Bókastaðir

Bǫrkr ok Eyjólfr koma um kveldit með sex tøgu manna, ok var þar hundrað manna, en hálft at Gísla. Tóku menn til drykkju á Hóli um kveldit, ok fara menn í rekkjur eptir þat ok sofa.

Gísli mælti við Auði konu sína: "Ek hefi ekki gefit hesti Þorkels ens auðga, ok gakk þú með mér ok lát loku fyrir hurð ok vaki, meðan ek geng í brott, ok lát frá loku, er ek køm aptr."

Hann tekr spjótit Grásíðu úr ǫrkinni, ok er í kápu blári ok í skyrtu ok í línbrókum, ok gengr hann síðan til lœkjar þess, er fellr á milli bœjanna, ok tekit var neytingarvatn af hvárumtveggja bœnum. Hann gengr gǫtu til lœkjarins, en veðr síðan lœkinn til gǫtu þeirar, er lá til hins bœjarins. Gísla var kunnig húsaskipun á Sæbóli, því at hann hafði gǫrt þar bœinn; þar var innangengt í fjós; þangat gengr hann; þar stóðu þrír tigir kúa hvárum megin; hann knýtir saman halana í nautunum, þrimr tøgum hvárum megin, ok lýkr aptr fjósinu ok býr svá um, at eigi má upp lúka, þó at innan sé til komit. Síðan ferr hann til mannhúsanna, ok hafði Geirmundr geymt hlutverka sinna, því at loka var engi fyrir hurðum; gengr hann nú inn ok lýkr aptr hurðunni, sem um aptaninn hafði verit um búit. Nú ferr hann at ǫllu tómliga. Eptir þat stendr hann ok hlýðiz um, hvárt nǫkkurir vekði, ok verðr hann þess varr, at allir menn sofa. Þrjú váru log í skálanum. Síðan tekr hann sefit af gólfinu ok vefr saman, kastar síðan í ljósit eitt, ok sloknar þat; eptir þat stendr hann ok hyggr at, hvárt nǫkkurr vaknar við, ok finnr hann þat ekki. Þá tekr hann aðra sefvisk ok kastar í þat ljós, er þar var næst, ok sløkkvir þat; þá verðr hann þess varr, at eigi munu allir sofa, því at hann sér, at ungs manns hǫnd kømr á et innsta ljósit ok kippir ofan kolunni ok kœfir ljósit. Nú gengr hann innar eptir húsinu ok at lokhvílunni, þar er þau Þorgrímr hvílðu ok systir hans, ok var hnigin hurð á gátt, ok eru þau bæði í rekkju. Gengr hann þangat ok þreifaz fyrir ok tekr á brjósti henni ok hvílði hón nær stokki.

Síðan mælti hón Þórdís: "Hví er svá kǫld hǫnd þín, Þorgrímr?" ok vekr hann.

Þorgrímr mælti: "Viltu, at ek snúiz at þér?"

Hón hugði, at hann legði hǫndina yfir hana. Gisli bíðr þá enn um stund ok vermir hǫndina í serk sér, en þau sofna bæði; nú tekr hann á Þorgrími kyrt, svá at hann vaknaði; hann hugði, at hón Þórdís vekði hann, ok snøriz þá at henni. Gísli tekr þá klæðin af þeim annarri hendi, en með annarri leggr hann í gegnum Þorgrím með Grásíðu, svá at í beðinum nam stað. Nú kallar hón Þórdís ok mælti: "Vaki menn í skálanum! Þorgrímr er veginn, bóndi minn."

Gísli snýr í brott skyndiliga til fjóssins, gengr þar út sem hann hafði ætlat, ok lýkr aptr eptir sér ramliga; snýrr heim síðan ena sǫmu leið, ok má hvergi sjá spor hans. Auðr lætr loku frá hurðu, er hann kom heim, ok ferr hann í sæing sína, ok lætr sem ekki sé í orðit, eða hann eigi um ekki at vera. En menn allir váru ǫlœrir á Sæbóli ok vissu ekki, hvat af skyldi ráða; kom þetta á þá óvara, ok urðu því eigi tekin þau ráð sem dygði.

Eyjólfr mælti: "Hér eru orðin mikil tíðendi ok ill, ok er fólk þetta vitlaust, er hér er. Nú sýniz mér þat ráð, at kveikja ljós ok hlaupa til duranna, svá at vegandinn megi eigi út komaz."

