Bókastaðir

Nú sér Ingjaldr, at skipit siglir sunnan ok mælti: "Skip siglir þarna, ok hygg ek, at þar myni vera Bǫrkr enn digri."

"Hvat er þá til ráðs takanda?" sagði Gísli; "ek vil vita, hvárt þú ert svá hygginn, sem þú ert drengrinn góðr."

"Skjótt er til ráða at taka," sagði Ingjaldr, "þó at ek sjá engi vitrleiksmaðr; róum sem ákafast at eyinni, ok gǫngum síðan upp á Vaðsteinaberg ok verjumz meðan vér megum upp standa."

"Nú fór sem mik varði," sagði Gísli, "at þú myndir hitta þat ráðit, at þú mættir drengrinn af verða sem beztr, en verri laun sel ek þér þá fyrir liðveizluna, en ek hafða ætlat, ef þú skalt fyrir mínar sakir lífit láta. Nú skal þat vera aldri, ok skal annat ráð taka. Þú skalt róa at eyinni, ok þrællinn, ok ganga upp á bergit, ok búiz at verjaz, ok munu þeir ætla mik annan manninn, er sigla sunnan fyrir nesit. En ek mun skipta klæðum við þrælinn, sem eitt sinn fyrr, ok mun ek fara á bátinn með Bóthildi."

Ingjaldr gerði sem Gísli ráðlagði. Ok er þeir skilja, þá mælti Bóthildr: "Hvat er nú til ráðs?"

Gísli kvað vísu:

Nú róa þau suðr í móti þeim Berki, ok láta sem ekki væri til vandræða. Þá segir Gísli fyrir, hversu hátta skal: "Þú skalt segja," segir hann, "at hér sé fíflit innanborðs. en ek mun sitja í stafni ok herma eptir því, ok vefja mik í vaðnum, ok vera stundum útanborðs ok láta sem ek má œriligast; ok ef nǫkkur berr þá um fram, mun ek róa sem ek má ok leita þess á, at sem skjótast skili með oss." Ok nú rœr hón í móti þeim, ok þó eigi allnær þeim Berki, ok lætr sem hón bregði til miða. Nú kallar Bǫrkr á hana ok spyrr, ef Gísli væri í eyinni.

"Eigi veit ek þat," segir hón; "en hitt veit ek, at er þar sá maðr, er mjǫk berr af ǫðrum mǫnnum, þeim sem í eyinni eru, bæði at vexti ok hagleik."

"Já," segir Bǫrkr, "en hvárt er Ingjaldr bóndi heima?"

"Lǫngu áðan røri hann til eyjarinnar," sagði hón, "ok þræll hans með hánum, at því er ek hugða."

"Þat mun þó eigi verit hafa," sagði Bǫrkr, "ok mun Gísli þat verit hafa, ok róum eptir þeim sem ákafast ok bíta myndi nú beinfiskr, ef at borði mætti dragaz."

Þeir svǫruðu: "Gaman þykkir oss at fíflinu, ok horfa á þat, svá sem þat getr œriliga látit."

Þeir sǫgðu, at hón var hǫrmuliga stǫdd, er hón skyldi fylgja fóla þessum.

"Svá þykki mér ok," segir hón, "en hitt finn ek á, at yðr þykkir hlœgligt, ok harmið mik alllítt."

"Fǫrum ekki at heimsku þessi," sagði Bǫrkr, "ok víkjum áleiðis."

Skiljaz þau nú, ok róa þeir til eyjarinnar ok ganga á land, ok sjá nú mennina á Vaðsteinabergi, ok snúa þangat ok hyggja allgott til sín; en þeir eru uppi á berginu, Ingjaldr ok þrællinn. Bǫrkr kennir brátt mennina ok mælti til Ingjalds: "Hitt er nú ráð, at selja fram Gísla eða segja til hans ella; ok ertu mannhundr mikill, er þú hefir leynt bróðurbana mínum, ok ert þó minn landseti, ok værir þú ills verðr frá mér, ok væri þat sannara, at þú værir drepinn."

Ingjaldr svarar: "Ek hefi vánd klæði, ok hryggir mik ekki, þó at ek slíta þeim eigi gǫrr, ok fyrr mun ek láta lífit, en ek gera eigi Gísla þat gott, sem ek má, ok firra hann vandræðum."

Ok þat hafa menn mælt, at Ingjaldr hafi Gísla mest veitt, ok þat at mestu gagni orðit; ok þat er sagt, at þá er Þorgrímr nef gerði seiðinn, at hann mælti svá fyrir, at Gísla skyldi ekki at gagni verða, þó at menn byrgi hánum hér á landi. En þat kom hánum eigi í hug, at skilja til um úteyjar, ok endiz því þetta hóti lengst, þótt eigi yrði þess álengðar auðit.

