Bókastaðir

Þorkell krafla gerðiz nú gamall mjǫk; hann hafði Vatnsdœla goðorð ok var hǫfðingi mikill. Hann var aldavinr Ásmundar hærulangs, sem tengðum þeira hœfði. Hann var því vanr at ríða til Bjargs hvert vár, at sœkja þangat til kynnis, ok enn gerði hann svá næsta vár eptir þat, sem áðr var sagt, at hann fór til Bjargs. Tóku þau Ásmundr ok Ásdís við honum báðum hǫndum. Var hann þar þrjár nætr, ok tǫluðu þeir mágar marga hluti milli sín. Þorkell spurði, hversu Ásmundi segði hugr um sonu sína, hverir iðnarmenn þeir mundu verða. Ásmundr kvez ætla, at Atli yrði búmaðr mikill, forsjáll ok fémaðr.

Þorkell svarar: "Þarfr maðr ok þér líkr; en hvat segir þú af Gretti?"

Ásmundr mælti: "Af honum er þat at segja, at hann mun verða sterkr maðr ok óstýrilátr, þykkjumikill, ok þungr hefir hann mér orðit."

Þorkell svarar: "Eigi er þat heillavænligt, mágr!" sagði hann, "en hversu skulu vit skipa þingferð okkra í sumar?"

Ásmundr svarar: "Ek gerumz þungfœrr, ok vilda ek sitja heima."

"Viltu, at Atli fari fyrir þik?" sagði Þorkell.

"Hann þykkjumz ek eigi missa mega," sagði Ásmundr, "fyrir sakir starfa ok atdráttar; en Grettir vill ekki starfa. Er hann svá viti borinn, at ek get, at hann kunni halda upp lǫgskilum fyrir mik með þinni umsjá."

"Þú skalt ráða, mágr!" segir Þorkell.

Reið hann nú heim, þá er hann var búinn, ok leysti Ásmundr hann brott með góðum gjǫfum.

Nǫkkuru síðar bjóz Þorkell heiman til þings. Hann reið með sex tigu manna; fóru þeir allir með honum, er í hans goðorði váru. Kemr hann til Bjargs, ok reið Grettir þaðan með honum. Þeir riðu suðr heiði þá, er Tvídœgra heitir.

Áivangar váru litlir á fjallinu, ok riðu þeir mikinn ofan í bygðina. Ok er þeir kómu ofan í Fljótstungu, þótti þeim mál at sofa, ok hleyptu beizlum af hestum sínum ok létu ganga með sǫðlum. Lágu þeir langt á dag fram ok sváfu. En er þeir vǫknuðu, svipuðuz menn at hestum sínum; hǫfðu hestarnir sinn veg farit hverr þeira, en sumir hǫfðu velz. Grettir fann seinast sinn hest. Þat var þá háttr, at menn vistuðu sik sjálfir til þings, ok reiddu flestir mali um sǫðla sína. Sǫðull var undir kviði niðri á hesti Grettis, en í brott malrinn. Ferr hann nú ok leitar ok fann eigi; sér hann nú, hvar maðr gengr; sá fór hart. Grettir spyrr, hverr þar fœri.

Hann svarar ok kvez Skeggi heita ok vera húskarl norðan ór Ási í Vatnsdal; "em ek í ferð með Þorkatli," sagði hann, "en mér hefir tekiz til gálausliga; ek hefi týnt vistamal mínum."

Grettir svarar: "Eindœmin eru verst; ek hefi ok týnt mal þeim, er ek átta; ok leitum nú báðir samt."

Þat líkaði Skeggja vel. Ganga þeir nú um hríð. En er minst varði, tekr Skeggi á rás upp eptir móunum; grípr þar upp malinn. Grettir sá, er hann laut, ok spyrr, hvat hann tók upp.

"Mal minn!" segir Skeggi.

"Hverir bera þat fleiri en þú?" sagði Grettir; "ok lát mik sjá, þvíat mart er ǫru líkt."

Skeggi kvað engan mann taka af sér, þat er hann ætti. Grettir þreif til malsins, ok toguðuz þeir um hann, ok vildi sitt mál hvárrtveggi hafa.

"Undarliga ætli þér," segir húskarlinn, "þó at menn sé eigi jafnstórauðgir allir, sem þér, Miðfirðingar, at menn muni eigi þora at halda á sínu fyrir yðr."

Grettir kvað þetta eigi eptir mannvirðingu ganga, þótt hverr hefði þat, er ætti.

Skeggi mælti: "Of fjarri er nú Auðunn, at kyrkja þik, sem við knattleikinn."

"Vel er þat," sagði Grettir; "en eigi muntu mik kyrkja, hvernveg sem hitt hefir verit."

Skeggi greip þá øxi ok hjó til Grettis. En er Grettir sá þetta, þreif hann vinstri hendi øxarskaptit fyrir framan hendr Skeggja svá hart, at þegar varð laus. Grettir setti þá sǫmu øxi í hǫfuð honum, svá at þegar stóð í heila. Fell húskarl þá dauðr til jarðar. Grettir tók malinn ok kastar um sǫðul sinn. Hann reið síðan eptir fǫrunautum sínum.

Þorkell reið undan, þvíat hann vissi eigi, at þetta mundi til hafa borit. Menn sǫknuðu nú Skeggja ór flokkinum. En er Grettir fann þá, spyrja þeir hann, hvat hann vissi til Skeggja. Grettir kvað þessa vísu:

Þá hlupu fylgðarmenn Þorkels upp ok sǫgðu ekki mundu trǫll hafa tekit manninn um ljósan dag.

Þorkell þagnaði ok mælti síðan: "Ǫnnur efni munu í vera, ok mun Grettir hafa drepit hann; eða hvat bar til?"

Grettir segir þá allan áskilnað þeira.

Þorkell mælti: "Allilla hefir þetta til tekiz, þvíat Skeggi var fenginn til fylgðar við mik, en maðr góðættaðr, ok mun ek taka málit á þann hátt, at ek mun bœta slíku, sem dœmt verðr. En sekðum má ek eigi ráða. Eru tveir kostir fyrir hendi við þik, Grettir! hvárt þú vill heldr fara til þings ok hætta á, hvern veg til tekz, eða hverfa hér aptr."

Grettir køri at fara til þings; ok svá var, at hann fór. Var þetta mál kært af erfingjum ens vegna. Gekk Þorkell til handsala ok helt upp fébótum, en Grettir skyldi vera sekr ok vera útan þrjá vetr. En er þeir riðu af þingi, hǫfðingjarnir, áðu þeir uppi undir Sleðaási, áðr en þeir skilðu. Þá hóf Grettir stein þann, er þar liggr í grasinu ok nú heitir Grettishaf. Þá gengu til margir menn at sjá steininn, ok þótti þeim mikil furða, at svá ungr maðr skyldi hefja svá mikit bjarg.

Reið Grettir heim til Bjargs ok sagði frá ferðum sínum. Ásmundr tók lítt á ok kvað hann óeirðarmann verða mundu.

Hafliði hét maðr, er bjó á Reyðarfelli á Hvítársíðu. Hann var siglingamaðr ok átti skip í fǫr; þat stóð uppi í Hvítá. Sá maðr var á skip með honum, er Bárðr hét; hann átti konu fríða ok unga. Ásmundr sendi mann til Hafliða, at hann skyldi taka við Gretti ok sjá um með honum. Hafliði kvað sér sagt, at maðrinn væri vanstiltr, en fyrir sakir vináttu þeira Ásmundar tók hann við Gretti. Bjóz hann þá til útanferðar. Engi vildi Ásmundr fararefni fá honum útan hafnest ok lítit af vaðmálum. Grettir bað hann fá sér vápn nǫkkut.

Ásmundr svarar: "Eigi hefir þú mér hlýðinn verit. Veit ek ok eigi, hvat þú munir þat með vápnum vinna, er þarft er; mun ek ok þau eigi til láta."

Grettir mælti þá: "Er eigi þat at launa, sem eigi er gǫrt."

Síðan skilðu þeir feðgar með litlum kærleikum. Margir báðu hann vel fara en fáir aptr koma. Móðir hans fylgði honum á leið; ok áðr þau skilðu, mælti hon svá: "Eigi ertu svá af garði gǫrr, frændi! sem ek vilda, svá velborinn maðr, sem þú ert. Þykki mér þat mest á skorta, at þú hefir ekki vápn, þat er neytt sé; en mér segir svá hugr um, at þú munir þeira við þurfa."

Hon tók þá undan skikkju sinni sverð búit; þat var allgóðr gripr. Hon mælti þá: "Sverð þetta átti Jǫkull, fǫðurfaðir minn, ok enir fyrri Vatnsdœlar, ok var þeim sigrsælt. Vil ek nú gefa þér sverðit, ok njót vel."

Grettir þakkaði henni vel gjǫfina ok kvað sér þetta betra þykkja en aðrir fémunir, þótt meiri væri. Síðan fór hann veg sinn, en Ásdís bað honum margra virkða. Grettir reið suðr um heiði ok létti eigi fyrr en hann kom suðr til skips. Hafliði tók vel við honum; fann hann Gretti ok spurði at fararefnum hans. Grettir kvað vísu:

Hafliði kvað þat sýnt, at henni var mest um hann hugat. Létu þeir í haf, þegar þeir váru búnir ok byr gaf; ok er þeir kómu út yfir grunn ǫll, undu þeir segl. Grettir gerði sér grǫf undir bátinum ok vildi þaðan hvergi hrœra sik, hvárki til austra, né at segli at vinna, ok eigi starfa, þat sem hann átti at skipi at gera til jafnaðar við aðra menn; eigi vildi hann ok kaupa af sér. Þeir sigldu suðr um Reykjanes ok svá suðr fyrir land; ok er landit var horfit, fengu þeir rétt mikinn. Skipit var heldr lekt ok þolði illa réttinn; fengu þeir vás mikit. Grettir lét þá fjúka í kviðlinga; þat líkaði mǫnnum stórilla. Einn dag var þat, at veðr var bæði hvast ok kalt; þá kǫlluðu sveinar, báðu Gretti nú duga, "þvíat oss kólnar á klónum."

Grettir mælti:

Ekki fengu þeir af honum starfann, en líkaði nú verr en áðr, ok kváðu hann skyldu taka gjǫld á sjálfum sér fyrir níð sitt ok lǫgleysu, þá er hann gerði; "þykkir þér betra," sǫgðu þeir, "at klappa um kviðinn á konu Bárðar stýrimanns, en at gera skyldu þína á skipi; ok slíkt er óþolanda."

Veðrit gekk upp at eins; stóðu þeir þá í austri, svá at dœgrum skipti. Þeir heituðuz þá við Gretti. Ok er Hafliði heyrði þetta, gekk hann þar at, er Grettir lá, ok mælti: "Eigi þykki mér samkeypi yðvart kaupmanna gott; þú gerir þeim ólǫg en níðir þá á svá gǫrt ofan, en þeir heitaz at steypa þér fyrir borð. Nú er slíkt ótiltœkiligt."

"Hví munu þeir eigi ráða tiltekðum sínum?" kvað Grettir; "en þat vilda ek, at eptir dvelðiz einn eðr tveir hjá mér, áðr en ek ganga fyrir borð."

"Slíkt er ógeranda," sagði Hafliði; "mun oss aldri vel gefa, ef þér beriz þetta fyrir; mun ek leggja ráð til með þér."

