Bókastaðir

Maðr er nefndr Þorsteinn; hann var sonr Þorkels kugga, Þórðarsonar gellis, Óláfssonar feilans, Þorsteinssonar rauðs, Auðarsonar djúpúðgu. Móðir Þorsteins Kuggasonar var Þuríðr, dóttir Ásgeirs œðikolls. Ásgeirr var fǫðurbróðir Ásmundar hærulangs. Þorsteinn Kuggason átti eptirmál um vígit Þorgils Mákssonar jafnfram Ásmundi hærulangi. Gerði hann nú orðsending til Þorsteins, at hann kœmi til móts við hann. Þorsteinn var kappi mikill ok ofstopamaðr enn mesti. Fór hann þegar til móts við Ásmund frænda sinn ok tǫluðu þeir um vígsmálit. Var Þorsteinn enn ákafasti; kvað hér eigi skyldu fébœtr fyrir koma; sagði, at þeir hefði nógan frændaafla til þess, at annathvárt kœmi fyrir vígit, sekð eða mannhefndir. Ásmundr kvaz honum mundu at fylgja, hverju sem hann vildi fram fara. Riðu þeir norðr til Þorvalds, frænda síns, ok beiddu hann liðveizlu, en hann játaði því skjótt. Bjuggu þeir málit til á hendr Þorgeiri ok Þormóði. Þorsteinn reið heim til búss síns. Hann bjó þá í Ljárskógum í Hvammssveit. Skeggi bjó í Hvammi; hann réz í málit með Þorsteini. Skeggi var sonr Þórarins fýlsennis, Þórðarsonar gellis. Móðir Skeggja var Friðgerðr, dóttir Þórðar frá Hǫfða. Þeir fjǫlmentu mjǫk til alþingis ok heldu málum fram með miklu kappi. Riðu þeir Ásmundr ok Þorvaldr norðan með sextigu manna ok sátu í Ljárskógum margar nætr.

Þorgils bjó þá á Reykjahólum; hann var sonr Ara Márssonar, Atlasonar ens rauða, Úlfssonar ens skjálga, er nam Reykjanes. Móðir Þorgils Arasonar var Þorgerðr, dóttir Álfs ór Dǫlum. Ǫnnur dóttir Álfs var Þórelfr, móðir Þorgeirs Hávarssonar. Átti Þorgeirr þar traust mikit fyrir frændsemis sakir, þvíat Þorgils var mestr hǫfðingi í Vestfirðingafjórðungi. Hann var svá mikill þegnskaparmaðr, at hann gaf hverjum frjálsum manni mat, svá lengi sem þiggja vildi. Varð af þessu jafnan fjǫlment á Reykjahólum. Hafði Þorgils rausn mikla af búnaði sínum. Hann var góðgjarn maðr ok forvitri. Þorgeirr var með Þorgisli á vetrum, en fór á Strandir á sumrum.

Eptir víg Þorgils Mákssonar fór Þorgeirr á Reykjahóla ok sagði Þorgisli þessi tíðendi. Þorgils sagði honum þar vist til reiðu hjá sér; "en þat hygg ek," segir hann, "at þeir verði þungir í málinu, en ek em ófúss at auka vandræðum. Nú mun ek senda mann til Þorsteins ok bjóða fébœtr fyrir víg Þorgils; en ef hann vill eigi sættum taka, þá mun ek þetta mál ekki með kappi verja."

Þorgeirr kvaz hans forsjá hlíta mundu. Um haustit sendi Þorgils mann til Þorsteins Kuggasonar at leita um sættir. En hann var þverr í því, at taka fé fyrir vígsmálit við Þorgils, en um ǫnnur víg kvaz hann gera mundu eptir skynsamra manna tillǫgu. Ok er Þorgils frétti þetta, kallar hann Þorgeir á tal við sik ok spyrr, hver liðveizla honum þœtti sér þá hallkvæmust. Þorgeirr kvaz helzt vildu útan fara, ef hann yrði sekr. Þorgils sagði, at þessa mundi freistat verða.