Berki þykkir eigi þat til liggja, at veita Ingjaldi atgǫngu, landseta sínum; hverfa þeir nú frá til bœjar ok leita þar Gísla, ok finna hann eigi, sem ván var. Þeir fara nú um eyna ok koma þar at í einum stað, er fíflit lá, ok beit gras í dalverpi einu, ok bundinn steinn við hálsinn.

Þá tekr Bǫrkr til orða: "Bæði er nú, at mikit er sagt frá fíflinu Ingjalds, enda deiliz þat nú heldr víðara, en ek hugða, ok er hér ekki á at horfa, ok hefir oss orðit svá mikil vanhyggja, at stóru berr; ok eigi veit ek, nær vér fáum þetta leiðrétt. Ok mun Gísli þar verit hafa á bátinum hjá oss, ok mun hafa látit eptir fíflinu, ok er þat skǫmm jafnmǫrgum mǫnnum, ef hann skal nú komaz ór hǫndum oss; ok skundum eptir hánum, ok látum hann nú eigi ór fœri ganga." Síðan hlaupa þeir á skip ok róa eptir þeim ok falla fast við árar. Þeir geta at líta, at þau eru komin langt inn á sund, ok sœkja nú hvárir tveggja fast róðrinn. Rennir þat skipit meira, sem menninir váru fleiri á, ok leggz svá nær um síðir, at þá er Bǫrkr kominn í skotfœri, er þau eru komin at landi.

Þá tekr Gísli til orða ok mælti við ambáttina: "Nú munu vit skiljaz, ok er hér gull, at þú skalt fœra Ingjaldi, en annat konu hans, ok seg þeim, at þau gefi þér frelsi, ok ber þetta til jartegna. Ek vil ok, at Svarti sé frelsi gefit. Máttu at vísu heita minn lífgjafi, ok vil ek, at þú njótir þess."

Nú skilja þau ok hleypr Gísli á land ok í hamraskarð nǫkkut, en þat er fyrir Hjarðarnesi. Ambáttin røri í brott, alsveitt af mœði, ok rauk af henni. Þeir Bǫrkr róa at landi, ok verðr Saka-Steinn skjótastr af skipinu, ok hleypr at leita Gísla; ok er hann kømr í hamraskarðit, stendr Gísli fyrir með brugðit sverð, ok keyrir þegar í hǫfuð hánum, svá at stóð í herðum niðri, ok fell hann dauðr á jǫrð. Þeir Bǫrkr ganga nú upp á eyna, en Gísli hleypr á sund ok ætlar at leggjaz til lands. Bǫrkr skýtr eptir hánum spjóti, ok kom í kálfann á hánum, ok skar út ór, ok varð þat mikit sár; hann kømr á brott spjótinu, en týnir sverðinu, er hann var svá móðr, at hann gat eigi á haldit. Þá var myrkt af nótt, er hann komz at landi; þá hleypr hann í skóg, en þá var víða skógum vaxit. Þá róa þeir Bǫrkr at landi ok leita Gísla, ok kvía hann í skóginum, ok er hann svá móðr ok stirðr, at hann má varla ganga, ok verðr nú varr við menn alla vega frá sér. Nú leitar hann ráðs ok ferr ofan til sjávarins, ok kømz þar inn með flœðarbǫkkum til Haugs í myrkrinu ok hittir bónda einn, er Refr hét, sonr Þorsteins rannstafs, ok var allra manna slœgastr. Hann heilsar hánum, ok spyrr tíðenda. Hann sagði allt, hversu farit hafði með þeim Berki. Refr átti sér konu, er Álfdís hét, væn at yfirliti, en fárskona sem mest í skapi, ok var enn mesti kvenskratti; með þeim Ref var jafnræði. Ok er hann hefir sagt Ref tíðendin, skorar Gísli á hann til fulltings —, "ok munu þeir koma hér brátt," sagði Gísli, "ok ekr nú at mjǫk, en fáir verða til liðveizlu."

"Ek mun gera á nǫkkurn", sagði Refr, "þann, at ráða einn, hversu með skal fara at veita þér, ok hlutaz þú til einskis."

"Þat skal nú þiggja," sagði Gísli, "ok mun ek eigi ganga feti framar."

"Gakk þú inn þá," sagði Refr; ok svá gerðu þeir. Þá mælti Refr við Álfdísi: "Nú mun ek skipta mǫnnum við þik í rekkjunni," ok tekr nú fǫtin ǫll úr rúminu ok mælti, at Gísli skyldi þar niðr leggjaz í hálminn, ok berr á hann ofan fǫtin, ok hvílir nú á hánum ofan hón Álfdís.