"Hvert er þat?" sagði Grettir.

"Þeir finna at við þik, at þú níðir þá; nú vil ek," sagði Hafliði, "at þú kveðir til mín nǫkkura níðvísu, ok má vera, at þeir um beri betr við þik."

"Aldri kveð ek til þín," sagði Grettir, "útan gott; geri ek þik ekki líkan kyrpingum."

Hafliði mælti: "Kveða má svá, at fegri sé vísan, ef grafin er, þótt fyrst sé eigi allfǫgr."

"Þetta hefi ek ok nœgst til," sagði Grettir.

Hafliði fór til þeira skipverja ok mælti: "Mikit er erfiði yðvart, ok ván, at yðr líki illa við Gretti."

"Verri þykkja oss kviðlingar hans en hvetvetna annat," segja þeir.

Hafliði mælti þá hátt: "Hann mun ok illa af því fara um síðir."

En er Grettir heyrir Hafliða ámæla sér, kvað hann vísu:

Kaupmǫnnum þótti allilla, ok sǫgðu, at hann skyldi eigi til enskis gera, at níða Hafliða bónda.

Hafliði mælti þá: "Nóga hefir Grettir verðleika til þess, þótt þér gerðuð honum nǫkkura smán; en eigi vil ek hafa sœmð mína í veði til móts við illgirni hans ok forsjáleysi. Nú munu vér þessa ekki at sinni hefna, meðan vér erum í svá miklum háska staddir, en minniz þessa þá, er þér komið á land, ef yðr líkar."

Þeir sǫgðu: "Mun oss eigi mega sem þér? Hvat mun oss heldr bíta níð en þik?"

Hafliði bað þá svá gera. Þaðan frá vǫnduðu skipmenn miklu miðr um kviðlinga en áðr. Þeir hǫfðu harða útivist ok langa; kómu þá lekar at skipinu. Tóku menn þá at lýjaz mjǫk á erfiði. Stýrimannskona sú en unga var því jafnan vǫn at sauma at hǫndum Gretti, ok hǫfðu skipverjar þat mjǫk í fleymingi við hann. Hafliði gekk þar til, er Grettir lá, ok kvað vísu:

Grettir stóð skjótt upp ok kvað:

Síðan hljóp hann aptr þar til, er þeir váru at austrinum, ok spurði, hvat þeir vildu, at hann gerði. Þeir sǫgðu hann lítit gott gera mundu.

Hann sagði: "Munr er at mannsliði."

Hafliði bað þá eigi neita liði hans; "má vera at hann þykkiz leysa sínar hendr, ef hann býðr lið sitt."

Þá var ekki dæluaustr á hafskipum; kǫlluðu menn þat byttuaustr eðr stampaustr. Hann var bæði vássamr ok erfiðr; skyldi þar hafa byttur tvær; fór þá ǫnnur niðr, er ǫnnur fór upp. Sveinar báðu, at Grettir skyldi søkkva byttunum; kváðu nú reyna skyldu, hvat hann mætti. Hann segir, at lítil raun mundi bezt um þat. Ferr hann þá niðr ok søkkvir byttunum; ok váru þá fengnir til tveir at ausa til móts við hann. Helduz þeir eigi lengi við, áðr þeir váru yfirkomnir af mœði. Þá gengu til fjórir, ok fór allt á sǫmu leið. Svá segja sumir menn, at átta jusu þeir við hann, áðr en lauk; var þá ok upp ausit skipit. Þaðan af skiptiz mjǫk um orðalag kaupmanna við Gretti, þvíat þeir sá, hvat hann átti undir sér fyrir afls sakir. Var hann ok þaðan frá enn frœknasti til liðs, hvers sem við þurfti.

Berr þá nú austr í haf; lágu á myrkr mikil; fundu þeir eigi fyrr eina nótt, en þeir sigldu upp á sker skipinu, svá at undan gekk undirhlutrinn; var þá hrundit bátnum, ok fluttar af konur ok allt þat, er laust var. Þar var hólmr lítill skamt frá þeim, ok fœrðu þangat fǫng sín, sem þeir kómuz við um nóttina. En er lýsa tók, áttu þeir um at tala, hvar þeir váru komnir. Kenduz þeir þá við, sem áðr hǫfðu farit milli landa, at þeir váru komnir at Sunnmœri í Nóregi. Þar var ein ey skamt frá þeim til meginlands, er heitir Háramarsey. Þar var bygð mikil í eyjunni; þar var ok lends manns ból.

Þorfinnr hét lendr maðr, sá er þar átti bú í eyjunni. Hann var sonr Kárs ens gamla, er þar hafði lengi búit. Þorfinnr var hǫfðingi mikill. Ok er alljóst var orðit, sáu menn til ór eyjunni, at kaupmenn váru nauðugliga staddir. Var þá sagt til Þorfinni. Hann brá við skjótt ok lét setja fram karfa stóran, er hann átti. Reru sextán menn á borð. Þeir váru á karfanum nær þrír tigir manna; fóru til sem hvatast ok burgu fé kaupmanna. En hafskipit sǫkk niðr; týndiz þar mikit góz. Þorfinnr flutti alla menn heim af skipinu til sín; váru þeir þar viku ok þurkuðu varning sinn. Síðan fóru kaupmenn suðr í land, ok eru þeir ór sǫgunni.

Grettir var eptir hjá Þorfinni ok lét lítit um sik; hann var fátalaðr lengstum. Þorfinnr lét gefa honum mat ok gaf sér ekki mikit at honum. Grettir var honum ófylgjusamr ok vildi eigi ganga með honum úti á daginn; þat líkaði illa Þorfinni, en nenti þó eigi at kviðja honum mat. Þorfinnr var hýbýlaprúðr ok gleðimaðr mikill; vildi hann ok, at aðrir menn væri glaðir. Grettir var húsgǫngull ok fór á aðra bœi þar í eyjunni. Auðunn hét maðr, er bjó þar, sem heitir á Vindheimi. Þangat fór Grettir dagliga ok gerði sér kært við hann; sat Grettir þar jafnan á dag fram.

Þat var eitt kveld harðla síð, er Grettir bjóz heim at ganga, at hann sá eld mikinn gjósa upp á nesi því, er niðr var frá bœ Auðunar. Grettir spurði eptir, hvat nýjungu þat væri. Auðunn kvað honum ekki á liggja þat at vita.

"Þat mundi mælt," sagði Grettir, "ef slíkt sæiz á váru landi, at þar brynni af fé."

Bóndi svarar: "Sá einn mun fyrir þeim eldi ráða, at eigi mun gagn í um at forvitnaz."

"Þó vil ek vita," segir Grettir.

"Þar á nesinu stendr haugr," segir Auðunn, "en þar var í lagðr Kárr enn gamli, faðir Þorfinns; áttu þeir feðgar fyrst eitt bóndaból í eyjunni, en síðan Kárr dó, hefir hann svá aptr gengit, at hann hefir eytt á brott ǫllum bóndum þeim, er hér áttu jarðir, svá at nú á Þorfinnr einn alla eyna. Ok engum verðr þeim mein at þessu, er Þorfinnr heldr hendi yfir."

Grettir kvað hann vel hafa sagt. "Mun ek hér koma á morgin, ok lát til reiðu graftól."

"Let ek þik," segir Auðunn, "at fáz þar við, þvíat ek veit, at Þorfinnr mun fjándskap á þik leggja."

Grettir kvaz mundu hætta á þat.

Nú leið af nóttin. Kemr Grettir þar snemma. Váru þá til reiðu graftólin. Ferr bóndi með honum til haugsins.

Grettir braut nú hauginn ok var at mikilvirkr; léttir eigi fyrr en hann kemr at viðum. Var þá mjǫk áliðinn dagrinn. Síðan reif hann upp viðuna. Auðunn latti hann þá mjǫk at ganga í hauginn. Grettir bað hann geyma festar, "en ek mun forvitnaz, hvat hér býr fyrir."

Gekk Grettir þá í hauginn. Var þar myrkt ok þeygi þefgott. Leitaz hann nú fyrir, hversu háttat var. Hann fann hestbein; ok síðan drap hann sér við stólbrúðir, ok fann, at þar sat maðr á stóli. Þar var fé mikit í gulli ok silfri borit saman, ok einn kistill settr undir fœtr honum, fullr af silfri. Grettir tók þetta fé allt ok bar til festar; ok er hann gekk útar eptir hauginum, var gripit til hans fast. Lét hann þá laust féit en réz í mót þeim, ok tókuz þeir þá til heldr óþyrmiliga. Gekk nú upp allt þat, er fyrir varð. Sótti haugbúinn með kappi. Grettir fór undan lengi; ok þar kemr, at hann sér, at eigi mun duga at hlífaz við. Sparir nú hvárrgi annan. Fœraz þeir þangat, er hestbeinin váru; kiptuz þeir þar um lengi, ok fóru ýmsir á kné. En svá lauk, at haugbúinn fell á bak aptr, ok varð af því dykr mikill. Þá hljóp Auðunn frá festarhaldinu ok ætlaði, at Grettir mundi dauðr. Grettir brá nú sverðinu Jǫkulsnaut ok hjó á hálsinn haugbúanum, svá at af tók hǫfuðit. Setti hann þat við þjó honum. Gekk hann síðan til festar með féit, ok var Auðunn allr í brottu; varð hann þá at handstyrkja upp festina. Hann hafði knýtt fénu í snœri, ok dró þat upp síðan. Grettir var orðinn stirðr mjǫk af sameign þeira Kárs; snýr nú heim til bœjar Þorfinns með féit. Þá var fólk allt undir borð komit. Þorfinnr hvesti á Gretti augun, er hann kom í drykkjustofuna, ok spurði, hvat hann ætti svá nauðsynligt at starfa, at hann geymði eigi hátta með ǫðrum mǫnnum.

Grettir mælti: "Mart er smátt, þat er til berr á síðkveldum."

Lagði hann þá fram á borðit fé þat allt, er hann hafði tekit ór hauginum. Einn gripr var sá, er Gretti stóðu mest augu til; þat var eitt sax, svá gott vápn, at aldri kvaz hann sét hafa betra; þat lét hann síðast fram. Þorfinnr varð léttbrúnn við, er hann sá saxit, þvíat þat var menjagripr þeira ok hafði aldri ór ætt gengit.

"Hvaðan kom þér fé þetta?" sagði Þorfinnr.

Grettir kvað þá vísu:

Þorfinnr svarar: "Ekki mun þér allt í augu blœða, ok engan hefir þessa fýst fyrr, at brjóta hauginn. En fyrir því, at ek veit, at þat fé er illa komit, er fólgit er í jǫrðu eða í hauga borit, þá mun ek ekki gefa þér hér skuld fyrir, með því at þú fœrðir mér. Eða hvar náðir þú saxinu góða?"

Grettir svaraði ok kvað vísu:

Þorfinnr svarar: "Vel er til mælt; en sýna skaltu nǫkkut áðr, þat er frægð þykki í vera, en ek gefa þér saxit, þvíat þat fekk ek aldri af fǫður mínum, meðan hann lifði."

Grettir segir: "Eigi má vita, hverjum at mestu gagni kemr, um þat er lýkr."

