grettir síðan austr til Túnsbergs ok hitti Þorstein, bróður sinn. Tók hann við Gretti með blíðu ok spurði at ferðum hans, ok at hann vann berserkinn. Grettir kvað vísu:

Þorsteinn mælti: "Slyngt yrði þér um mart, frændi! ef eigi fylgði slysin með."

Grettir svarar: "Þess verðr þó getit, er gǫrt er."