Bókastaðir

Frá því er sagt, at einhverju sinni var Helgi enn sendr á njósn í Geirþjófsfjǫrð; ok þykkir mǫnnum áræðiligt, at Gísli myni þar. Sá maðr ferr með hánum, er Hávarðr hét; hann hafði komit út um sumarit áðr, ok var frændi Gests Oddleifssonar. Þeir váru sendir í skóga, at hǫggva efnitré; en þó at þetta væri yfirbragð á þeira ferð, þá bjó þó hitt undir, at þeir skyldi leita at Gísla ok vita, ef þeir fyndi fylgsni Gísla. Ok einn dag at kveldi sjá þeir eld í kleifunum fyrir sunnan ána; þat var um dagsetrsskeið ok niðmyrkr sem mest. Þá spyrr Hávarðr Helga, hvat þá sé til ráðs — "ok muntu," segir hann, "vera þessu vanari en ek."

"Einn mun á gǫrr," segir Helgi, "at hlaða hér vǫrðu á hóli þessum, er nú stǫndum vit á, ok mun þá finnaz er ljóss dagr er; ok sér heðan frá vǫrðunni til kleifanna, er skamt er at sjá."

Þetta taka þeir ráðs, ok er þeir hafa hlaðit vǫrðuna, sagði Hávarðr sik syfja, svá at hann kvez ekki mega annat en sofa. Hann gerir svá. En Helgi vakir ok hleðr þat sem ógǫrt var at vǫrðunni; ok er hann hafði því lokit, þá vaknar Hávarðr ok biðr Helga þá sofa, en hann kvez vaka mundu. Ok Helgi søfr um hríð. Ok á meðan hann søfr, tekr Hávarðr til verks ok berr á brott vǫrðuna alla ok sér hvern steininn í náttmyrkrinu. Ok er hann hefir þat gǫrt, þá tekr hann stein einn mikinn ok keyrir niðr á bergit nær hǫfði Helga, svá at jǫrðin bifaðiz við; ok þá sprettr Helgi upp, ok verðr ákafa hræddr ok felmsfullr ok spurði, hverju gegndi.

Hávarðr sagði: "Maðr er í skóginum, ok hafa margir slíkir komit í nótt."

"Þat mun Gísli verit hafa," segir Helgi, "ok mun hann hafa orðit varr við okkr; ok máttu þat skilja, félagi góðr!" segir hann, "at vit munum allir lemjaz, ef á okkr kømr slíkt grjót; ok er engi annarr á gǫrr, en verða á brottu sem skjótast."

Nú rennr Helgi sem fljótast má hann; en Hávarðr gengr á eptir ok biðr Helga eigi hlaupa undan sér; en Helgi gaf at því engan gaum, ok fór sem fœtr toguðu. Ok at lykðum koma þeir báðir til skips ok stíga þar á ok ljósta síðan árum í sjó ok róa sem ákafast, ok létta eigi fyrr sinni ferð, en þeir koma heim í Otradal, ok segir Helgi, at hann er víss orðinn, hvar Gísli er niðr kominn. Eyjólfr víkz við skjótt ok ferr þegar við tólfta mann, ok er þar í fǫr Helgi ok Hávarðr; þeir fara til þess er þeir koma í Geirþjófsfjǫrð, ok ganga um alla skóga at leita vǫrðunnar ok fylgsnis Gísla, ok fundu hvártki. Nú spyrr Eyjólfr Hávarð, hvar þeir settu vǫrðuna.

Hann svarar: "Eigi má ek þat vita, því at bæði var, at ek var svá syfjaðr, at ek vissa fátt frá mér, enda hlóð Helgi þá vǫrðuna, er ek svaf. Eigi þykki mér ørvænt, at Gísli hafi orðit varr við okkr ok hafi borit brott vǫrðuna, þá er lýsti, ok vit várum í brott farnir." Þá mælti Eyjólfr: "Afauðit verðr oss mjǫk um þetta mál, ok munu vér aptr snúa," ok svá gera þeir, ok kvez Eyjólfr áðr vilja hitta Auði. Þeir koma nú á bœinn ok ganga inn, ok settiz Eyjólfr enn á tal við Auði.