"Ok vertu nú þar," sagði Refr, "fyrst, hvat sem í geriz."

Hann biðr nú ok Álfdísi vera sem versta viðskiptis ok sem œrasta —, "ok spari nú ekki af," sagði Refr, "at mæla þat allt illt, er þér kømr í hug, bæði í blóti ok skattyrðum; en ek mun ganga til tals við þá, ok haga svá orðum sem mér sýniz."

Ok í annat sinn, er hann kømr út, sér hann menn fara, ok eru þar fǫrunautar Barkar, átta saman; en Bǫrkr er eptir at Forsá, ok skulu þessir þangat fara, at leita at Gísla ok taka hann, ef hann væri þar kominn. En Refr er úti ok spyrr tíðenda.

"Þau ein kunnu vér at segja, at þú munt spurt hafa, eða veiztu nǫkkut til fara Gísla?" segja þeir, "eða hvárt hefir hann hér nǫkkut komit?"

"Þat er bæði," sagði Refr, "at hann hefir ekki hér komit, enda myndi hánum skamt til skjótra ófara, ef hann hefði þess freistat; ok eigi veit ek, hversu trúligt yðr þykkir, at ek munda eigi óbúnari en einnhverr yðvarr at drepa Gísla; en hefi ek þat vit með mér, at ek munda þykkjaz ekki alllítit í vinna, at hafa slíks manns traust, sem Bǫrkr er, ok hans vinr vilda ek vera."

Þeir spyrja: "Er þér nǫkkut um, at vér rannsǫkum þik ok hús þín?"

"Já," sagði Refr; "þat vil ek gjarna, því at ek veit, at þér meguð því ørugligar leita í ǫðrum stǫðum, ef þér vitið fyrir víst, at hann er eigi hér, ok gangið inn ok leitið sem gǫrsamligast."

Þeir ganga inn. Ok er Álfdís heyrði hark þeira, þá spyrr hón, hvat gauragangi þar væri, eða hverir glóparnir starfaði á mǫnnum um nætr. Refr bað hana hafa sik at hófi, en hón lætr þó eigi vant margra fíflyrða; veitir hón þeim mikla ágauð, svá at þeir máttu minni til reka. Þeir rannsaka eigi at síðr, ok þó minnr en þeir myndi, ef þeir yrði eigi fyrir þvílíkum hrópyrðum af húsfreyju. Fara síðan á brott, ok finna alls ekki, ok biðja bónda vel lifa; en hann bað þá vel fara, ok koma þeir aptr til fundar við Bǫrk, ok una allilla við sína fǫr ok þykkjaz fengit hafa mikinn mannskaða með svívirðing, en komit engu áleiðis. Flyz þetta nú yfir heraðit, ok þykkir mǫnnum eigi ór steini hefja, hverjum ófǫrum þeir fara fyrir Gísla. Bǫrkr ferr nú heim ok segir Eyjólfi, hvat um er at vera. Gísli er með Ref hálfan mánuð, ok síðan ferr hann á brott, ok skiljaz þeir Refr góðir vinir, ok gefr Gísli hánum kníf ok belti, ok váru þat góðir gripir; en ekki hafði hann fleira laust. Ok eptir þetta ferr Gísli í Geirþjófsfjǫrð til konu sinnar, ok hefir nú mikit aukiz hans frægð í þessum atburð; ok er þat ok sannsagt, at eigi hefir meiri atgǫrvimaðr verit en Gísli, né fullhugi, en þó varð hann eigi gæfumaðr.

Nú er þar til máls at taka um várit, at Bǫrkr ferr til Þorskafjarðarþings með fjǫlmenni ok ætlar at hitta vini sína. Gestr ferr vestan af Barðastrǫnd, ok Þorkell Súrsson, ok ferr á sínu skipi hvárr þeira. Ok er Gestr er albúinn, koma til hans sveinar tveir ok klæddir illa, ok hǫfðu stafi í hǫndum. Þess verða menn vísir, at Gestr hefir launtal við sveinana, ok verða menn þess vísir, at þeir biðja hann fars, ok hann veitir þeim; þeir fara nú með hánum til þingsins. Þar ganga þeir á land ok fara, sem leiðir liggja fyrir þeim, til þess er þeir koma til Þorskafjarðarþings. Maðr er nefndr Hallbjǫrn húfa; hann var gǫngumaðr, ok fór um heruðin eigi með færi menn en tíu eða tólf; en hann tjaldaði sér búð á þinginu. Þangat fara sveinarnir ok biðja hann búðarrúms ok segjaz vera gǫngumenn. Hann kveðz veita búðarrúm hverjum þeim, er hann vill beitt hafa.

