Bókastaðir

Þorgnýr jarl þagði nǫkkura stund af orðrœðu Bjarnar, ok mælti: "þeim manni, er fara vill í Garðaríki, ok ríða burt við Sǫrkvi, ok náir þessari meyju mér til handa, skal ek gefa Þóru, dóttur mína, ok þriðjung alls ríkisins; til farar þessarar skal ek hvárki spara skip né manna forræði við þann, sem til vill verða."

Allir menn þǫgnuðu við þessa rœðu, ok svaraði enginn jarli, þar til er Hrólfr stóð upp, ok mælti: "illa er þat gert, at svara eigi slíkum hǫfðingja, sem vér eigum, en sakir þess, herra! at ek hefi með yðr verit um (nǫkkura) tíma í góðu yfirlæti, ok marga góða hluti af yðr þegit, þá vil ek fara þessa ferð, ok leita at ná konungsdóttur, ella liggja dauðr; en þótt ek komi aptr úr þessi ferð, þá skulu þér gipta dóttur yðra, hverjum sem þér viljð, því hon er vel verð góðs gjaforðs, en mér er eigi hugleikit konur at eiga."

Jarl þakkaði Hrólfi mikiliga, ok bað hann hafa svá mikit lið, sem hann vildi, en Hrólfr segisk engan mann vildi, því minni vari verðr tekinn einum enn mǫrgum, hvar sem þeir koma. Stefnir bauðsk at fara með honum, en Hrólfr vildi (eigi, ok) var nú slitit þinginu; fór Hrólfr heim í kastala sinn, ok hverr til síns heimilis.

Innan lítils tíma hvarf Hrólfr í brott úr kastalanum, svá engi frétti til hans, en menn hans váru þar eptir; hann var í kápunum Vefreyjunaut, en gekk við spjótit Atlanaut; hann hafði boga ok ǫrvamæli á herðum sér.

Ekki er sagt frá, hverja leið Hrólfr fór, en svá sem hann hafði mjǫk sótt úr Danmǫrk, var þat einn dag, at hann sá, hvar einn maðr gekk, hann var mikill vexti ok herklæddr til handa ok fóta, hann hafði brugðit sverð í hendi, ok gekk á veginn Hrólfs; en hann heilsaði þessum manni, ok spurði hann at nafni, hann segir: "ek heiti Vilhjálmr, en forellri mitt hirði ek ekki at greina þér, en um tvá hluti skaltu kjósa: sá er annar, at þú segir mér, hverr þú ert, eða hvert þú vilt fara, eða hvat í erindum er; hinn annar, at ek drep þik, ok ferr þú þá ekki lengra!"

Hrólfr segir: "enga afarkosti þarftu mér at gera, því mitt er ekki óvænna enn þitt, hvat sem við skulum reyna." Vilhjálmr hjó til Hrólfs með sverðinu, en hann brá fyrir spjótinu, ok beit ekki á. Hrólfr kastar spjótinu, ok ræðr á Vilhjálm, en hann tók á móti, ok varð glíma þeirra lǫng, áðr Vilhjálmr fell.

Hrólfr mælti: "nú á ek alls kosti við þik, muntu segja verða, hvert þitt erindi er, eða hvar þú ert landvanr."

Hann segir: "hér em ek ættaðr í Danmǫrk, em ek bóndason einn, en ætlaða at fara í Garðaríki ok rjúfa haug Hreggviðar konungs, en ná vápnum hans, vinna svá til Gyðu, systur Eireks konungs; nú vil ek gerask þinn þjónustumaðr, er mér mart vel gefit, því ek em bæði vitr ok tǫlugr, er þér bezt at gefa mér líf; skal ek þér trúliga þjóna, mun þér at mér gagn verða."

Hrólfr segir: "vænn maðr ertu, ok víst hirði ek eigi at drepa þik, ef þú vilt mér fylgja, en eigi hefir þú tryggilig augu"; lét Hrólfr hann þá uppstanda, ok segir honum allan sinn trúnað ok tilgang sinna ferða; fóru þeir nú leiðar sinnar. Hestr Vilhjálms var þaðan skamt í brott frá honum, þoldi hann ekki at ganga með vápnunum, var hann skrautmenni mikit at klæðum ok sǫðulreiði; segir Vilhjálmr jafnan veg, meðan þeir fóru um Danmǫrk.