Hann tekr svá til orðs: "Ek vil eiga kaup við þik, Auðr!" segir hann, "at þú seg mér til Gísla, en ek mun gefa þér þrjú hundruð silfrs, þau sem ek hefi tekit til hǫfuðs honum; þú skalt ok eigi við vera, er vér tǫkum hann af lífi. Þat skal ok fylgja, at ek mun fá þér ráðahag þann, at ǫllu sé betri, en sjá hefir verit. Máttu ok á þat líta," segir hann, "hversu óhallkvæmt þér verðr at liggja í eyðifirði þessum, ok hljóta þat af óhǫppum Gísla, ok sjá aldri frændr ok nauðleytamenn."

Hón svarar: "Þar þykki mér óvænst um," segir hón, "at vér verðum um þat sátt, at þú fáir mér þat gjaforð, at mér þykki jafnt við þetta. En þó er þat satt, sem mælt er, at fé er bezt eptir feigan; ok lát mik sjá, hvárt fé þetta er svá mikit ok frítt, sem þú segir."

Hann steypir nú fénu í kné henni, ok hefir hón hǫnd í, en hann telr ok tjár fyrir henni. Guðríðr fóstra hennar tekr at gráta.

Síðan gengr hón út ok til móts við Gísla ok segir hánum: "Fóstra mín er nú vitlaus orðin, ok vill svíkja þik."

Gísli mælti: "Ger þú þér gott í hug, því at eigi mun mér þat at fjǫrlesti verða, at Auðr sé ráðbani minn." Ok kvað vísu:

Eptir þetta ferr mærin heim ok segir ekki, hvert hón hefir farit. Eyjólfr hefir þá talit silfrit, en Auðr mælti: "Í engan stað er féit minna eða verra en þú hefir sagt, ok mun þér nú þykkja ek heimilt eiga at gera af, slíkt er mér sýniz."

Eyjólfr tekr því glaðliga, ok bað hana at vísu gera af, slíkt er hón vill. Auðr tekr nú féit, ok lætr koma í einn stóran sjóð; stendr hón síðan upp ok rekr sjóðinn með silfrinu á nasar Eyjólfi, svá at þegar støkkr blóð um hann allan. Ok mælti: "Haf nú þetta fyrir auðtryggi þína, ok hvert ógagn með. Engi ván var þér þess, at ek mynda selja bónda minn í hendr illmenni þínu. Haf nú þetta, ok með bæði skǫmm ok klæki. Skaltu þat muna, vesall maðr! meðan þú lifir, at kona hefir barit þik, en þú munt ekki at heldr fá, þat er þú vildir."

Þá mælti Eyjólfr: "Hafið hendr á hundinum ok drepi, þó at blauðr sé."

Hávarðr tekr þá til orða: "Þó er fǫr vár helzti ill, þó at vér vinnim eigi þetta níðingsverk; ok standi menn upp ok láti hann eigi þessu ná."

Eyjólfr mælti: "Satt er et fornkveðna: án er ills gengis, nema heiman hafi."

Hávarðr var vinsæll maðr, ok váru margir búnir at veita hánum lið til þessa, en í annan stað at firra Eyjólf óhappi; ok verðr hann nú svá búit at hafa, ok ferr á brott við þetta. En áðr en Hávarðr gengi út, mælti Auðr: "Ekki mun sannligt at halda skuld þeiri, er Gísli á at gjalda þér, ok er hér fingrgull, er ek vil at þú hafir."

"Ekki munda ek þetta þó heimt hafa," segir Hávarðr.

"Ek vil nú þó gjalda," segir Auðr.

Hón gaf hánum þó raunar gullit fyrir liðveizlu sína. Hávarðr fekk sér hest ok ferr suðr á Strǫnd til Gests Oddleifssonar, ok vill eigi lengr vera með Eyjólfi. Eyjólfr ferr heim í Otradal ok unir illa sinni ferð; enda þótti mǫnnum þessi ferð en hæðiligsta.