Skip stóð uppi í Norðrá í Borgarfirði. Í því skipi keypti Þorgils á laun far til handa þeim fóstbrœðrum. Leið svá af vetrinn. Þorgils frétti, at þeir Þorsteinn fjǫlmentu mjǫk til alþingis ok sátu í Ljárskógum. Því frestaði hann heiman at ríða, at hann vildi, at þeir Þorsteinn væri undan suðr riðnir, þá er hann kœmi vestan; ok svá varð. Reið Þorgils suðr ok Þorgeirr með honum. Í þessi ferð drap Þorgeirr Bǫggul-Torfa at Márskeldu; þá drap hann ok þá Skúf ok Bjarna í Hundadal. Svá segir Þormóðr í Þorgeirsdrápu:

Þorgils sættiz þar þegar á vígin Skúfs ok Bjarna þar í dalinum, ok dvalðiz honum lengr en hann hafði áðr ætlat. Fór Þorgeirr til skips, en Þorgils til þings ok kom eigi fyrr en gengit var til dóma. Þá bauð Ásmundr hærulangr til varna um vígsmálit Þorgils Mákssonar. Þorgils gekk at dóminum ok bauð fébœtr fyrir vígit, ef Þorgeirr yrði þá sýkn. Hann leitaði til varna í málinu, hvárt þeir ætti eigi allan veiðiskap frjálsan á almenningum. Var þá lǫgmaðr at spurðr, hvárt þetta væri lǫgvǫrn. Skapti var þá lǫgmaðr, ok fylgði hann Ásmundi fyrir frændsemis sakir; sagði hann, at þat væri lǫg, ef þeir væri jafnir menn, en sagði, at fyrr ætti at taka bœndr en einhleypingar. Ásmundr sagði, at Þorgils hefði boðit þeim fóstbrœðrum jafnaðarskipti á þeim hvalnum enum óskorna, þá er þeir kómu til; ok var þá lokit þeiri vǫrn. Gengu þeir Þorsteinn ok frændr hans þá at með kappi ok létu sér ekki annat líka en Þorgeirr væri sekr gǫrr. Sá Þorgils, at þá varð annathvárt at gera, at ganga at með fjǫlmenni, en þó óvíst, hvat í aflaðiz, eða láta þá fara fram sem þeim líkaði; ok við þat, at Þorgeiri var í skip komit, leiddi Þorgils hjá sér málit. Var Þorgeirr sekr gǫrr, en fyrir Þormóð váru teknar fébœtr, ok skyldi hann sýkn vera. Þeir Ásmundr ok Þorsteinn þóttu mikit vaxa af þessu eptirmáli. Riðu menn þá heim af þinginu. Tǫluðu sumir menn, at Þorgils hefði lítt fylgt málinu, en hann gaf sér fátt at því ok lét hvern tala hér um slíkt er vildi.

En er Þorgeirr frétti sekð sína, sagði hann svá: "Þat munda ek vilja, at þeir, er mik hafa sekan gǫrt, hefði þessa full gjǫld, áðr lýkr, ef ek mætta ráða."

Gautr hét maðr ok var kallaðr Sleituson; hann var frændi Þorgils Mákssonar. Gautr var ráðinn í skip þetta, er Þorgeirr skyldi sigla í. Hann ýfðiz við Þorgeir ok lét ófrýnliga; en er kaupmenn fundu þat, þótti þeim eigi einsætt, at þeir fœri í einu skipi. Þorgeirr sagðiz eigi hirða, hversu Gautr léti síga brýnnar, en þó var þat til ráðs tekit. at Gautr réz ór skipinu ok fór norðr til sveita. Varð ekki at með þeim Þorgeiri at því sinni, en þó reis af þessu sundrþykki með þeim, sem síðar bar raun á.