"Hefi ek hér verit mǫrg vár," sagði hann, "ok kenni ek alla hǫfðingja ok goðorðsmenn."

Þeir sveinarnir segja, at þeir vildi hlíta hans ásjá ok frœðaz af hánum — "er okkr mikil forvitni á at sjá stóreflismenn, þar er miklar sǫgur ganga frá."

Hallbjǫrn kveðz mundu fara ofan til strandar ok sagðiz mundu kenna hvert skip skjótliga, sem kœmi, ok segja þeim til. Þeir biðja hann hafa þǫkk fyrir léttlæti sitt. Fara nú ofan til strandar ok svá til sjávarins; sjá nú, at skipin sigla at landi. Þá tekr sveinn enn ellri til orða: "Hverr á þat skip, er nú siglir hingat næst?"

Hallbjǫrn sagði, at þat á Bǫrkr enn digri.

"En hverr siglir þar næst?"

"Gestr enn spaki," sagði hann. "En hverir sigla þar næst ok leggja skip sitt við fjarðarhornit?"

"Þat er Þorkell Súrsson," sagði hann.

Þeir sjá nú, at Þorkell gengr á land ok sez niðr einshvers staðar, meðan þeir flytja varnað þeira af skipinu, svá at ekki felli sjór undir, en Bǫrkr tjaldar búð þeira. Þorkell hafði girzkan hatt á hǫfði ok feld grán ok gulldálk um ǫxl, en sverð í hendi. Síðan gengr Hallbjǫrn, ok sveinarnir með honum, þangat at, er Þorkell sitr. Nú tekr annarr sveinninn til orða, sá enn ellri, ok mælti: "Hverr er sá enn gǫfugligi, er hér sitr? Eigi hefi ek sét vænna mann né tíguligra."

Hann svarar: "Vel fara þér orð, en Þorkell heiti ek."

Sveinninn mælti: "Allgóðr gripr mun sverðit þat vera, sem þú hefir í hendinni; eða hvárt muntu lofa mér at sjá?"

Þorkell svarar: "Furðu undarliga lætr þú um þetta, en þó mun ek þetta leyfa þér," ok réttir at hánum. Sveinninn tók ok við sverðinu, ok veik sér frá líttat ok sprettir friðbǫndunum ok bregðr sverðinu. Ok er Þorkell sá þat, þá mælti hann: "Þat lofaða ek þér eigi þarna, at bregða sverðinu."

"Þar spurða ek þik ekki at leyfis," sagði sveinninn, ok reiðir upp sverðit ok rekr á hálsinn Þorkeli, svá at af tók hǫfuðit. En þegar þessi tíðendi eru orðin, þá hleypr upp Hallbjǫrn gǫngumaðr, en sveinninn kastar niðr sverðinu alblóðgu ok grípr upp staf sinn, ok hlaupa þeir með þeim Hallbirni; ok urðu gǫngumenn næsta at gjalti. Þeir hlaupa upp hjá búðinni, er Bǫrkr tjaldaði. Menn drífa þá at Þorkeli, ok þykkjaz eigi vita, hverr verkit hefir unnit. Bǫrkr spyrr, hverju gegndi þyss sjá eða kliðr, er var hjá Þorkeli. Ok er þeir Hallbjǫrn hlaupa upp hjá búðinni, ok eru fimtán gǫngumenn, ok er hann Bǫrkr spurði þessa, þá svarar sá enn yngri sveinninn, er Helgi hét (en sá hét Bergr, er vígit hafði vegit): "Eigi veit ek, hvat þeir þinga; en þat hygg ek, at þeir þræti um, hvárt Vésteinn hefði átt eptir dœtr einar, eða hefði hann áttan son nǫkkurn." Hallbjǫrn hleypr til búðar, en sveinarnir til skógar, er þar var nær, ok verða eigi fundnir.

Menn hlaupa nú til búðar Hallbjarnar ok spyrja, hví gegndi, en þeir gǫngumenninir segja, at sveinar tveir ungir hǫfðu komit í flokk þeira, ok segja, at þeim kom þetta mjǫk at óvǫrum, ok kváðuz engi deili á þeim vita; þeir segja þó frá yfirlitum þeira ok viðrtal þeira, hvílíkt verit hafði. Bǫrkr þykkiz nú vita af orðum þeim, er Helgi hafði mælt, at synir Vésteins myni verit hafa; ok eptir þetta gengr hann til fundar við Gest ok ræz um við hann, hversu með skal fara.