Líðr svá nú sumarit, at Gísli er í jarðhúsum sínum, ok er varr um sik ok ætlar hann nú ekki í brott; þykkir hánum nú fokit vera í ǫll skjól, nú eru ok liðnir draumavetr hans gǫrvallir. Þat berr enn til einhverja nótt um sumarit, at Gísli lætr illa í svefni; en er hann vaknar, spyrr Auðr, hvat hann hefði dreymt. Hann segir, at nú kom at hánum draumkonan sú en verri ok mælti svá: "Nú skal ek því ǫllu bregða, er en betri draumkonan mælti við þik; ok skal ek þess ráðandi, at þér skal þess ekki at gagni verða, er hón hefir mælt."

Þá kvað Gísli vísu:

"Þat dreymði mik enn," sagði Gísli, "at sjá kona kom til mín ok batt á hǫfuð mér dreyruga húfu, ok þó áðr hǫfuð mitt í blóði ok jós á mik allan, svá at ek varð alblóðugr."

Gísli kvað vísu:

Ok enn kvað hann:

Nú gerðiz svá mikit um drauma Gísla, at hann gerir svá myrkhræddan, at hann þorir hvergi einn saman at vera; ok þegar er hann leggr sín augu saman, þá sýniz hánum en sama kona. Þat var enn eina nótt, at Gísli lét raunlítt í svefni. Auðr spurði, hvat fyrir hann bæri.

"Þat dreymði mik," segir Gísli, "at menn kœmi at oss, ok væri Eyjólfr í fǫr ok mart annarra manna, ok hittumz vér, ok vissa ek, at áburðir urðu með oss. Einn þeira fór fyrstr, grenjandi mjǫk, ok þóttumz ek hǫggva hann sundr í miðju, ok þótti mér vera á hánum vargs hǫfuð. Þá sóttu margir at mér; ek þóttumz hafa skjǫldinn í hendi mér ok verjaz lengi." Gísli kvað þá vísu:

Ok enn kvað hann:

Ok enn kvað hann:

Nú líðr á haustit, ok minkar ekki draumana, ok heldr er vaxandi gangr at þeim. Þat var eina nótt, er Gísli lét enn illa í svefni; Auðr spurði þá enn, hvat fyrir hann bæri. Gísli kvað vísu:

Ok enn kvað hann vísu:

Ok enn kvað hann:

Ok enn kvað hann vísu:

Nú er Gísli heima þat sumar, ok er nú kyrt. Síðan kømr sumarnátt en øfsta. Þá er þess getit, at Gísli mátti ekki sofa, ok ekki þeira þriggja. Veðri var þann veg farit, at á var logn mikit, hélufall var ok mikit. Þá kvez Gísli vilja fara frá húsum ok til fylgsnis síns suðr undir kleifarnar ok vita, ef hann mætti sofna. Nú fara þau ǫll, ok eru þær í kyrtlum, ok drepa kyrtlarnir dǫggslóðina. Gísli hafði kefli, ok reist á rúnar, ok falla niðr spænirnir. Þau koma til fylgsnisins. Hann leggz niðr ok vill vita, ef hann gæti sofit; en þær vaka; rennr á hann svefnhǫfgi ok dreymir hann, at fuglar kœmi í húsit ok hjogguz at í læmingi; þeir váru meiri en rjúpkerar, ok létu illiliga, ok hǫfðu válkaz í roðru ok blóði. Þá spurði Auðr, hvat hann hafði dreymt — "nú váru enn eigi svefnfarar góðar." Gísli kvað vísu:

Ok er þetta er tíðenda, heyra þau mannamál, ok er Eyjólfr þar kominn með enn fimtánda mann, ok hafa áðr komit til húss, ok sjá dǫggslóðina, sem vísat væri til. Ok er þau verða vǫr við mennina, ganga þau upp á kleifarnar, þar sem vígi er bezt, ok hefir hvár þeira þusl í hendi mikla. Þeir Eyjólfr ganga at neðan. Hann mælti þá við Gísla: "Hitt er nú ráð, at fara eigi undan lengra, ok láta þik eigi elta sem huglausa menn, því at þú ert kallaðr fullhugi mikill. Hefir nú ekki orðit skamt funda á milli, ok þat mundu vér vilja, at sjá væri enn øfsti."