Grettir Ásmundarson kom þetta sumar út í Skagafirði. Hann var þá svá frægr maðr fyrir sakir afls hans, at engi þótti þá slíkr af ungum mǫnnum. Hann reið brátt heim til Bjargs, ok tók Ásmundr þá við honum sœmiliga. Atli hafði þá búsforráð; fell vel á með þeim brœðrum. Þá gerðiz ofsi Grettis svá mikill, at honum þótti sér ekki ófœrt.

Þá gerðuz þeir margir fullhraustir menn, er þá váru ungir, er Grettir var at leikum á Miðfjarðarvatni með þeim, áðr en hann fór útan. Einn af þeim var Auðunn, er þá bjó á Auðunarstǫðum í Víðidal. Hann var Ásgeirsson Auðunarsonar, Ásgeirssonar œðikolls. Auðunn var góðr bóndi ok gegn maðr; allra manna var hann sterkastr norðr þar; hann þótti enn gæfasti í bygðarlagi.

Gretti kom nú þat í hug, at hann þóttiz hafa orðit varhluta fyrir Auðuni at knattleikum, sem áðr er sagt, ok vildi hann prófa, hvárr þeira meira hefði við gengiz síðan. Af því gerir Grettir heiman ferð sína á Auðunarstaði. Þat var um ǫndverðan sláttutíma. Grettir barz á mikit ok reið í steindum sǫðli mjǫk vǫnduðum, er Þorfinnr gaf honum. Hann hafði góðan hest ok vápn ǫll en beztu. Grettir kom snemma dags á Auðunarstaði ok drap á dyrr. Fátt var manna heima. Grettir spurði, hvárt Auðunn væri heima. Menn sǫgðu, at hann væri farinn til sels eptir mat. Grettir hleypti beizli af hesti sínum. Túnit var óslegit, ok gekk hestrinn þangat, sem loðnast var. Grettir gekk til skála ok settiz niðr á setstokkinn, ok síðan sofnaði hann. Lítlu síðar kom Auðunn heim. Hann sá, at hestr var í túninu með steindum sǫðli. Auðunn bar skyr á tveimr hestum, ok var þat í húðum ok bundit fyrir ofan; þat kǫlluðu menn skyrkylla. Auðunn tók af hestum ok bar inn skyr í fangi sér; honum var myrkt fyrir augum. Grettir rétti fótinn fram af stokkinum, ok fell Auðunn á fram, ok varð undir honum skyrkyllirinn, ok gekk af yfirbandit. Auðunn spratt upp ok spurði, hvat skelmi þar væri. Grettir nefndi sik.

Auðunn mælti: "Þannin var óspakliga farit, eða hvert er ørendi þitt?"

"Ek vil berjaz við þik," sagði Grettir.

"Sjá mun ek fyrst ráð fyrir mat mínum," sagði Auðunn.

"Vel má þat," sagði Grettir, "ef þú mátt eigi ǫðrum mǫnnum at því hlíta."

Auðunn laut þá niðr ok þreif upp skyrkyllinn ok sletti framan í fang Gretti ok bað hann fyrst taka við því, er honum var sent. Grettir varð allr skyrugr. Þótti honum þat meiri smán, en þó Auðunn hefði veitt honum mikinn áverka. Síðan réðuz þeir á ok glímðu heldr sterkliga. Sœkir Grettir með ákefð, en Auðunn ferr undan; finnr hann þó at Grettir hefir dregit undan honum. Gengr upp allt þat er fyrir þeim verðr, ok rekaz þeir víða um skálann. Sparði hvárrgi af, en þó verðr Grettir drjúgari, ok fellr Auðunn at lykðum. Hann hafði slitit ǫll vápnin af Gretti. Knýjaz þeir fast, ok verðr brak mikit um þá. Ok þá kemr dynr mikill undir bœinn, ok heyrir Grettir, at riðit var at húsunum ok af baki stigit ok inn gengit snúðigt. Sér hann, at maðr gengr inn, þrifligr, í rauðum kyrtli, ok hafði hjálm á hǫfði. Sjá sneri til skálans, þvíat hann heyrði umfang mikit, er þeir áttuz við. Hann spurði, hvat í skálanum væri.