Bǫrkr mælti: "Mér er þat skyldast allra manna, at mæla eptir Þorkel mág minn. Þykkir oss eigi því ólíkt hafa til borit, sem synir Vésteins myni unnit hafa verkit, því at eigi vitum vér annarra manna ván, þeira er sakir hafi átt við Þorkel, en þeir. Nú kann vera, at þeir hafi komiz brott at sinni. Gef þú til ráð, hversu málit skal upp taka."

Gestr svarar: "Kunna mynda ek mér ráð, ef ek hefða vígit vegit, at hafa þat undanbragð, at málit mætti ónýtt verða, ef á mér yrði haft, at nefnaz annan veg en ek héta" ok letr Gestr mjǫk, at sǫkin sé fram hǫfð. Þat hafa menn fyrir satt haft, at Gestr hafi verit í ráðum með sveinunum, því at hann var skyldr þeim at frændsemi. Nú hætta þeir, ok falla niðr málin; en Þorkell er heygðr at fornum sið, ok fara menn heim af þinginu; ok geriz ekki fleira til tíðenda á því þingi. Bǫrkr unir nú illa við sína ferð, sem þó átti hann stundum vanða til, ok hefir þó svá búit mikla sneypu ok svívirðing af þessu máli. Sveinarnir fara nú, unz þeir koma í Geirþjófsfjǫrð, ok liggja úti tíu dœgr; koma þeir til Auðar, ok er Gísli þar fyrir; þeir koma þar um nótt ok drepa á dyrr. Auðr gengr til hurðar ok heilsar þeim ok spyrr tíðenda, en Gísli lá í rekkju sinni ok var þar jarðhús undir niðri, ok beindi hón raust þegar, ef hann þurfti at varaz. Þeir segja henni nú víg Þorkels, ok um hvat véla var; segja henni ok, hversu lengi matlausir þeir hafa verit.

"Ek mun senda ykkr," sagði Auðr, yfir hálsinn í Mosdal til sona Bjartmars; skal ek fá ykkr vistir ok jartegnir, at þeir skjóti yfir ykkr nǫkkuru skjóli; ok geri ek því þetta, at ek nenni eigi at kveðja Gísla bjargar við ykkr."

Nú fara sveinarnir í skóga þá, er þeir mega eigi finnaz, ok neyta matar, því at þeir hǫfðu lengi matar mist, ok leggjaz síðan niðr ok sofa, er þeir váru mettir, því at þeir váru mjǫk syfjaðir.

Nú er at segja frá Auði, at hón gengr inn til Gísla ok mælti: "Nú skiptir mik miklu, hverju þú vill til þín snúa, at gera minn sóma meira en ek em verð."

Hann tók þegar undir ok mælti: "Veit ek, at þú munt segja mér víg Þorkels bróður míns."

"Svá er, sem þú getr," sagði Auðr, "ok eru hér komnir sveinarnir, ok vildu, at þér byrgiz at allir saman, ok þykkjaz nú ekki traust eiga nema þetta."

Hann svarar: "Ekki má ek þat standaz, at sjá bróðurbana mína ok vera ásamt við þá," ok hleypr upp ok vill bregða sverði, ok kvað vísu:

Nú sagði Auðr þá á brottu — "ok hafða ek vit til þess, at hætta þeim eigi hér."

Gísli sagði, at þann veg var ok allra bezt, at þeir hittiz eigi; ok sefaz hann brátt, ok eru nú kyrr ein tíðendi. Svá er sagt, at nú eru eigi meir eptir en tveir vetr þess, er draumkonan sagði hann mundu lifa. Ok er á líðr, er Gísli í Geirþjófsfirði, ok koma aptr draumar hans allir, ok harðar svefnfarar, ok kømr nú jafnan at hánum draumkonan sú en verri, ok þó hin stundum, en betri. Einhverja nótt er þat enn, at Gísla dreymir, at konan sú en betri kom at hánum; hón sýndiz hánum ríða grám hesti, ok býðr hánum með sér at fara ok til síns innis, ok þat þekkiz hann. Þau koma nú at húsi einu, því er nær var sem hǫll væri, ok leiðir hón hann inn í húsit, ok þóttu hánum þar vera hægendi í pǫllum, ok vel um búit. Hón bað hann þar vera ok una sér vel — "ok skaltu hingat fara, þá er þú andaz," sagði hón, "ok njóta hér fjár ok farsælu."

Ok nú vaknar hann, ok kvað vísur nǫkkurar eptir því sem hann dreymði: