Bókastaðir

Maðr hét Þorgrímr ok var kallaðr nef. Hann bjó á Nefstǫðum fyrir innan Haukadalsá. Hann var fullr af gǫrningum ok fjǫlkyngi, ok var seiðskratti sem mestr mátti verða. Hánum bjóða þeir Þorgrímr ok Þorkell til sín, því at þeir hǫfðu þar ok boð inni. Þorgrímr var hagr á járn; ok er þess við getit, at þeir ganga til smiðju báðir Þorgrímarnir ok Þorkell, ok síðan byrgja þeir smiðjuna. Nú eru tekin Grásíðubrot, er Þorkell hafði hlotit ór skiptinu þeira brœðra, ok gerir Þorgrímr þar af spjót, ok var þat algǫrt at kveldi; mál váru í, ok fœrt í hepti spannarlangt. Frá því er sagt, at Ǫnundr ór Meðaldal kom til boðs at Gísla, ok bregðr hánum á einmæli ok sagði, at Vésteinn væri út kominn — "ok er hans hingat ván." Gísli bregðr við skjótt ok kallar til sín húskarla sína, Hallvarð ok Hávarð, ok bað þá fara norðr í Ǫnundarfjǫrð ok hitta Véstein ok bera hánum "kveðju mína, ok þat með, at hann sé heima, þar til er ek sœki hann heim, ok komi eigi til boðsins í Haukadal" — ok selr í hendr þeim knýtiskauta, ok var þar í penningr hálfr til jartegna, ef hann trýði eigi sǫgu þeira ella. Síðan fara þeir ok hafa skip ór Haukadal ok róa til Lœkjaróss ok ganga þar á land ok til bónda þess, er þar bjó, á Bessastǫðum, hann hét ok Bessi; þeira bera hánum orð Gísla, at hann léði þeim hesta tvá, er hann átti, ok hétu Bandvettir, er skjótastir váru í Fjǫrðum. Hann lér þeim hestana; ok ríða þeir, unz þeir kómu á Mosvǫllu, ok þaðan inn undir Hest. Nú ríðr Vésteinn heiman; ok berr svá til, at þá ríðr hann undir melinn hjá Mosvǫllum, er þeir brœðr ríða et øfra, ok faraz þeir hjá á mis.

Þorvarðr hét maðr, er bjó í Holti; húskarlar hans deildu um verk, ok hjogguz með ljám, ok varð hvártveggi sárr; kømr Vésteinn til ok sættir þá ok gerir svá, at hvárumtveggjum hugnar vel; ríðr nú út til Dýrafjarðar, ok austmenn, þrír samt. En þeir koma undir Hest, Hallvarðr ok Hávarðr, ok fregna nú et sanna um ferð Vésteins, ríða nú aptr sem þeir mega. Ok er þeir koma til Mosvalla, þá sá þeir manna reið í miðjum dal, ok var þá leiti í millum þeira; ríða nú í Bjarnardal ok koma til Arnkelsbrekku; þar springa báðir hestarnir; þeir renna þá af hestunum ok kalla. Heyra þeir Vésteinn nú, ok váru þá komnir á Gemlufallsheiði, ok bíða nú, ok hittaz þeir, ok bera upp ørendi sín, bera nú fram penninginn, þann er Gísli sendi hánum. Hann tekr nú annan penning ór fégyrðli sínum, ok roðnar mjǫk á at sjá: "Satt eitt segi þit", segir hann, "ok munda ek aptr hafa horfit, ef þit hefðuð hitt mik fyrr; en nú falla vǫtn ǫll til Dýrafjarðar, ok mun ek þangat ríða, enda em ek þess fúss. Austmenn skulu hverfa aptr, en þit stígið á skip", segir Vésteinn, "ok segið Gísla ok systur minni þangatkvámu mína."

Þeir fara heim ok segja Gísla.

Hann svarar: "Svá verðr nú at vera."

Vésteinn ferr til Lambadals til Lútu frændkonu sinnar, ok lætr hón flytja hann yfir fjǫrðinn, ok mælti við hann. "Vésteinn! sagði hón, vertu varr um þik; þurfa muntu þess."