Gísli svarar: "Sœk þú at karlmannliga, fyrir því at ek skal ekki lengra undan fara. Er þat ok þín skylda mest at sœkja fyrstr at mér, því at þú átt sakir við mik meiri en aðrir menn, þeir sem hér eru í fǫr."

"Ek mun þat ekki undir þér eiga," segir Eyjólfr, "at skipta liði mínu sem mér líkar."

"Þat var ok líkara," segir Gísli, "at grey þitt myndi eigi þora við mik vápnum at skipta."

Eyjólfr mælti þá til Njósnar-Helga: "Þat væri nú frægð mikil, at þú réðir fyrstr upp á kleifarnar at Gísla, ok myndi þat ágæti lengi uppi vera."

"Opt hefi ek þat reynt," segir Helgi, "at þú vilt aðra hafa fyrir þér optast, þar er nǫkkur raun er at; en fyrir því, at þú eggjar svá ákafliga, þá skal ek til ráða, en þú fylg mér drengiliga ok gakk næst mér, ef þú ert eigi með ǫllu blauðr."

Helgi ræðr nú til, þar sem hánum þykkir vænst, ok hefir í hendi øxi mikla. Gísli var svá búinn, at hann hafði í hendi øxi ok gyrðr sverði ok skjǫld á hlið; hann var í kufli grám, ok hafði gyrt at sér með reipi. Nú skopar Helgi skeið ok hleypr upp á kleifarnar at Gísla. Hann snarar í móti Helga ok reiðir upp sverðit ok rekr á lendarnar, svá at í sundr tók manninn í miðju, ok fellr sér hvárr hlutrinn ofan fyrir kleifarnar. Eyjólfr komz upp annars staðar, ok kom þar Auðr í móti honum ok lýstr á hǫnd honum með lurki, svá at ór dró alt aflit, ok hratar hann ofan aptr.

Þá mælti Gísli: "Þat vissa ek fyrir lǫngu at ek var vel kvæntr; en þó vissa ek eigi, at ek væra svá vel kvæntr, sem ek em. En minna lið veittir þú mér nú, en þú myndir vilja eða þú ætlaðir, þó at tilræðit væri gott, því at eina leið myndi þeir nú hafa farit báðir."

Þá fara til tveir menn at halda þeim Auði ok Guðríði, ok þykkjaz þeir hafa œrit at vinna. Nú sœkja tólf at Gísla, ok komaz upp á kleifarnar, en hann verr sik bæði með grjóti ok vápnum, svá at því fylgði mikil frægð.

Nú hleypr at fǫrunautr Eyjólfs einn ok mælti til Gísla: "Legg þú af við mik vápnin þau en góðu, er þú berr, ok allt saman ok Auði konu þína."

Gísli svarar: "Tak þú þá við ódeigliga, því at hvártki samir vápnin, þau er ek hefi átt, né svá konan."

Eyjólfr leggr til Gísla með spjóti, en Gísli hǫggr mót ok spjótit af skaptinu, ok verðr hǫggit svá mikit, at øxin hljóp í helluna, ok brestr af hyrnan; hann kastar þá øxinni, en grípr til sverðsins, ok vegr með því, en hlífir sér með skildinum. Þeir sœkja nú at rǫskliga; en hann verz vel ok drengiliga; kómu þeir nú hart saman; Gísli vá þá enn tvá menn, ok eru nú fjórir látnir. Eyjólfr bað þá sœkja at sem karlmannligast — "Fám vér hart af," segir Eyjólfr, "ok væri þat einskis vert, ef góð yrði erfiðislaunin."