Bókastaðir

Um morguninn fóru þeir Þorgils ok Þorsteinn með jarli til hólmstefnu, ok er Þorgils búinn til hólmgöngu. Víkingrinn spurði um sverðit Blaðni. Þorgils kvaðst ekki vita hans hjölt fyrir ofan mold. Þorgils dró nú sverðit upp ór sandinum ok börðust síðan, ok er þeir hafa barizt um stund, höggr Þorgils sporðinn af skildi Svarts ok undan honum fótinn. Enn þat váru þá lög, at menn vógu til arfs þess, er fell á hólmi. Eftir þat hjó Þorgils höfuð af Svarti; tók síðan öll skip hans ok fé, ok fekk síðan Guðrúnar systur Óláfs jarls. Skorti Þorgils nú eigi menn ok penninga.

Um várit segja þeir jarli, at þeir vilji herja um sumarit. Nú halda þeir at Suðreyjum, ok gera þeim kost, hvárt þeir vilja þola hernað ok manndráp eða gjalda skatt Hákoni jarli. Enn þeir kjöru at gjalda slíkt sem á var lagit. Síðan var alt lukt.

Eftir þat fóru þeir austr til Noregs ok hitta Hákon jarl; fagnar hann þeim vel. Þeir greiða honum féit ok gefa honum þó at auki sæmilegar gjafir. Jarl játtir Þorgilsi nú öllum eignum sínum. Váru þeir með jarli um vetrinn í góðu yfirlæti. At sumri vilja þeir í hernað, enn ætla til jarls at vetri.

Eina nótt kom Auðun at Þorgilsi ok heimti at honum sverðit Blaðni, — "enn ek mun fá þér fyrst öxi, enn innan lítils tíma gott sverð".

Þorgils kvað hann víst hafa skyldu sverðit. Auðun bað hann hafa þökk fyrir ok gaf honum fingrgull. Enn er Þorgils vaknaði, var sverðit brottu, ok þótti honum svipr at. Síðan herja þeir um sumarit.

Gyrðr hét víkingr, er þeir fundu um sumarit undir ey einni. Um morguninn fór skúta frá skipum Gyrðs til þeira Þorgils, ok kvaðst Gyrðr vilja gera félag við þá. Þetta fór fram, ok skal Gyrðr hafa jafnmörg skip ok at helmingi alt hlutskifti. Herja nú um sumarit ok varð þeim gott til fjár; eyddu mjök illþýði ok hernaðarmönnum, enn létu bændr ok kaupmenn fara í friði.

Þeir kómu til Írlands um sumarit; var þar skógr fyrir, er þeir kómu at; gengu þeir síðan upp í skóginn, ok í einum stað sá þeir fallit lauf af tré. Þeir kippa upp eikinni ok finna þar jarðhús undir. Þeir sjá menn með vápnum niðri í húsinu. Þorgils gerir sínum mönnum kost, at sá skal eignast þrjá kostgripi, er fyrstr gengr í húsit, enn allir játtu því nema Gyrðr. Eftir þat hljóp Þorgils í húsit ok varð þar engin mótstaða. Þar lá klæði blátt ok á tveir gullhringir ok sverð gott. Þar váru ok tvær konur; var önnur ung ok fríð, enn önnur gömul ok þó fríð. Þorgils gekk um húsit, ok var víða berg undir. Hann hafði í hendi eina rótakylfu ok barði henni á báðar hendr ok stökk flest undan. Þorsteinn fór með honum; ok er þeir gengu ór jarðhúsinu, tóku þeir konu þá hina yngri ok fluttu með sér til skipa ok svá hina eldri. Nú sækir liðit fast eftir þeim, enn þeir Þorgils komast til skipa ok láta þegar frá landi. Nú gekk maðr úr liðinu því er eftir sótti ok mælti langt erindi. Þeir skildu eigi hans mál.

Þá mælti kvinnan á norrænu ok sagði þeim, at hann vildi upp gefa þat er þeir höfðu fengit af fénu, — "ef þér látit okkr lausar. Þessi maðr er jarl ok son minn, enn ek em víkversk at móðurkyni; munu þér þá ok bezt njóta gripanna, er svá er gert, því at þungi fylgir sverðinu. Son minn heitir Hugi; hann býðr þér, Þorgils, fé heldr enn þér takið mik brottu; er yðr ok ekki happ í okkr brott at taka".

Þorgils hlýðir þeira ráðum, ok flytr þær til lands. Hugi jarl gekk með fögnuði móti Þorgilsi ok gaf honum hring einn, annan móðir hans, mærin hinn þriðja, ok mæltu síðan vel fyrir honum.

Eftir þetta vilja þeir Þorgils ok Þorsteinn hætta hernaðinum ok skifta fjárhlut. Gyrðr kallaði til gripanna. Þorgils kvað þar marga vitnismenn til vera, hvat skilit var um. Gyrðr kvaðst aldri játað hafa, ok vill heldr berjast enn missa gripanna.

Þorgils kvað ráðlegra, at leggja eigi alt lið í hættu, — "ok reynum heldr tveir".

Því játar Gyrðr. Síðan berjast þeir; hafði Þorgils sverðit Jarðhússnaut ok höggr til Gyrðs ok undan honum fótinn fyrir neðan ökla; skildu við svá búit. Lifði Gyrðr síðan ok var kallaðr Gyrðr hinn halti.

Eftir þat fóru þeir til Noregs ok váru með Hákoni jarli um vetrinn. Guðrún kona Þorgils fæddi þá sveinbarn; hann var Þorleifr nefndr. Enn er várar, vill Þorgils út til Íslands til eigna sinna; gaf Hákon jarl Þorgilsi aftr allar eignir sínar, þær er hann átti í Sogni, ok skildu þeir jarl með vináttu. Sat hann nú at búum sínum um sumarit ok svá um vetrinn.

Þorgils sagði Þorsteini, at hann vill vitja eigna sinna á Íslandi, — "því at þeir varðveita, er mér er ekki um; hefi ek nú látit skip búa ok flutt þangat til mikit fé; enn jarðir þessar, er ek á hér, skaltu varðveita til handa Þorleifi syni mínum; hefi ek þik reynt góðan dreng; mun ek nú ok launa þér með einni gjöf; skal ek gefa þér Guðrúnu konu mína, því at þat hefi ek fundit, at þú hefir lagt ástarþokka til hennar, þótt þú hafir vel með því farit".

Þorsteinn þakkaði Þorgilsi gjöfina ok þótti mönnum mikils um þetta vert.

Þorgils fór kaupferð eina á Upplönd ok Svíþjóð, ok var um vetrinn hjá bónda þeim, er Þrándr hét. Hann var auðigr maðr, ok átti dóttur þá, er Sigríðr hét; hana vildi eiga sá maðr, er Randviðr hét; hann var illmenni ok kappi mikill. Þrándr synjaði honum ráðsins. Þá bauð Randviðr Þrándi hólmgöngu, þá er kölluð er kerganga; skal þar berjast í keri ok byrgja yfir ofan, ok hafa kefli í hendi. Þrándr vildi heldr berjast enn gifta dóttur sína svá illum manni.

Þorgils mælti þá til Þrándar: "Vel hefir þú mér vist veitt, ok skal ek þat góðu launa, ok mun ek berjast við Randvið fyrir þik".

Þrándr kvaðst þat þiggja mundu. Þorgils hafði sverðit Jarðhússnaut. Randviðr hafði álnarkefli ok digrt mjök. Var byrgt yfir kerit. Randviðr bað Þorgils leggja fyrst, því á hann var skorat. Hann gerði svá, ok kemr í keflit ok sprakk þat í sundr, ok hljóp sverðit í kviðinn á Randvið.

Hann mælti þá: "Fá þú mér nú sverðit, enn haf þú keflit, ok mun ek leggja til þín með sverðinu".

"Mér þykkir nú", segir Þorgils, "þetta vera spænir, enn eigi kefli".

Litlu síðar dó Randviðr; hafði hann treyst fjölkyngi sinni, því at hann hafði margan mann felt með þessi hólmgöngu. Þorgils drap tvá aðra víkinga, Snækoll ok Snæbjörn. Þrándr launaði Þorgilsi vel. Fekk hann virðing mikla af þessu verki. Hann bjóst síðan út til Íslands um sumarit.

Óláfr tvennumbrúni hét maðr. Hann kom til Íslands ok nam öll Skeið á milli Þjórsár ok Sandlækjar; hann var hamrammr mjök. Óláfr bjó á Óláfsvöllum; hann liggr í Brúnahaugi undir Vörðufelli. Óláfr átti Áshildi ok váru synir þeira: Helgi ok Þórðr, faðir Þorkels gullkárs, föður Orms, föður Helgu, móður Odds Hallvarðssonar.