Hann er fluttr til Þingeyrar; þar bjó þá maðr, er Þorvaldr gneisti hét; Vésteinn gengr þar til húsa, ok lét Þorvaldr hánum heimilan hest sinn; ríðr hann nú við hrynjandi ok hefir sitt sǫðulreiði; hann fylgir hánum til Sandaóss ok bauð at fylgja hánum allt til Gísla. Hann kvað eigi þess þurfa.

"Mart hefir skipaz í Haukadal," sagði hann, "ok vertu varr um þik."

Þeir skiljaz nú. Ríðr Vésteinn nú til þess er hann kømr í Haukadal, ok var á heiðviðri ok tunglskin. En at þeira Þorgríms, þá láta þau inn naut, Geirmundr ok kona sú, er Rannveig hét; bæsir hón nautin, en hann rekr inn at henni. Þá ríðr Vésteinn þar um vǫll, ok hittir Geirmundr hann. Geirmundr mælti: "Kom þú ekki hér á Sæból ok far til Gísla, ok ver varr um þik."

Rannveig hafði gengit út ór fjósinu, hyggr at manninum ok þykkiz kenna, ok er nautin váru inn látin, þræta þau um manninn, hverr verit hafði, ok ganga við þat heim.

Þeir Þorgrímr sitja við eld, ok spyrr Þorgrímr, ef þau hefði nǫkkut manna sét eða hitt, eða um hvat þau þrættiz.

"Ek þóttumz kenna, at Vésteinn var hér kominn," sagði Rannveig, "ok var í blári kápu ok spjót í hendi ok reið við hrynjandi."

"En hvat segir þú, Geirmundr?"

"Ógǫrla sá ek til; en húskarl ætla ek Ǫnundar ór Meðaldal, ok var í kápu Gísla, en sǫðulreiði Ǫnundar, ok í hendi fiskistǫng ok veðrar af upp."

"Nú mun ljúga annathvárt ykkat", sagði Þorgrímr, "ok far þú, Rannveig! á Hól ok vit, hvat þar er títt."

Nú fór hón ok kom til dura, er menn váru komnir til drykkju. Gísli var í durum úti ok heilsaði henni ok bauð henni þar at vera. Hón kvez heim skyldu — "ok vilda ek hitta Guðríði mey."

Gísli kallar á hana, ok varð ekki at ørendum.

"Hvar er Auðr, kona þín?" segir hón.

"Hér er hón," segir Gísli.

Hón gengr út, ok spurði, hvat hón vildi. Hón kvað smá ørendi ein vera, ok kómuz engi upp. Gísli bað hana gera annathvárt, vera þar eða fara heim. Hón fór heim, ok var þá nǫkkuru heimskari en áðr, ef á mátti gœða, en kunni engi tíðendi at segja. En eptir um morgininn lét Vésteinn bera at sér tǫskur tvær, er varningr var í, ok þeir brœðr hǫfðu með farit, Hallvarðr ok Hávarðr. Hann tók þar ór refil sextøgan at lengð ok hǫfuðdúk tuttugu álna langan ok ofit í glit af gulli í þrim stǫðum ok munnlaugar þrjár fáðar með gulli. Þetta bar hann fram ok gaf systur sinni, Gísla ok Þorkeli svarabróður sínum, ef hann vildi þiggja. Gísli gengr ok Þorkatlar tveir á Sæból til Þorkels, bróður síns. Segir Gísli, at Vésteinn var þar kominn, ok hann hefir gefit þeim báðum saman gripina, ok sýnir hánum ok biðr hann af hafa slíkt, er hann vill.

Þorkell svarar: "þó værir þú makligr, þó at þú eignaðiz alla, ok vil ek eigi þiggja gripina; eigi eru launin sýnni en svá."

Ok vill hann víst eigi þiggja. Nú ferr Gísli heim ok þykkir hánum um allt einn veg á horfaz.

Nú bar þat til nýlundu á Hóli, at Gísli lætr illa í svefni tvær nætr í samt, ok spyrja menn, hvat hann dreymði. Hann vill eigi segja drauma sína. Nú kømr en þriðja nóttin, ok fara menn til rekkna sinna; ok er menn hǫfðu sofit svefn, kømr bylr á húsit svá mikill, at af tekr þekjuna alla ǫðru megin af húsinu. Þat fylgði þessu, at vatn fell ór himni svá mikit, at þat var með ódœmum, ok tóku húsin at drjúpa, sem líkligt var, er þakit tók at rofna. Gísli spratt upp skjótt ok heitr á menn sína, at skýli. En þræll einn var með Gísla, sá er Þórðr hét, ok kallaðr enn huglausi; hann var mikill maðr vexti, nær því sem Gísli. Þrællinn var heima, en Gísli fór ok nær allir menninir með hánum til heyjanna, at duga þeim við. Vésteinn bauð at fara með þeim, en Gísli vill eigi þat. Ok nú er mest tóku at drjúpa húsin, þá snúa þau systkin rekkjum sínum um endilangt húsit, en allir menn aðrir váru brott flýðir ór húsinu, nema þau tvau ein. Nú er gengit inn nǫkkut fyrir lýsing, hljóðliga, ok þangat at, sem Vésteinn hvílir. Hann var þá vaknaðr. Eigi finnr hann, fyrr en hann er lagðr spjóti fyrir brjóstit, svá at stóð í gegnum hann. En er Vésteinn fekk lagit, þá mælti hann þetta: "Hneit þar," sagði hann, — ok því næst gekk maðrinn út, en Vésteinn vildi upp standa; í því fellr hann niðr fyrir stokkinn dauðr. Auðr vaknar við ok kallar á Þórð enn huglausa ok biðr hann taka vápnit ór undinni. Þat var þá mælt, at sá væri skyldr at hefna, er vápni kipði ór sári, en þat váru kǫlluð launvíg, en eigi morð, er menn létu vápn eptir í beninni standa. Þórðr var svá líkblauðr maðr, at hann þorði hvergi í nánd at koma. Gísli kom þá inn ok sá, hver efni í váru, ok bað Þórð vera kyrran. Hann tók sjálfr spjótit ór sárinu ok kastaði alblóðgu í ǫrk eina ok lét engan mann sjá ok settiz á stokkinn. Síðan lét hann búa um lík Vésteins eptir þeiri siðvenju, er þá var í þann tíma. Vésteinn var mjǫk harmdauði bæði Gísla ok ǫðrum mǫnnum. Þá mælti Gísli til Guðríðar, fóstru sinnar: "Þú skalt fara á Sæból ok vita, hvat menn hafaz þar at; sendi ek þik fyrir því þangat, at ek trúi þér bezt um þetta ok annat; ok kunn at segja mér, hvat menn hafaz þar at." Hón ferr ok kømr á Sæból; þeir váru upp risnir ok sátu með vápnum, Þorgrímar tveir ok Þorkell; ok er hón kom inn, var henni heilsat óbrátt, því at fólk var flest fámálugt. Þó spyrr Þorgrímr hana tíðenda. Hón sagði víg Vésteins eða morð.

Þorkell svarar: "Tíðendi myndi oss þat hafa þótt eina stund."

"Sá maðr er þar látinn," segir Þorgrímr, "er vér erum allir skyldir til virðing at veita, ok gera hans útferð sem sœmiligsta ok heygja hann; ok er þat satt at segja, at slíkt er mikill mannskaði; máttu ok segja svá Gísla, at vér munum þar koma í dag."

Hón ferr heim ok segir Gísla, at Þorgrímr sat með hjálm ok sverð ok ǫllum herbúnaði, en Þorgrímr nef hafði boløxi í hendi, en Þorkell hafði sverð ok brugðit af handfang — "allir menn váru þar upp risnir, sumir með vápnum."

"Slíks var at ván," segir Gísli.

Gísli býz nú til at heygja Véstein, með allt lið sitt, í sandmel þeim, er á stenz ok seftjǫrn fyrir neðan Sæból.