Grettir nefndi sik, "eða hverr spyrr at?"

"Barði heiti ek," sagði sá er kominn var.

"Ertu Barði Guðmundarson ór Ásbjarnarnesi?"

"Sá er maðr enn sami," sagði Barði; "eða hvat hefztu at?" sagði hann.

Grettir svarar: "Vit Auðunn eigum hér gamanleika."

"Eigi veit ek um gaman þat," segir Barði, "er ok ekki jafnkomit á með ykkr; þú ert ójafnaðarmaðr ok ofrkappsfullr, en hann er gæfr ok góðfengr, ok láttu hann upp standa skjótt."

Grettir svarar: "Margr seiliz um hurð til lokunnar; þœtti mér þér nærr at hefna Halls bróður þíns en at hlutaz til með okkr Auðuni, hvat vit eigumz við."

"Jafnan heyri ek þat," segir Barði, "en eigi veit ek, hvárt þess verðr nǫkkut hefnt; en þó vil ek, at þú látir Auðun vera í náðum, því hann er spakr maðr."

Grettir gerði svá fyrir tillǫgur Barða, ok líkaði þó illa. Barði spurði, hvat til saka væri með þeim. Grettir kvað vísu:

Barði kvað þat víst várkunn, ef hann ætti sín í at hefna. "Mun ek nú gera með ykkr," sagði Barði; vil ek, at þit skilið at svágǫru, ok sé nú slitit með ykkr."

Ok þat létu þeir haldaz, því þeir váru skyldir, ok líkaði Gretti heldr illa við Barða ok brœðr hans. Riðu á brott allir saman. Ok er þeir váru í veg komnir, þá mælti Grettir: "Þat hef ek spurt, at þú ætlar suðr til Borgarfjarðar í sumar; nú vil ek bjóða þér, Barði! at fara suðr með þér, ok þykkjumz ek þá gera við þik verðleikum betr."

Barði varð glaðr við þetta ok játaði skjótt þessu ok bað hann hafa þǫkk fyrir; síðan skilðu þeir. Þá veik Barði aptr ok mælti: "Þat vil ek til skilja," segir hann, "at þú farir eigi, nema Þórarinn leyfi, því hann skal ráða ferðinni."

"Vel þœtti mér þú mega einhlítr vera at ráðum þínum; á ek ekki," sagði Grettir, "ferðir mínar undir ǫðrum mǫnnum; en illa mun mér þykkja, ef þú gerir mik liðrækan."

Nú fóru sína leið hvárir, ok kvaz Barði skyldu gera Gretti vissu, "ef Þórarinn vill, at þú farir," en ella skyldi hann sitja um kyrt. Grettir reið heim til Bjargs, en Barði til bús síns.

Um sumarit var lagit hestaþing fjǫlment á Langafit ofan frá Reykjum. Kom þar mart manna. Atli at Bjargi átti hest góðan móálóttan af Keingálu kyni; hǫfðu þeir feðgar mætr miklar á hestinum. Þeir brœðr Kormákr ok Þorgils á Mel áttu brúnan hest ǫruggan til vígs; þeir skyldu etja saman ok Atli frá Bjargi. Margir váru þar aðrir góðir hestar. Oddr ómagaskáld, frændi Kormáks, skyldi fylgja hesti þeira frænda sinna um daginn. Oddr gerðiz sterkr maðr ok lét um sik mikit, ódæll ok ófyrirleitinn. Grettir spurði Atla, bróður sinn, hverr fylgja skyldi hans hesti.

"Eigi er mér þat svá glǫggt," sagði hann.

"Viltu, at ek standa hjá?" sagði Grettir.