Þorfinnr tók við fénu ok geymði saxit hjá sæng sinni. Leið svá vetrinn framan til jóla, at ekki bar fleira til frásagna.

Þetta sumar et næsta bjóz Eiríkr jarl Hákonarson ór landi vestr til Englands á fund Knúts konungs ens ríka, mágs síns, en hann setti eptir til ríkis í Nóregi Hákon, son sinn, ok fekk hann í hendr Sveini jarli, bróður sínum, til forsjá ok ríkisstjórnar, þvíat Hákon var barn at aldri. En áðr Eiríkr jarl fór ór landi, stefndi hann til sín lendum mǫnnum ok ríkum bóndum. Tǫluðu þeir mart um lǫg ok landsskipun, þvíat Eiríkr jarl var stjórnsamr. Þótti mǫnnum þat mikill ósiðr í landinu, at úthlaupsmenn eða berserkir skoruðu á hólm gǫfga menn til fjár eða kvenna; skyldu hvárir ógildir falla, sem fellu fyrir ǫðrum. Fengu margir af þessu smán ok fjármissu, en sumir líftjón með ǫllu; ok því tók Eiríkr jarl af allar hólmgǫngur í Nóregi; hann gerði ok útlaga alla ránsmenn ok berserki, þá sem með óspekðir fóru. Var í þessari skipun ok ráðagerð með jarli Þorfinnr Kársson ór Háramarsey, þvíat hann var vitr maðr ok kærr vinr jarlanna.

Tveir brœðr eru nefndir til, at verstir váru; hét annarr Þórir þǫmb en annarr Ǫgmundr illi. Þeir váru háleyskir at ætt, meiri ok sterkari en aðrir menn. Þeir gengu berserksgang ok eirðu engu, þegar þeir reidduz. Þeir tóku á brott konur manna ok hǫfðu við hǫnd sér viku eða hálfan mánuð ok fœrðu síðan aptr þeim sem áttu. Þeir ræntu, hvar sem þeir kómu, eða gerðu aðrar óspekðir. Eiríkr jarl gerði þá útlæga fyrir endilangan Nóreg. Gekk Þorfinnr mest manna fyrir sekð þeira; þóttuz þeir honum eiga fullan fjándskap at gjalda. Síðan fór jarl ór landi, sem segir í sǫgu hans, en Sveinn jarl hafði yfirvald í Nóregi ok ríki. Þorfinnr fór heim til búss síns ok sat heima mjǫk til jóla, sem fyrr er sagt. Í móti jólum býz Þorfinnr at fara til búss síns, þangat sem heitir í Slysfirði; þat er á meginlandi. Hafði hann boðit þangat mǫrgum vinum sínum. Húsfreyja Þorfinns mátti eigi fara með bónda, þvíat dóttir þeira frumvaxta lá sjúk, ok váru þær báðar heima. Grettir var heima ok húskarlar átta. Þorfinnr fór nú við þrjátigi frelsingja til jólaveizlunnar; var þar enn mesti mannfagnaðr ok gleði.

Nú kemr atfangadagr jóla; þá var veðr bjart ok kyrt. Grettir var lengstum úti um daginn ok sá, at skip fóru suðr ok norðr með landi, þvíat hverr sótti til annars, þangat sem samdrykkjan var sett. Bóndadóttur var þá batnat, svá at hon gekk með móður sinni. Leið nú á daginn. Þá sá Grettir, at skip reri at eyjunni; þat var ekki mikit ok skarat skjǫldum milli stafna; skipit var steint fyrir ofan sjá. Þeir reru knáliga ok stefndu at naustum Þorfinns. Ok er skipit kendi niðr, hlupu þeir fyrir borð, sem á váru. Grettir hafði tǫlu á mǫnnum þessum, at þeir váru tólf saman. Ekki þótti honum þeir friðliga láta. Þeir tóku upp skip sitt ok báru af sjá; eptir þat hlupu þeir at naustinu; þar stóð inni karfinn Þorfinns sá enn stóri; hann settu aldri færri menn á sjá en þrír tigir, en þeir tólf rykðu honum þegar fram á fjǫrugrjótit. Síðan tóku þeir upp sitt skip ok báru inn í naustit. Þá þóttiz Grettir sjá, at þeir mundi ætla at bjóða sér sjálfir beina. Hann gekk þá til móts við þá ok fagnaði þeim vel ok spyrr, hverir þeir væri, eðr hversu formaðr þeira hét. Sá svarar skjótt, er til var mælt, ok kvez heita Þórir ok kallaðr þǫmb, ok bróðir hans Ǫgmundr ok aðrir kompánar þeira; "vænti ek," sagði Þórir, "at Þorfinnr, húsbóndi yðarr hafi heyrt vár getit; eða hvárt er hann heima?"

Grettir svarar: "Gæfumenn miklir munu þér vera, þvíat þér hafið hér góða atkvámu, ef þeir eru mennirnir, sem ek ætla. Bóndi er heiman farinn með alla heimamenn, þá sem frjálsir eru, ok ætlar eigi heim fyrr en á bak jólunum; húsfreyja er heima ok bóndadóttir; ok ef ek þœttumz nǫkkurn mótgang eiga at gjalda, þá vilda ek þann veg at koma, þvíat hér er hvatvetna þat, er hafa þarf, bæði ǫl ok annarr fagnaðr."

Þórir þagði, meðan Grettir lét ganga tǫluna. Síðan mælti hann til Ǫgmundar: "Fór nǫkkut fjarri því, sem ek gat til?" sagði hann; "ok væri mér þat í hug, at hefna Þorfinni, er hann hefir gǫrt oss útlaga. Er þessi maðr ok góðr af tíðendum; þurfum vér eigi at togaz eptir orðum við hann."

"Orða sinna á hverr ráð," sagði Grettir, "ok gera skal ek yðr slíkan forbeina, sem ek má; ok gangið heim með mér."

Þeir báðu hann hafa þǫkk fyrir; kváðuz hans boði hlíta mundu.

En er þeir kómu heim at bœnum, tók Grettir í hǫnd Þóri ok leiddi hann til stofu. Grettir var þá málreifr mjǫk. Húsfreyja var í stofunni ok lét tjalda hana ok búaz um vel. En er hon heyrði til Grettis, nam hon staðar á gólfinu ok spyrr, hverjum Grettir fagnaði svá alvarliga.

Grettir svarar: "Þat er ráð, húsfreyja! at taka vel við gestum. Hér er kominn Þórir bóndi þǫmb ok þeir tólf saman ok ætla hér at sitja um jólin; er þat allgott, þvíat vér áttum heldr fáment áðr."

Hon svarar: "Ekki tel ek þá með bóndum eða góðum mǫnnum, þvíat þeir eru enir verstu ránsmenn ok illvirkjar; vilda ek gjarna hafa gefit til mikinn hlut eigu minnar, at þeir hefði hér eigi komit í þetta sinn. Launar þú ok illa Þorfinni fyrir þat, er hann tók þik af skipbroti félausan ok hefir haldit þik í vetr sem frjálsan mann."

Grettir svarar: "Betra er nú fyrst at taka vásklæði af gestunum en at ámæla mér; þess mun lengi kostr."

Þórir mælti þá: "Ver eigi stygg, húsfreyja! engi missir skal þér í verða, þóat bóndi sé eigi heima, þvíat fá skal mann í stað hans, ok svá dóttur þinni ok ǫllum heimakonum."

"Slíkt er karlmannliga talat," sagði Grettir; "megu þær þá eigi yfir sinn hlut sjá."

Nú stukku fram konur allar, ok sló á þær óhug miklum ok gráti.

Grettir mælti til berserkja: "Selið mér þat í hendr, sem þér vilið af leggja, vápn ok vásklæði, þvíat eigi mun oss fólkit stýrilátt, meðan þat er óhrætt."

Þórir kvaz eigi hirða, hvat konur nǫgguðu, "en mikinn mun eigu vér at gera þín eða annarra heimamanna; líz mér, sem vér munum þik hafa at trúnaðarmanni."

"Sjái þér fyrir því," sagði Grettir, "en eigi geri ek mér alla menn jafna."

Síðan lǫgðu þeir af flestǫll vápn. Eptir þat mælti Grettir: "Ráðligt þykkir mér, at þér farið til borðs ok drekkið nǫkkut, þvíat yðr mun þyrsta af róðri."

Þeir kváðuz þess albúnir en sǫgðu sér ókunnigt til kjallara. Grettir spyrr, hvárt þeir vildi hlíta hans forsjá ok umgangi. Berserkirnir létuz þat gjarna vilja. Grettir ferr til ok sœkir ǫl ok gefr þeim at drekka. Þeir váru mjǫk móðir ok sulgu stórum. Lætr hann óspart ǫlit, þat er áfengast var til, ok gekk því lengi; hann segir þeim ok margar kátligar sǫgur. Varð af þessu ǫllu saman háreysti til þeira at heyra. Eigi fýsti heimamenn til þeira at koma.

Þá mælti Þórir: "Eigi hefi ek þann mann fundit ókunnan, er svá vel vildi við oss gera, sem þessi maðr; eðr hver laun viltu af oss félǫgum þiggja fyrir þína þjónustu?"

Grettir svarar: "Eigi ætla ek hér til launa fyrir at svágǫru. En ef vér erum þvílíkir vinir, þá er þér farið á brott, sem nú horfiz á, þá mun ek ráðaz til lags með yðr, en þóat ek mega minna en einnhverr yðar, þá mun ek eigi letja stórræðanna."

Þeir urðu mjǫk glaðir við ok vildu þegar binda félag sitt með fastmælum. Grettir kvað þat eigi skyldu; "þvíat þat er satt, sem mælt er, at ǫl er annarr maðr; ok skal eigi bráðabug at þessu gera, framar en áðr hefi ek sagt; eru vér lítlir skapdeildarmenn hvárirtveggju."

Þeir sǫgðuz eigi ætla þessu at bregða. Leið nú á kveldit, svá at mjǫk tók at myrkva. Þá sér Grettir, at þeir geraz mœddir nǫkkut af drykknum.

Hann mælti þá: "Þykkir yðr eigi mál at fara til svefns?"

Þórir kvað svá vera skyldu, "ok skal efna þat, er ek hét húsfreyju."

Grettir gekk fram ok mælti hátt: "Gangið til sængr, konur!" segir hann; "svá vill Þórir bóndi skipa."

Þær báðu honum ills á móti; var enn mesti úlfaþytr til þeira at heyra. Berserkir kómu fram í þessu.

Grettir mælti: "Gǫngum út, ok mun ek sýna yðr fatabúr Þorfinns."

Þeir létu þat leiðaz. Kómu þeir at útibúri ákafliga stóru. Þar váru á útidyrr, ok sterkr láss fyrir; þat var allsterkt hús. Þar var hjá salerni mikit ok sterkt, ok eitt skjallþili milli húsanna; húsin stóðu hátt, ok var nǫkkut rið upp at ganga. Berserkir gerðuz nú umfangsmiklir ok skotruðu Gretti. Hann fór undan í fleymingi, ok er þeim var minst ván, hljóp hann út ór húsinu ok greip í hespuna ok rekr aptr húsit ok setr lás fyrir. Þórir ok hans félagar ætluðu fyrst, at svarfaz mundi aptr hafa hurðin, ok gáfu sér ekki at; þeir hǫfðu ljós hjá sér, þvíat Grettir hafði sýnt þeim marga gripi, þá er Þorfinnr átti; litu þeir þar á um stund. Grettir flýtir ferðinni heim at bœnum. Ok þegar hann kemr í dyrnar, kallar hann hátt ok spyrr, hvar húsfreyja væri. Hon þagði, þvíat hon þorði eigi at svara.

Hann mælti: "Hér er næsta veiðarefni; eða eru nǫkkur vápn, þau sem neyt eru?"

Hon svarar: "Eru vápnin; en eigi veit ek, til hvers þér koma."

"Tǫlum síðar um þat," segir hann; "dugi nú hverr sem má; eigi mun síðar vænna."

Húsfreyja mælti: "Nú væri guð í garði, ef nǫkkut mætti um bœtaz várn hag; yfir sæng Þorfinns hangir krókaspjót et stóra, er átt hefir Kárr enn gamli; þar er ok hjálmr ok brynja, ok saxit góða; ok munu eigi bila vápnin, ef þér dugir hugrinn."

Grettir þrífr hjálminn ok spjótit en gyrðir sik með saxinu ok gengr út skjótt. Húsfreyja kallar á húskarla ok bað þá fylgja svá góðum dreng. Þeir hlupu til vápna fjórir, en aðrir fjórir þorðu hvergi nær at koma.

Nú er at segja frá berserkjunum, at þeim þótti Gretti dveljaz aptrkvámaN. Grunar þá nú, hvárt eigi munu vera svik í. Hlaupa þeir á hurðina ok finna, at hon var læst. Treysta nú á timbrveggina, svá (at) brakar í hverju tré. Hér kemr um síðir, at þeir fá brotit skjallþilit, ok kómuz svá fram í gangrúmit ok þar út á riðit; kemr á þá berserksgangr, ok grenja sem hundar. Í því bili kom Grettir at. Hann tvíhendi spjótit á Þóri miðjum, er hann ætlaði ofan fyrir riðit, svá (at) þegar gekk í gegnum hann. Fjǫðrin var bæði lǫng ok breið á spjótinu. Ǫgmundr illi gekk næst Þóri ok hratt honum á lagit, svá (at) allt gekk upp at krókunum. Stóð þá spjótit út um herðarnar á Þóri ok svá framan í brjóstit á Ǫgmundi; steyptuz þeir báðir dauðir af spjótinu. Þá hljóp þar hverr út af riðinu, sem komit var. Grettir sótti at sérhverjum; gerði ýmist, at hann hjó með saxinu eða lagði með spjótinu, en þeir vǫrðuz með trjám, er lágu á vellinum, ok ǫllu því, er þeir fengu til. Var þat en mesta mannhætta, at fáz við þá, fyrir afls sakir, þóat þeir hefði eigi vápn. Grettir drap þá tvá af Háleygjum þar í túninu. Húskarlar fjórir kómu þá út; hǫfðu þeir eigi ásáttir á orðit, hver vápn at hvergi skyldi hafa; sóttu þá at, þegar berserkirnir horfuðu undan; en er þeir sneruz á mót, hrukku húskarlar upp undir húsin. Sex fellu þar víkingar, ok varð Grettir banamaðr allra. Síðan leituðu aðrir sex undan. Báruz þeir þá ofan at naustinu ok inn í naustit; vǫrðuz þeir þá með árum. Fekk Grettir þá stór hǫgg af þeim, svá at við meiðingum var búit.

Húskarlar fóru þá heim ok sǫgðu mikit af framgǫngu sinni. Húsfreyja bað þá vita, hvat af Gretti yrði, en þat fekkz eigi af þeim. Tvá drap Grettir í naustinu, en fjórir kómuz út hjá honum. Fóru þá sinn veg hvárir tveir. Hann eltir þá, sem nær honum váru. Gerði nú myrkt af nótt. Þeir hlupu í kornhlǫðu nǫkkura á þeim bœ, sem fyrr var nefndr, er á Vindheimi hét. Þar áttuz þeir lengi við, en um síðir drap Grettir báða. Var hann þá ákafliga móðr ok stirðr; en mikit var af nótt; veðr gerði kalt mjǫk með fjúki. Nenti hann þá eigi at leita víkinganna þeira tveggja, er þá váru eptir. Gekk hann nú heim til bœjar. Húsfreyja lét kveikja ljós í enum efstum loptum við gluggana, at hann hefði þat til leiðarvísis. Var ok svá, at hann fat af því heim, er hann sá ljósit. En er hann kom í dyrnar, gekk húsfreyja at honum ok bað hann vera velkominn; "ok hefir þú," segir hon, "mikla frægð unnit ok leyst mik ok hjú mín frá þeiri skemð, er vér hefðim aldri bót fengit, nema þú hefðir borgit oss."

Grettir segir: "Ek þykkjumz nú mjǫk enn sami ok í kveld, er þér tǫluðuð hrakliga við mik."

Húsfreyja mælti svá: "Vér vissum eigi, at þú værir slíkr afreksmaðr, sem nú hǫfum vér reynt. Skal þér allt sjálfboðit innan bœjar, þat sem hœfir at veita, en þér sœmð í at þiggja, en mik varir, at Þorfinnr launi þér þó betr, er hann kemr heim."

Grettir svarar: "Lítils mun nú við þurfa fyrst um launin, en þiggja mun ek boð þitt, þar til er bóndi kemr heim. En þess væntir mik, at þér megið sofa í náðum fyrir berserkjunum."