Ok er Gísli var á leið kominn, þá fara þeir Þorgrímr með marga menn til haugsgerðarinnar. En þá er þeir hǫfðu veitt Vésteini umbúnað, sem siðr var til, gekk Þorgrímr at Gísla ok mælti: "Þat er tízka," segir hann, "at binda mǫnnum helskó, þá er þeir skulu ganga á til Valhallar, ok mun ek þat gera við Véstein."

Ok er hann hafði þat gǫrt, þá mælti hann: "Eigi kann ek helskó at binda, ef þessir losna."

Eptir þetta setjaz þeir niðr fyrir útan hauginn ok talaz við ok láta allóglíkliga, at nǫkkurr viti, hverr þenna glœp hefir gǫrt. Þorkell spurði Gísla: "Hversu berz Auðr af um bróður dauðann? Hvárt grætr hón mjǫk?"

"Vita muntu þat þykkjaz," segir Gísli; hón berz af vel ok þykkir mikit. Draum dreymði mik," segir Gísli, "í fyrri nátt, ok svá í nátt; en þó vil ek eigi á kveða, hverr vígit hefir unnit; en á hitt horfir um draumana. Þat dreymði mik ena fyrri nátt, at af einum bœ hrøkðiz hǫggormr ok hjoggi Véstein til bana, en ena síðarri nátt dreymði mik, at vargr rynni af sama bœ, ok biti Véstein til bana. Ok sagða ek því hvárngan drauminn fyrr en nú, at ek vilda, at hvárgi réðiz."

Ok þá kvað hann vísu:

Þorkell spurði þá: "Hversu berz Auðr af um bróðurdauðann? Hvárt grætr hón mjǫk?"

"Opt spyrr þú þessa, frændi!" segir Gísli, "ok er þér mikil forvitni á at vita þetta."

Gísli kvað vísu:

Ok enn kvað hann:

Nú ganga þeir brœðr heim eptir þetta báðir saman. Þá mælti Þorkell: "Mikil tíðendi hafa hér gǫrz, ok munu þér verða nǫkkuru meiri tíðendi með harmi en oss; en eigi at síðr verðr hverr með sjálfum sér lengst at fara. Vilda ek, at þú létir þér eigi þetta svá mikils fá, at menn renni þar af því grunum í; vilda ek, at vér tœkim upp leika, ok væri nú svá vel með oss, sem þá er bezt hefir verit."

"Þetta er vel mælt," segir Gísli, "ok vil ek þat gjarna, ok þó með þeim hætti, ef nǫkkut kann þat til at bera á þinni æfi, at þér þykki jafnmikit sem mér þykkir þetta, þá skaltu mér því heita, at gera þá með sama hætti, sem þú beiðir mik nú."

Þessu játar Þorkell. Síðan fara þeir heim, ok er þá drukkit erfi eptir Véstein. Ok er þat er gǫrt, ferr hverr heim til síns heimilis, ok var nú allt kyrt.

Tókuz nú upp leikar sem ekki hefði í orðit. Eiga þeir mágar optast leik saman Gísli ok Þorgrímr, ok verða menn eigi á sáttir, hvárr sterkari er; en þó ætla flestir Gísla aflameira. Þeir leika knattleika á seftjǫrninni; þar var jafnan fjǫlment. Þat var einn dag, þá er flesta lagi var komit, at Gísli bað jafnliga skipta til leiksins.

"Þat viljum vér víst", segir Þorkell; "enda viljum vér, at þú sparir þá ekki af við Þorgrím, því at þat orð flyz af, at þú spariz við; en ek ynna þér allvel, at þú fengir sem mesta virðing af, ef þú ert sterkari".

"Ekki hǫfum vit þat reynt hér til," segir Gísli, "en þó má þat vera, at þar komi, at vit reynim".

Nú leika þeir, ok hefir Þorgrímr ekki við, feldi Gísli hann, ok bar út knǫttinn. Þá vill Gísli taka knǫttinn, en Þorgrímr heldr hánum, ok lætr hann eigi því ná. Þá fellir Gísli svá hart Þorgrím, svá at hann hafði ekki við, ok af gekk skinnit af knúunum, en blóð stǫkk ór nǫsunum. Þorgrímr stóð seint upp; hann leit til haugsins Vésteins ok mælti:

Gísli tók knǫttinn á skeiði ok rekr á milli herða Þorgrími, svá at hann steypðiz á fram, ok mælti:

Þorkell sprettr upp ok mælti: "Nú má þat sjá, hverr sterkastr er eða mestr atgørfimaðr; ok hættum nú."

Ok svá gerðu þeir. Tókuz nú af leikarnir, ok líðr á sumarit, ok fætkaðiz nú heldr með þeim Þorgrími ok Gísla. Þorgrímr ætlaði at hafa haustboð at vetrnóttum ok fagna vetri ok blóta Frey, ok býðr þangat Berki bróður sínum ok Eyjólfi Þórðarsyni ór Otradal ok mǫrgu ǫðru stórmenni.

Gísli býr ok til veizlu ok býðr til sín mágum sínum ór Arnarfirði ok Þorkǫtlum tveimr, ok skorti eigi hálft hundrað manna at Gísla. Drykkja skyldi vera at hvárratveggja, ok var strát gólf á Sæbóli af sefinu af tjǫrninni. Þá er þeir Þorgrímr bjogguz um ok skyldu tjalda húsin, en boðsmanna var þangat ván um kveldit, þá mælti Þorgrímr við Þorkel: "Vel kœmi oss nú reflarnir þeir enir góðu, er Vésteinn vildi gefa þér; þœtti mér, sem þar væri langt í milli, hvárt þú hefðir þá með ǫllu, eða hefðir þú þá aldri; ok vilda ek nú, at þú létir sœkja þá."

Þorkell svarar: "Allt kann sá, er hófit kann, ok mun ek eigi eptir þeim senda."

"Ek skal þat gera þá," sagði Þorgrímr, ok bað Geirmund fara.

Geirmundr svarar: "Vinna mun ek nǫkkut; en ekki er mér um at fara."

Þá gengr Þorgrímr at hánum, ok slær hann kinnhest mikinn ok mælti: "Far nú þá, ef þér þykkir nú betra".

"Nú skal fara," sagði hann, "þó at nú sé verra, en vit þat fyrir víst, at hafa skal ek vilja til at fá þér þar fylju, er þú fekt mér fola, ok er þó eigi varlaunat."

Síðan ferr hann ok er hann kømr á Hól, þá eru þau Gísli ok Auðr búin at láta upp tjǫldin. Geirmundr berr upp ørendit ok sagði allt sem farit hafði.

"Hvárt viltu, Auðr, ljá tjǫldin?" sagði Gísli.

"Eigi spyrr þú þessa af því, at þú vitir eigi, at ek vilda, at þeim væri hvárki þetta gott gǫrt, né annat, þat er þeim væri til sœmðarauka."

"Hvárt vildi Þorkell bróðir minn?" sagði Gísli.

"Vel þótti hánum, at ek fœra eptir."

"Þat skal œrit eitt til," sagði Gísli, ok fylgir hánum á leið ok fær hánum gripina. Gísli gengr með hánum, ok allt at garði ok mælti: "Nú er þann veg, at ek þykkjumz góða hafa gǫrt ferð þína, ok vilda ek, at þú værir mér nú leiðitamr um þat, sem mik varðar, ok sér æ gjǫf til gjalda, ok vilda ek, at þú létir lokur frá hurðum þrimr í kveld; ok mættir þú muna, hversu þú vart beiddr til fararinnar."

Geirmundr svarar: "Mun Þorkeli, bróður þínum, við engu hætt?"

"Við alls engu," sagði Gísli.

"Þá mun þetta áleiðis snúaz," sagði Geirmundr.

Ok nú, er hann kømr heim, kastar hann niðr gripunum. Þá mælti Þorkell: "Ólíkr er Gísli ǫðrum mǫnnum í þolinmœði, ok hefir hann betr en vér."

"Þessa þurfum vér nú," segir Þorgrímr.

Ok láta upp refilinn. Síðan koma boðsmenn um kveldit. Ok þyknar veðrit; gerir þá logndrífu um kveldit, ok hylr stígu alla.