"Vertu vel stiltr þá, frændi!" sagði Atli, "því hér er við metnaðarmenn um at eiga."

"Gjaldi þeir sjálfir ofstopa síns," sagði Grettir, "ef þeir hafa hann eigi í hófi."

Nú eru hestarnir fram leiddir, en hrossin stóðu framarliga á árbakkanum ok váru bundin saman. Hylr mikill var fyrir framan bakkann. Hestarnir bituz allvel, ok var þat en mesta skemtan. Oddr fylgði með kappi, en Grettir lét hefjaz við ok tók í taglit annarri hendi en helt með annarri stafnum, er hann keyrði með hestinn. Oddr stóð framarliga hjá sínum hesti, ok eigi traust, at hann styngi eigi hest Atla af takinu. Eigi lét Grettir, sem hann sæi þat. Báruz hestarnir fram at ánni. Þá stingr Oddr stafinum til Grettis, ok kom á herðarblaðit, þvíat Grettir horfði ǫxlinni at honum. Þat var mikit tilræði, svá at undan hljóp holdit, en lítt skeinðiz Grettir. Í því bili risu hestarnir hátt upp; Grettir hljóp undir hǫmina á hesti sínum en rak stafinn á síðu Oddi svá hart, at þrjú rifin brotnuðu í honum, en Oddr hraut út á hylinn, ok svá hestr hans ok hrossin ǫll, þau er bundin váru. Var þá lagz til hans, ok dreginn af ánni. Þá var óp mikit gǫrt at þessu. Þeir Kormákr hlupu til vápna en Bjargsmenn í ǫðrum stað. En er þat sá Hrútfirðingar ok Vatnsnesmenn, gengu þeir í milli, ok urðu þeir þá skilðir, ok fóru heim ok hǫfðu hvárir ill heit við aðra, ok sátu þó um kyrt um hríð. Atli var fátalaðr um þetta, en Grettir var heldr ósvífr ok kvað þá finnaz skyldu annat sinn, ef hann mætti ráða.

Þorbjǫrn hét maðr, er bjó á Þóroddsstǫðum í Hrútafirði. Hann var sonr Arnórs hýnefs Þóroddssonar, er numit hafði Hrútafjǫrð þeim megin til móts við Bakka. Þorbjǫrn var allra manna sterkastr. Hann var kallaðr øxnamegin. Þóroddr hét bróðir hans; hann var kallaðr drápustúfr. Móðir þeira var Gerðr, dóttir Bǫðvars ór Bǫðvarshólum. Þorbjǫrn var garpr mikill ok hafði mannmart með sér. Hann var til þess tekinn, at honum var verra til hjóna en ǫðrum mǫnnum, ok galt nær engum manni kaup; eigi þótti hann dæll maðr. Þorbjǫrn hét frændi hans ok var kallaðr ferðalangr. Hann var siglingamaðr, ok áttu þeir nafnar félag saman. Var hann á Þóroddsstǫðum jafnan, ok þótti hann lítit bœta um fyrir Þorbirni. Hann var tilfyndinn ok fór með dáruskap til ýmissa manna.

Þórir hét maðr, sonr Þorkels á Borðeyri. Þórir bjó fyrst á Melum í Hrútafirði. Hans dóttir var Helga, er Sleitu-Helgi fekk. En eptir vígit á Fagrabrekku réz Þórir suðr í Haukadal ok bjó á Skarði, en seldi landit á Melum Þórhalli Gamlasyni Vínlendingi. Hans sonr var Gamli, er átti Rannveigu, dóttur Ásmundar hærulangs, systur Grettis. Þau bjuggu í þenna tíma á Melum ok áttu gott ráð. Þórir á Skarði átti tvá sonu; hét annarr Gunnarr en annarr Þorgeirr. Þeir váru efniligir menn, ok hǫfðu þeir þá tekit við búi eptir fǫður sinn, en þó váru þeir jafnan með Þorbirni øxnamegin. Þeir gerðuz offorsfullir.