Grettir drakk lítit um kveldit ok lá með vápnum sínum um nóttina. Um morgininn, þegar lýsa tók, var mǫnnum saman stefnt um eyna. Var þá farit at leita berserkjanna, þeira sem undan hǫfðu komiz um kveldit. Þeir funduz at áliðnum degi undir einum steini, ok váru þá dauðir af kulða ok sárum. Síðan váru þeir fœrðir í flœðarurð eina ok dysjaðir þar. Eptir þat fóru þeir heim; ok þóttuz eyjarskeggjar í frið þegnir. Grettir kvað vísu þessa, er hann kom heim til húsfreyju:

Húsfreyja mælti: "Víst ertu fárra manna líki, þeira sem nú eru til." Setr hon hann í ǫndugi ok gerði til hans alla hluti vel. Leið nú svá fram, unz Þorfinns var heim ván.

Eptir jólin býz Þorfinnr til heimferðar ok leysti marga með góðum gjǫfum brott, er hann hafði til sín boðit. Síðan fór hann með sínu fǫruneyti, þar til er hann kemr mjǫk at naustum sínum. Þeir sjá, at skip lá á sandinum, ok bera brátt kensl á, at þat var karfi hans enn stóri. Ekki hafði Þorfinnr þá spurt til víkinganna. Hann bað þá flýta sér at landi: "þvíat mik grunar", sagði hann, "at hér hafi eigi vinir um vélt."

Þorfinnr gekk fyrst á land sinna manna ok þegar at naustinu. Hann sá þar skip standa ok kendi, at þat var skip berserkja.

Hann mælti þá til sinna manna: "Þat grunar mik," sagði hann, "at þeir atburðir muni hér orðit hafa, at ek vilda gefa til eyna ok allt þat, sem hér stendr saman, at eigi hefði orðit."

Þeir spurðu, hví svá væri.

Hann mælti þá: "Hér hafa komit þeir víkingar, er ek veit versta í ǫllum Nóregi, sem er Þórir þǫmb ok Ǫgmundr illi. Munu þeir hafa eigi búit heppiliga fyrir oss; en ek treysti eigi vel Íslendingi."

Talaði hann hér til mart við félaga sína. Grettir var heima ok olli hann því, er seint var til strandar gengit. Kvaz hann eigi hirða, þótt bónda blikraði nǫkkut til, hvat fyrir væri. En er húsfreyja bað hann leyfis, sagði hann, at hon skyldi ráða ferðum sínum; en hvergi léz hann fara mundu.

Hon gekk skjótt til fundar við Þorfinn ok fagnaði honum vel.

Hann varð glaðr við þat ok mælti: "Guð hafi lof fyrir, er ek sé þik heila, ok svá dóttur mína; eða hversu hefir ykkr til gengit, síðan er ek fór heiman?"

Hon segir: "Vel hefir ór ráðiz; en lá oss við svá mikilli svívirðingu, at vér hefðim aldri bót fengit, ef eigi hefði vetrtaksmaðr þinn hjálpat oss."

Þorfinnr mælti þá: "Nú skal setjaz niðr, en þú seg frá tíðendum."

Hon segir þá greiniliga alla atburði, sem þar hǫfðu gǫrz, ok lofaði mjǫk hreysti Grettis ok framgǫngu. Þorfinnr þagði á meðan. Ok er hon hafði úti sǫguna, svarar hann svá: "Satt er þat, er mælt er: lengi skal manninn reyna; eða hvar er Grettir nú?"

Húsfreyja segir: "Hann er heima í stofu."

Síðan gengu þau heim á bœinn. Þorfinnr gekk til Grettis ok hvarf til hans ok þakkar honum með fǫgrum orðum þann drengskap, er hann hafði honum sýnt; "ok þat mun ek til þín mæla," segir Þorfinnr, "sem fáir munu mæla til vinar síns, at ek vilda, at þú þyrftir manna við; ok vissir þú þá, hvárt ek genga þér fyrir nǫkkurn mann eða eigi; en aldri fæ ek launat þér þinn velgerning, ef þik stendr engi nauðr. En vist þín skal standa hér hjá mér, nær sem þú þarft at þiggja, ok þú skalt framast haldinn af mínum sveinum."

Grettir bað hann hafa mikla þǫkk fyrir; "ok munda ek þegit hafa, þóat þú hefðir fyrr boðit."

Nú sat Grettir þar um vetrinn ok var í enum mestum kærleikum við Þorfinn. Varð hann nú ok frægr af verki þessu um allan Nóreg, ok þar mest, sem þeir hǫfðu mestar óspekðir gǫrt, berserkirnir.

Um várit spurði Þorfinnr Gretti, hvat hann vildi at hafaz.

Hann kvaz ætla at fara norðr í Vága, meðan þar var stefnutími. Þorfinnr kvað honum til reiðu skyldu penninga, sem hann vildi. Grettir kvaz eigi þurfa at sinni penninga meir en til skotsilfrs. Þorfinnr kvað þat skylt, ok fylgði honum til skips. Þá gaf hann Gretti saxit góða; þat bar Grettir, meðan hann lifði, ok var en mesta gersemi. Bað Þorfinnr hann til sín fara, þegar hann þyrfti liðs við.

Grettir fór nú norðr í Vága, ok var þar allmikit fjǫlmenni. Fǫgnuðu þeir margir honum þar vel, sem hann hǫfðu eigi sét fyrr, fyrir sakir þess frægðarverks, sem hann hafði unnit, þá er hann drap víkingana. Buðu honum margir gǫfgir menn til sín; en hann vildi fara aptr til Þorfinns, vinar síns. Réz hann þá í byrðing, er átti sá maðr, er Þorkell hét. Hann bjó í Sálfti á Hálogalandi ok var gǫfugr maðr. En er Grettir kom heim til Þorkels, tók hann við honum harðla vel ok bauð Gretti með sér at vera um vetrinn ok lagði til þess mǫrg orð. Þat þekðiz Grettir ok var með Þorkatli þenna vetr í góðu yfirlæti.