Ok svá var gǫrt; þykkir mǫnnum, er eigi verðr við vegandann vart, sem sá myni þar nǫkkurr inni vera, er verkit hefir unnit. Líðr nú til þess, er dagr kǫmr; er þá tekit lík Þorgríms ok brott kipt spjótinu ok gerði þat Bǫrkr, bróðir hans, ok til graptar búit ok er þar at sex tigir manna, en aðrir sex tigir fara nú á Hól til Gísla. Þórðr enn huglausi var úti; ok er sér líðit, hleypr hann inn ok segir, at herr manns ferr at bœnum, ok var hann allmjǫk flaumósi.

"Þat er vel þá" segir Gísli ok kvað vísu:

Nú koma þeir á bœinn Þorkell ok Eyjólfr; ganga at lokrekkju þeiri, sem Gísli hvílði í ok kona hans; en Þorkell, bróðir Gísla, gengr upp fyrir í hvílugólfit ok sér, hvar skór Gísla liggja frosnir ok snæugir allir; hann skaraði þá upp undir fótborðit, ok svá, at eigi skyldi sjá þá aðrir menn. Nú fagnar Gísli þeim ok spyrr tíðenda. Þorkell kvað bæði mikil ok ill, víg Þorgríms, ok spyrr, hverju gegna myndi eða hvat þá skal til ráða taka.

"Skamt er þá milli illra verka ok stórra," segir Gísli; "viljum vér til þess bjóðaz at heygja Þorgrím, ok eigu þér þat at oss, ok er þat skylt, at vér gerim þat með sœmð."

Þetta þiggja þeir, ok fara allir saman á Sæból. En eptir þat búaz þeir til haugsgørðar, ok leggja Þorgrím í skip. Nú verpa þeir hauginn eptir fornum sið, ok er búit er at lykja hauginn, þá gengr Gísli til óssins ok tekr upp stein einn, svá mikinn sem bjarg væri, ok leggr í skipit, svá at nær þótti hvert tré hrøkkva fyrir, en brakaði mjǫk í skipinu, ok mælti: "Eigi kann ek skip at festa, ef þetta tekr veðr upp."

Þat var nǫkkurra manna mál, at eigi þótti allólíkt fara því, er Þorgrímr hafði gǫrt við Véstein, er hann rœddi um helskóna. Nú búaz þeir heim frá hauginum. Þá mælti Gísli við Þorkel bróður sinn: "Þat þykkjumz ek at þér eiga bróðir, at nú sé okkat vinfengi sem þá, er bezt hefir verit, ok takim nú upp leika."

"Þorkell tekr því vel. Ok fara nú heim hvárirtveggju. Gísli hefir nú eigi allmannfátt, ok er nú slitit boðinu, ok gefr Gísli góðar gjafir sínum boðsmǫnnum.

Nú er erfi drukkit eptir Þorgrím, ok gefr Bǫrkr góðar vingjafir mǫrgum mǫnnum. Þat er næst til tíðenda, at Bǫrkr kaupir at Þorgrími nef, at hann seiddi seið, at þeim manni yrði ekki at bjǫrg, er Þorgrím hefði vegit, þó at menn vildi duga hánum ok hann megi sér hvergi ró eiga á landi; oxi níu vetra gamall var hánum gefinn til þess. Nú flytr Þorgrímr fram seiðinn, ok veitir sér umbúð eptir venju sinni ok gerir sér hjall, ok fremr hann þetta fjǫlkyngiliga með allri ergi ok skelmiskap. Varð ok sá hlutr einn, er nýnæmum þótti gegna, at aldri festi snæ útan sunnan á haugi Þorgríms ok ekki fraus; ok gátu menn þess til, at hann myndi Frey svá ávarðr fyrir blótin, at hann myndi eigi vilja, at frøri á milli þeira. Því fór fram um vetrinn, ok eiga þeir brœðr leika saman. Bǫrkr gengr þar í bú með Þórdísi ok fær hennar. Hón fór eigi ein saman, þá er þetta var, ok fœðir hón svein, ok er hann vatni ausinn, ok er fyrst nefndr Þorgrímr eptir fǫður sínum. Ok er hann vex upp, þótti þeim hann þungr í skaplyndi ok óeirinn, ok var snúit nafninu, ok kallaðr Snorri. Bǫrkr bjó þar þau misseri, ok eiga þeir leika saman. Kona er nefnd Auðbjǫrg, er bjó í ofanverðum dalnum á Annmarkastǫðum; hón var systir Þorgríms nefs. Hón hafði átt sér bónda, er Þorkell hét ok var kallaðr annmarki. Sonr hennar hét Þorsteinn; hann var einnhverr sterkastr at leikunum annarr en Gísli. Þeir eru jafnan sér í leik Gísli ok Þorsteinn, en þeir til móts Bǫrkr ok Þorkell. Einnhvern dag kom þar fjǫlði manna at sjá leikinn, því at mǫrgum var mikil forvitni á at sjá leikinn ok vita, hverr sterkastr væri eða leikmaðr beztr; en þar var sem víða annars staðar, at mǫnnum er þess meira kapp á, er fleiri koma til leikanna. Þess er getit, at Bǫrkr hefði ekki við Þorsteini um daginn; ok at lykðum reiddiz Bǫrkr, ok braut í sundr knatttré Þorsteins, en Þorsteinn feldi hann ok rak við svellinu niðr. En er Gísli sér þat, þá mælti hann, at hann skyldi leika sem hann hefði mátt til við Bǫrk — "ok mun ek skipta trjám við þik."

Svá gera þeira. Gísli sez niðr ok gerir at trénu, horfir á hauginn Þorgríms; snær var á jǫrðu; en konur sátu upp í brekkuna, Þórdís systir hans, ok margar aðrar. Gísli kvað þá vísu:

Þórdís nam þegar vísuna, gengr heim ok hefir ráðit vísuna. Þeir skilja nú leikinn; ferr Þorsteinn heim. Maðr hét Þorgeirr, ok var kallaðr orri; hann bjó á Orrastǫðum. Bergr hét maðr, ok var kallaðr skammfótr; hann bjó á Skammfótarmýri fyrir austan ána. Ok nú er menn fara heim, rœða þeir um leikinn Þorsteinn ok Bergr ok deila at lykðum; er Bergr með Berki, en Þorsteinn mælir í móti, ok lýstr Bergr Þorstein øxarhamarshǫgg; en Þorgeirr stendr í milli, ok fær Þorsteinn eigi hefnt sín, ferr heim til móður sinnar Auðbjargar; bindr hón um sár hans ok lætr eigi vel yfir hans ferð. Kerling fær ekki sofnat um nóttina; ok gengr út ok er henni þungt í skapi. Veðr var kalt úti, ok logn ok heiðríkt. Hón gengr nǫkkurum sinnum andsœlis um húsin. Þá tók veðrit at skipaz, ok gerir á fjúk mikit, ok eptir þat þey, ok brestr flóð í hlíðinni ok hleypr snæskriða á bœ Bergs, ok fá þar tólf menn bana, ok sér enn merki jarðfallsins í dag.

Nú ferr Þorsteinn á fund Gísla ok skýtr hann skjóli yfir hann, ok ferr hann suðr í Borgarfjǫrð ok þar útan. En Bǫrkr ferr upp á Annmarkastaði, ok lætr taka Auðbjǫrgu ok ferr með hana út á Saltnes ok berr hana grjóti í hel. Ok er þetta er liðit, ferr Gísli heiman ok kømr á Nefstaði ok tekr Þorgrím nef hǫndum ok fœrir á Saltnes, ok er dreginn kálfsbelgr á hǫfuð hánum ok er barðr grjóti til bana ok er kasaðr hjá systur sinni á hryggnum milli Haukadals ok Meðaldals. Er nú kyrt ok líðr á várit. Ferr Bǫrkr suðr á Þórsnes ok ætlar at ráðaz þangat ok þykkiz enga virðingarfǫr farit hafa vestr þangat, látit þvílíkan mann, sem Þorgrímr, en fengit enga leiðréttu. Hann býr nú ferð sína ok skipar til bús síns, ok at setja ráð sitt, en ætlaði at gera aðra fǫr eptir fé sínu ok konu. Þorkell ætlaði ok þangat at ráðaz Súrsson, ok bjóz í fǫr með Berki, mági sínum. Frá því er sagt, at Þórdís Súrsdóttir hefir leiddan Bǫrk á gǫtu.

Þá mælti Bǫrkr: "Nú vil ek, at þú segir mér, hví þú vart svá óglǫð fyrst á hausti, þá er vér slitum leiknum, ok þú hefir því heitit, at segja mér, áðr en ek fœra heiman."

Þau eru nú ok komin at hauginum Þorgríms, er þau rœða þetta; þá stingr hón við fótum ok kvez eigi fara lengra; segir hón nú ok, hvat Gísli hafði kveðit, þá er hann leit hauginn Þorgríms, ok kveðr fyrir hánum vísuna.

"Ok ætla ek," segir hón, "at þú þurfir eigi annan veg eptir at leita um víg Þorgríms, ok munu rétt búin málin hánum á hendr."

Bǫrkr verðr við þetta ákafliga reiðr ok mælti: "Nú vil ek þegar aptr snúa ok drepa Gísla, ok er nú ráð at dvala eigi við."

En Þorkell segir, at hann mun eigi við þat samþykkjaz, "ok veit ek enn ekki," sagði hann, "hvat satt er í þessu, er Þórdís segir, ok þykki mér hitt eigi ólíkara, at engu gegni, ok eru opt kǫld kvenna ráð."

Ok ríða þeir Sandaleið, — svá getr Þorkell um talit —, þar til er þeir koma yfir Sandaós, þá stíga þeir af baki ok æja. Bǫrkr var fámálugr, en Þorkell sagði, at hann vildi hitta Ǫnund vin sinn; hann ríðr þegar svá hart, at brátt felr sýn. Hann snýr þá leið sinni út á Hól ok segir nú Gísla, hvat títt er, at Þórdís hefir nú upp rofit málit ok rannsakat vísuna, — "máttu nú ok svá við búaz at upp er komit málit."

Gísli þagnar ok kvað vísu:

"Ok þóttumz ek eigi þess verðr frá henni; en þat vil ek nú vita, bróðir! hvat ek skal þar eiga, sem þú ert, slíkt sem nú hefi ek at gǫrt."

"At gera þik varan við, ef menn vilja drepa þik; en bjargir veiti ek þér engar, þær er mér megi sakir á gefa. Þykki mér ok mikit af gǫrt við mik, at drepinn er Þorgrímr mágr minn ok félagi ok virkðavinr."

Gísli svarar: "Var eigi þess ván um slíkan mann, sem Vésteinn var, at eigi myndi mannhefndalaust vera? Ok mynda ek eigi þér svá svara, sem þú svarar mér nú, ok eigi heldr gera."

Nú skilja þeir. Ferr Þorkell til móts við Bǫrk, ok fara þeir suðr til Þórsness, ok skipar Bǫrkr til bús síns; en Þorkell kaupir land á Barðastrǫnd, þat er í Hvammi hét.

Nú kømr at stefnudǫgum, ok ferr Bǫrkr vestr með fjóra tøgu manna ok ætlar at stefna Gísla til Þórsnessþings, ok er Þorkell Súrsson þar í fǫr ok systursynir Barkar, Þóroddr ok Saka-Steinn; þar var ok í fǫr austmaðr einn, er Þorgrímr hét. Þeir ríða nú til Sandaóss.

Þá mælti Þorkell: "Ek á skuld at heimta hér á einum bœ lítlum," — ok nefndi bœinn —, "ok vil ek þangat ríða ok heimta skuldina; en þér ríðið eptir tómliga."

Nú ríðr Þorkell fyrir, ok er hann kom þar, sem hann hafði ákveðit, þá biðr hann húsfreyju, at hón skipti hestum við sik, ok láti þenna sama standa fyrir durum — "ok kasta vaðmáli yfir sǫðulinn; ok er fǫrunautar mínir koma eptir, þá seg þú, at ek sitja inni í stofu, ok telja ek silfr."

Nú fær hón hánum hest annan, ok ríðr hann nú skyndiliga, ok kømr í skóga ok hittir Gísla ok segir hánum, um hvat vera er, at Bǫrkr er vestan kominn.

Gísli spyrr Þorkell bróður sinn ráða, eða hvat hann legði til með hánum, eða hvárt hann vill nǫkkura ásjá veita hánum. Hann svarar sem fyrr, at hann kvez mundu gera hánum njósn, ef hánum væri atfarir veittar, en kvez mundu firra sik sakagiptum. Þorkell ríðr nú á brott ok víkr svá reið sinni, at hann kømz á bak þeim Berki ok seinkar nú ferðina þeira heldr. Gísli tekr nú eyki tvá ok ekr til skógar með fjárhlut sinn ok með hánum þræll hans, Þórðr enn huglausi.

Þá mælti Gísli: "Opt hefir þú mér hlýðinn verit ok minn vilja gǫrvan, ok á ek þér góðu at launa."