Einn dag litu þeir bœ mikin reisiligan fyrir sér.

Vilhjálmr mælti: "hér fáum við góða gisting í kveld at bœ þessum, því hér á fyrir at ráða frændi minn, er Ǫlver heitir, ok er góðr bóndi, ok heldr marga sveina"; ok er þeir komu heim at bœnum, gekk bóndi í móti þeim, ok fagnaði vel Vilhjálmi ok þeim báðum, ok spurði, hverr sá væri enn mikli maðr.

Vilhjálmr segir: "Hrólfr heitir hann, ok er búsbóndi minn, mikill er hann ok sterkr, vel ættaðr ok mikill kappi."

Bóndi bauð þeim til drykkju; þar var mart frelsingja. Vilhjálmr vildi ekki ǫðrum tilhlíta enn sér, at þjóna Hrólfi, ok lofaði hann í hverju orði. Þar var gott ǫl, ok gleði mikil. Nú leið svá kveldit, drukku þeir lengi áfram, en er Hrólfr gerðisk drukkinn, vildi hann fara at sofa, var honum búin sæng virðulig; kastaði hann klæðum af sér, ok lagðisk í sængina, ok sofnaði skjótt.

En er liðin var nóttin, vaknaði Hrólfr, ok eigi við góðan draum, því hann var bundinn at hǫndum ok fótum, ok reyrðr sterkliga við einn ás; hann var klæðlaus ok kominn fram at miklu báli; þar stóð yfir honum Vilhjálmr, sveinn hans, bóndi ok allir heimamenn; Vilhjálmr mælti: "nú er svá orðit, Hrólfr! at ek em orðinn þér yfir sterkari, ok mundir þú eigi þat ætla fyrir stundu, eru nú enn tveir kostir fyrir hǫndum: er sá annar, at þú skalt verða brendr hér á báli þessu, svá aldri skaltu sól sjá, elligar skaltu fylgja mér í Garðaríki ok þjóna mér í ǫllum hlutum, ok kalla mik þinn meistara, ok allt þat sanna, er ek segi frá mínum hǫgum; þú skalt allar þrautir vinna, þær sem fyrir mik verða lagðar, þar til er konungr játar mér Gyðu, systur sinni, til eiginorðs, en síðan skaltu laus vera úr minni þjónustu; aldri skaltu mér þessa vanvirðing hefna ok engum þeim manni, er hér hefir at verit, ok hér skaltu eið at vinna, at halda þetta allt, er nú hefi ek fyrir skilit, eða nú í stað í eldinum brenna."

Þá sagði Hrólfr: "með því at mér er nǫkkut til undanlausnar, at komask úr þinni áþján, þá mun ek heldr þessu játa, enn missa lífit, því at þat veit ek, at lítt nái ek jarlsins erindi, ef ek dey nú hér; vil ek ok þat tilskilja, at þú segir ekki mína fyrirætlun, eða hvat manna ek em, ella sé laus allr okkar skilnaðr."

Vilhjálmr sagði svá gera skyldu; var Hrólfr nú leystr, ok sór hann eið, eptir því sem þá var siðvenja til; þjónar Hrólfr nú Vilhjálmi, ok lét sem honum þœtti einkis umvert, fóru þeir frá Ǫlvi, ok reið Vilhjálmr, en Hrólfr gekk fyrir hesti hans.

Þeir fóru um Svíþjóð, ok þaðan til Garðaríkis. Ekki er þat greint, hverja leið þeir fóru, fyrr enn þeir komu til Aldeigjuborgar; sat Eirekr konungr í borginni, ok var þetta á ǫndverðum vetri; fengu þeir sér herbergi, ok gengu síðan fyrir konung.

Þat var um þann tíma, er konungr sat yfir borðum; þeir kvǫddu konunginn, en hann tók vel kveðju þeirra, ok spurði, hvat manna þeir væri.