Þetta sumar, sem nú var frá sagt, riðu þeir Kormákr ok Þorgils ok Narfi, frændi þeira, suðr til Norðrárdals at ørendum sínum. Oddr ómagaskáld var ok í ferð með þeim. Var honum þá batnat stirðleikans, er hann hafði fengit á hestaþinginu. Ok meðan þeir váru fyrir sunnan heiðina, fór Grettir heiman frá Bjargi ok með honum tveir húskarlar Atla. Þeir riðu yfir til Búrfells ok þaðan yfir hálsinn til Hrútafjarðar ok kómu til Mela um kveldit. Þrjár nætr váru þeir þar. Þau Rannveig ok Gamli tóku allvel við Gretti ok buðu honum með sér at vera, en hann vildi heim ríða. Þá frétti Grettir, at þeir Kormákr váru sunnan komnir ok hǫfðu gist í Tungu um nóttina. Grettir bjóz snemma frá Melum. Gamli bauð honum menn til fylgðar. Grímr hét bróðir Gamla. Hann var allra manna hvatastr. Hann reið með Gretti við annan mann. Þeir váru fimm saman; riðu unz þar til er þeir kómu á Hrútafjarðarháls vestr frá Búrfelli. Þar stendr steinn mikill, er kallaðr er Grettishaf; hann fekkz við lengi um daginn at hefja steininn ok dvalði svá, þar til er þeir Kormákr kómu. Grettir sneri til móts við þá, ok hlupu af baki hvárirtveggju. Grettir sagði, at frjálsmannligra væri nú at hǫggva sem stœrst, heldr en berjaz með stǫfum sem fǫrumenn. Kormákr bað þá verða við mannliga ok duga sem bezt. Eptir þat hlupuz þeir at ok bǫrðuz. Grettir var fremstr af sínum mǫnnum ok bað þá geyma, at eigi væri gengit at baki honum. Sóttuz þeir um hríð ok urðu hvárirtveggju sárir.

Þorbjǫrn øxnamegin hafði riðit þenna dag yfir háls til Búrfells, ok er þeir riðu aptr, sér hann fundinn. Þar var þá með honum Þorbjǫrn ferðalangr ok Gunnarr ok Þorgeirr Þórissynir ok Þóroddr drápustúfr. Ok er þeir kómu at, heitir Þorbjǫrn á sína menn til meðalgǫngu. Hinir váru svá ákafir, at þeir gátu ekki at gǫrt. Grettir ruddiz um fast. Þeir váru fyrir honum Þórissynir ok fellu báðir senn, er hann hratt þeim frá sér. Þeir urðu óðir mjǫk við þat, svá at Gunnarr hjó húskarl Atla banahǫgg. Ok er Þorbjǫrn sá þat, biðr hann þá skilja; kvaz hann skyldu þeim lið veita, er hans orð vildi rœkja. Þá váru fallnir tveir húskarlar Kormáks. Þá sá Grettir, at varla mundi duga, ef Þorbjǫrn réðiz í lið með þeim; ok því lætr hann verða upp gefinn bardagann. Allir váru þeir sárir, sem á fundinum hǫfðu verit. Illa þótti Gretti, er þeir váru skilðir. Eptir þat riðu þeir heim hvárirtveggju. Eigi sættuz þeir á mál þessi.

Þorbjǫrn ferðalangr gerði at þessu mikit kalls; því tók at versna með þeim Bjargsmǫnnum ok Þorbirni øxnamegin, svá (at) af því gerðiz fullr fjándskapr, sem síðar kom fram. Engar bœtr váru Atla boðnar fyrir húskarl sinn. Eigi lét hann, sem hann vissi þat. Grettir sat á Bjargi fram til tvímánaðar. Eigi er sagt, at þeir fyndiz Kormákr síðan, svá (at) þess sé getit.