Þat var vanði Gísla, at hann var í kápu blári ok vel búinn; hann varpar þá af sér kápunni ok mælti: "Kápu þessa vil ek gefa þér, vinr! ok vil ek, at þú njótir nú þegar ok far í kápuna, ok sitt síðan í sleðanum, þeim sem síðar ferr, en ek mun leiða eykina ok vera í kufli þínum."

Þeir gera nú svá.

Þá mælti Gísli: "Ef svá berr til, at nǫkkurir menn kalla á þik, þá skaltu þess mest gæta, at svara aldrigi; en ef nǫkkurir menn vilja þér mein gera, þá haltu til skógarins." Þeir skipta nú klæðunum. Gísli leiðir nú eykina. Þórðr var mikill maðr vexti, ok bar hann hátt í sleðanum; hrósaði hann sér ok heldr, ok þóttiz vegliga búinn. Nú sjá þeir Bǫrkr fǫr þeira, er þeir fara til skógarins, ok hleypa eptir hvatliga. En er Þórðr sér þat, þá hleypr hann ór sleðanum, sem hann má harðast, ok til skógarins. Þeir hyggja Gísla þar fara, ok halda eptir sem ákafast ok kalla á hann sem þeir geta. En hann þegir við ok hleypr sem hann má. Þorgrímr austmaðr skýtr eptir hánum spjóti, ok kømr milli herða hánum, svá hart, at hann fellr við áfram, ok var þat hans banasár.

Þá mælti Bǫrkr: "Skjóttu allra manna heilastr!"

Þeir brœðr rœddu sín á milli, at þeir mundu fara eptir þrælnum ok vita, ef nǫkkur veiðr er í hánum; þeir snúa nú til skógarins. Nú er frá því at segja, at þeir Bǫrkr koma at blákápumanninum, ok draga af hánum kápuhǫttinn, ok þykkir nú minna happ í, en þeir ætluðu, því at þeir kendu þar Þórð enn huglausa, er þeir ætluðu Gísla. Þat er nú sagt, at þeir brœðr koma at skóginum, en Gísli er kominn í skóginn, ok sér hann þá, ok svá þeir hann. Þá skýtr annarr þeira spjóti til hans; en Gísli tók þat á lopti ok skaut aptr, ok kømr á Þórodd miðjan, ok fló í gǫgnum hann. Nú snýr Steinn í móti félǫgum sínum ok segir heldr ógreiðfœrt um skóginn. Bǫrkr vill þó þangat at leita, ok svá gera þeir. Ok er þeir koma at skóginum, þá sér Þorgrímr austmaðr, hvar limit hrœriz í einum stað, ok skýtr spjóti á gagngǫrt, ok kømr í kálfann á Gísla. Hann sendir aptr spjótit ok rekr gǫgnum Þorgrím, ok lætr hann líf sitt. Nú leita þeir um skóginn ok finna Gísla eigi, ok hverfa aptr við svá búit til bœjarins, ok búa nú mál til á hendr Gísla um víg Þorgríms. Engan hlut taka þeir þaðan í fjárhlutum ok fara síðan heim. Gísli ferr nú á fjallit at húsbaki ok bindr sár sitt, meðan þeir Bǫrkr váru á bœnum. Ok er þeir váru á brottu, fór Gísli heim ok býr þegar ferð sína. Hann selr land sitt Þorkeli Eiríkssyni ok tók við lausafé; þat var hánum mjǫk innan handar. Hann fær sér skip ok flytr þangat á mikinn fjárhlut, ok ferr Auðr kona hans með hánum ok Guðríðr, fóstra hans, ok út til Húsaness, ok koma þar við land. Gísli gengr þar upp til bœjarins ok hittir þar mann, ok spyrr sá, hverr hann væri; en Gísli sagði til slíkt, er hánum sýndiz, en ekki þat sem var. Gísli tekr upp stein einn ok kastar út í hólm þann, er þar var fyrir landi, ok bað þar bóndason eptir gera, þá er hann kœmi heim, ok kvað hann þá vita mundu, hverr maðrinn þar hefði komit. En þat var einskis manns at inna, ok kom þar þá enn þat fram, at Gísli var betr at íþróttum búinn en flestir menn aðrir. Eptir þat gengr hann á bátinn ok rœr út yfir nesit, ok yfir Arnarfjǫrð, ok yfir fjǫrð þann, er gengr inn af Arnarfirði, er heitir Geirþjófsfjǫrð, ok býz hann þar um ok gerir þar alhýsi, ok er þar um vetrinn.