Vilhjálmr segir: "ek heiti Vilhjálmr, en þetta er sveinn minn, er með mér ferr, ok heitir Hrólfr, ek em son jarls eins úr Fríslandi, ok varð ek þaðan landflótti, því ríkit var svikit undan mér af sjálfum landsmǫnnum; em ek hér því kominn, at ek hefi spurt til yðvarrar rausnar ok mikilmensku, ok vilda ek hér þiggja vetrvist í vetr."

Konungr segir: "eigi spari ek mat við yðr, ok muntu vera íþróttamaðr mikill?"

Vilhjálmr segir: "nógar kann ek íþróttir, ok sú hin fyrsta, at ek em svá sterkr, at mér verðr aldri aflsfátt; ǫnnur er sú, at ek hefi fráleik yfir ǫll dýr ok ferfætt kvikindi."

"Þjóflig íþrótt," segir konungr, "ok kemr þó opt at gagni."

Vilhjálmr mælti: "eigi vantar mik skotfimi ok vápnfimi, sund eða tafl ok burtreiðir, vizku ok málsnild, ok øngva missi ek þá, er karlmann má prýða."

"Heyri ek," segir konungr, "at eigi vantar þik skǫrugleik; tel nú þínar listir, Hrólfr! Því honum treysti ek ekki verr en þér."

Hrólfr segir: "eigi má ek þær telja, herra! sem engar eru til."

"Mjǫk er þá misskipt með ykkr," segir konungr, "at annar hefir allar, en annar engar, en gangið til sætis á enn óœðra bekk miðjan."

"Þér munið ráða, herra!" segir Vilhjálmr, "en aldri hafði ek jafn óvirðuligan sess fyrri"; gengu þeir síðan til sætis.

Ekki váru þeir Sǫrkvir ok Brynjólfr heima í þenna tíma, váru þeir farnir með Grími ægi uppí Jǫtunheima. Þeir Vilhjálmr ok Hrólfr váru þar í góðu yfirlæti; skjalaði Vilhjálmr í hvern heim, en Hrólfr var jafnan hljóðr ok þǫgull, ok ekki at leikum með ǫðrum mǫnnum; dró Vilhjálmr mjǫk undan sínar íþróttir; en konungr var veiðimaðr mikill, ok þótti þat skemtan at jaga dýr með hirð sinni; var hann jafnan í kyrrsæti, síðan hann kom í Garðaríki, því flestir váru ófúsir at herja á hans ríki, sakir kappa þeirra er með honum váru, einkanliga sakir galdra ok fjǫlkyngi Gríms ægis.

Eirekr konungr fór á skóg einn dag með hirð sína, sem vandi hans var til, at jaga dýr ok skjóta fugla. Þeir sáu hjǫrt einn mikinn ok fríðan; ekki þóttusk menn hafa séð vænna dýr, þótti flestum, sem þat mundi alidýr, þvíat ǫll hans horn váru grafin ok gulli ísmelt skurðina, en stika var sett á milli hornanna með silfri, léku þar á tveir gullhringar; um hálsinn lá ein silfrfesti, ok niðr af henni ein bjalla með silfr, ok gaf hon mikit hljóð af sér, þegar hjǫrtrinn hljóp, ok hrœrði sik. Konungr vildi ná hirtinum, ok bað lausum slá ǫllum hundum, ok svá var gert; hlupu menn nú, ok riðu, hverr sem mest gat, ok vildu taka hjǫrtinn, en hann æstisk mjǫk undan hundunum, ok komask þeir hvergi nærri; eltu þeir hann allan daginn, en um kveldit, er dimmaði, vissu þeir eigi, hvat af honum varð; fór svá þrjá daga, at þeir fundu hjǫrtinn, ok gátu eigi náð honum, en um kveldit, er konungr kom undir drykkjuborð, ok menn hans váru komnir í sæti, þá mælti hann: "lítit þykki mér þú, Vilhjálmr! sýna oss íþróttir þínar, því þú ert at øngri gleði né skemtan með ǫðrum mǫnnum, ok eigi ferr þú á skóg með oss."

Vilhjálmr segir: "lítil gleði verðr mér þat, herra! at reyna íþróttir við menn yðra, því ek sé hér engan kunna neinar íþróttir; lét ek ok jafnan fá mér villibráð aðra menn, þá ek sat heima í ríki mínu."

Konungr mælti: "vér hǫfum elt hjǫrt einn þrjá daga, ok kunnum vér eigi ná honum, en ef þú náir hirtinum, ok fœrir oss hann lifanda með ǫllum sínum búnaði, þá vil ek gefa þér Gyðu, systur mína, ok mikit ríki, með því ek hefi engan þann hlut séð, at ek vildi gjarnari eiga; máttu þetta vel gera, ef þú ert svá fóthvatr, sem þú hefir sagt; þó skaltu vinna tvá hluti aðra, þá sem ek legg fyrir yðr, skal ek þinn heiðr þá auka í ǫllum hlutum, ok vinna ríki þitt aptr með mínum styrk, þat er þú hefir áðr mist; ok er sá nǫkkur annar af mínum mǫnnum, at þetta fái gert, þá skal hann jafnt verkkaup fyrir taka."

Þá sagði Vilhjálmr: "þat er bæði, herra! at þetta fær enginn gert utan ek, enda hafið þér mér þetta ætlat, skal ek ok tilvinna, eða liggja dauðr ella"; áttu þeir at þessu handfestar, sem siðr var til.

Hrólfr gaf sik ekki at þessu, fóru menn síðan til svefns, ok tóku á sik náðir; þjónaði Hrólfr Vilhjálmi at ǫllu, sem fyrr var sagt.

Snemma um morgin stóðu þeir upp Vilhjálmr ok Hrólfr, ok bjuggusk at leita eptir hirtinum. Þeir fóru á skóginn, ok sáu skjótt, hvar hjǫrtrinn fór. Vilhjálmr hefr sik nú til hlaups, ok ferr svá hart sem fugl flýgi; hjǫrtrinn æsisk því meir; Hrólfr þrammar eptir Vilhjálmi, ok þótti honum Vilhjálmr frár í fyrsta skeiði, hlaupa þeir svá lengi, at Hrólfr er jafnan á ǫðru leiti, en Vilhjálmr framar, þar til er hann kastaði sér niðr, ok mælti: "aldri verði sá heill, er þat vinnr til konu, fjár eða ríkis, at sprengja sik á hlaupi." Í þessu kom Hrólfr at Vilhjálmi, ok spurði, því hann léti dýrit undan ganga.

Vilhjálmr sagði: "vel má ek hlaupa lengra, ef ek vil, en mér þykkir þú skyldr at taka dýrit, ok vinna allar þrautir fyrir mik eptir skildǫgum, ef þú ert maðr til."

Hrólfr svaraði engu, ok hleypr fram eptir dýrinu, ok eltir þat lengi, þar til er saman dregr með þeim, því hjǫrtrinn gerðisk móðr mjǫk; þeir komu fram í eitt rjóðr um síðir; var þá dagr áliðinn; í miðju rjóðrinu stóð hóll einn; hann var bæði víðr ok hár; rjóðrit var fagrt ok mjǫk grasloðit víða; en er Hrólfr kemr fram hjá hólnum, þá opnask hann, ok gengr hann þar um kringum hann.

Þar kom út kona, ok var í blám týglamǫtli, ok heldr á eldi, ok mælti: "íllt hefir þú at verki, Hrólfr! er þú ert þræll þrælsins, ok þó til þess at stela annarra manna fé, þvíat ek á dýr þetta, er þú vilt taka, ok náir þú því aldri, nema ek vil; nú skal gera þér kost á, at ná dýrinu, þú skalt ganga inní hólinn með mér, ek á dóttur eina, ok er henni þat skapat, at komask eigi frá eldi sínu, því hon ætti, nema menskr maðr hefði hendr á henni, hefir hon nú legit nítján dœgr á gólfi, ok má eigi léttari verða, hefi ek því hjǫrtinn sent í augsýn við yðr, at ek vissa, at þér mundið vilja ná honum, ok elta hann hingat; treysti ek þér at þú hafir bezt hjarta til at ganga í hólinn með mér, en ekki mun konungr hjartarins njóta, þó hann sé fœrðr honum."

Hrólfr segir: "til mun ek þat vinna, at ganga inní hólinn með þér, ef ek nái hirtinum, at fœra konungi, en eigi hirði ek, hvat af honum verðr síðan."

Álfkonan varð nú glǫð við þetta, ok gengu þau inní hólinn, váru þar væn herbergi, ok fagrt um at litask, ok margir hlutir sýndisk honum þar undarligir. Hann kom þar at, er konan lá, ok var hon lítt haldin, en þegar Hrólfr fór hǫndum um hana, varð hon skjótt léttari; þǫkkuðu þær honum með fǫgrum orðum, ok báðu honum virta.

Álfkonan mælti: "eigi verðr þér launat, sem verðugt er, heilsugjǫf við dóttur mína; en hér er fingrgull, er ek vil gefa þér, þess muntu þurfa, þá þú ferr til Hreggviðar haugs; en ef þú hefir þat á hendi þér, þá máttu hvárki villask nótt né dag, á sjá ok landi, í hverju myrkri sem þú ert, ok yfir muntu vinna þrautir allar þær, er fyrir þik eru lagðar, en ekki skaltu trúa Vilhjálmi, þaðan af þú ert fráskildr honum; því gjarna vill hann þik feigan."

Hrólfr þakkaði henni, ok gengu (þau) út úr hólnum, tók hon þá hjǫrtinn, en Hrólfr lagði hann á bak sér, ok þótti mikils um vert fegurð hans; bað nú hvert vel fyrir ǫðru; ferr hann nú heimleiðis, þar til hann fann Vilhjálm, ok fagnaði hann vel Hrólfi, ok bað hann bera hjǫrtinn heim til borgarhliðs. Hrólfr gerði svá, en ekki segir hann Vilhjálmi, hversu hann hafi dýrinu náð; komu þeir til borgarinnar seint um kveldit, þá konungr var undir borð kominn.

Vilhjálmr mælti: "nú skulum við fara inní hǫllina, en ek skal bera dýrit fyrir konunginn, en þú skalt sanna sǫgu mína, svá konungr trúi því er ek segi"; tók Vilhjálmr við dýrinu, ok lét á bak sér, ok viknaði í hnésbótum, ok þó fekk hann borit dýrit inní hǫllina fyrir konunginn, ok kastaði niðr á gólfit; hann blés mjǫk mæðiliga, ok mælti: "nú þykkjumsk ek kominn til ráðahagar við systur þína, ok er nú kominn hér hjǫrtrinn, ok munu þeir ekki margir bjóðask yðr til mága, er slíku geta orkat sem ek."

Konungr segir: "þat virðisk mér í skapi, at eigi hafir þú hjǫrtinn unnit, ok vinna skaltu fleiri frægðarverkin, áðr þú fær hennar."

"Eigi þurfið þér at misgruna mína frægð, þvíat afburð hefi ek flestum mǫnnum; veit þat Hrólfr, sveinn minn, at fjarlægr var hann mér, þá ek tók hjǫrtinn."

Hrólfr sagði: "bæði er, at ek var Vilhjálmi gagnlaus, enda tók (hann) sér í engu at hlífa."

Vilhjálmr segir: "því vil ek einn tilvinna, at ek vil einn taka verkkaupit, eða hvat vilið þér fleira fyrir mik leggja, því ek (em) búinn til at vinna."

Konungr segir: "nú skaltu fara til Hreggviðar haugs, ok sœkja þangat vápn Hreggviðar konungs, ok er þat lítil mannraun"; Vilhjálmr segir: "nú vilið þér mik feigan, því enginn hefir sá aptrkomit, er þangat hefir farit hér til."

"Víst vil ek," segir konungr, "at þú komir aptr, en sannindi eru þat, at enginn hefir aptr komit, er ek hefi þangat sent; er mér mikill aptrmundr at gripum þeim, er í hauginn fóru, skal ok sá einn fá systur minnar, sem frægri er enn aðrir menn."

Vilhjálmr segir: "gera mun ek þetta; því mér þykkir þetta þrautlaust, at ræna dauða menn ok vinna þat til meyjar." Gekk Vilhjálmr nú til sætis síns, ok skildu at svá mæltu.