Þorgrímr örrabeinn lagði hug á Áshildi, þá er Óláfr var dauðr, enn Helgi trausti, son hennar, vandaði um, ok fór frá búi sínu til hennar ok kvaðst eigi vilja fiflingar hennar, ok kvað óvirðing í vera bæði henni ok frændum hennar. Hún bað hann sik eigi reiðan gera; kvað eigi hans færi at keppa við Þorgrím.

Hann svarar: "Auðsætt er þat, at maðrinn hugnar þér vel, enn ek mun eigi at síðr ekki sitja honum slíka svívirðing".

Skilja þau nú tal. Þorgrímr gistir á Óláfsvöllum. Áshildr gerði honum góðan beina ok fóru mjök saman hugir þeira. Hon sagði Þorgrími, hvert tal þeira Helga hefði verit. Helgi ræðir ok um kvámur Þorgríms; kvaðst illa við una, bað hann af láta. Þorgrímr kvaðst eigi hirða um hans þokka eða hót, ef hennar vilji væri til. Nú leiðir hún Þorgrím á götu, ok gaf honum mikit fingrgull áðr þau skildu. Áshildi kvaðst grunr á, at þau mundu eigi oftar sjást. Þorgrímr kvaðst ætla at finna hana brátt. Hon kvað vel, ef svo væri; skilja við svá búit.

Þorgrímr reið nú leið sína fyrir neðan Áshildarmýri. Helgi sat fyrir honum hjá gatnamóti; ok er þeir fundust, bað Helgi hann af láta kvámum ok gera sér eigi skapraun í þessu.

Þorgrímr kvaðst eigi hafa barnaskap, kvaðst búinn at reyna alla hluti við hann;

Helgi kvaðst ætla, at at málefnum mundi ganga, — "ok er vel, at vit reynum okkr".

Síðan börðust þeir snarplega ok lengi. Þorgrímr var þá á hinum efra aldri, ok mæddist skjótt ok varð sár mjök. Helgi sækir at fast, er hann sér, at Þorgrími latar, ok lýkr svá með þeim, at Þorgrímr fellr fyrir Helga. Um kveldit kom Helgi heim; spurði Áshildr hann tíðinda; hann sagði slík sem váru.

Hon svarar: "Mikit hefir þú at gert, ok vaxit muntu þykkjast hafa af þessu verki; enn ek kann segja þér, at þetta er þinn höfuðbani".

Helgi tók sér far í Einarshöfn ok ætlar utan.

Þessi tíðindi spyrjast nú. Hæringr son Þorgríms var þá seytján vetra. Hann reið í Höfða til Teits Ketilbjarnarsonar frænda síns við þriðja mann. Þeir Teitr ríða fimtán saman út á Eyrar í Einarshöfn ok banna Helga farit. Eftir þat ríða þeir í brottu. Litlu síðar fundust þeir á förnum vegi upp frá Mörk við Helgahvál. Þeir Helgi váru þrír saman komnir af Eyrum sunnan. Ok er þeir Helgi sjá reið þeira, hlaupa þeir á hólinn ok vörðust drengilega; áttu þeir harða hríð. Enn fyrir fjölmennis sakir fell Helgi, ok einn maðr af hinna liði. Var síðan sæzt á málit, ok fellust vígin í faðma.

Þorgils kom út á Eyrum. Loftr fóstri hans sat í búi sínu. Margt hafði tíðinda vorðit meðan Þorgils var utan. Þórunn móðir hans var önduð. Þorgils fór heim í Traðarholt; tók bróðir hans vel við honum, ok búa þeir bræðr nú báðir saman þessi misseri.

Þórey hét kona; hon var Þorvarðsdóttir. Þorfinna hét móðir hennar; hon bjó í Odda. Þorvarðr var andaðr. Þórey var at fóstri á þeim bæ, er heitir í Kálfholti, með þeim manni, er Jósteinn hét, gildr bóndi. Jósteinn átti systur Þorvarðs í Odda, er Þorgerðr hét; þau váru börn Þórðar Freysgoða. Kolr ok Starkaðr váru fóstbræðr Þóreyjar. Guðrún hét systir þeira ok var hon fóstrsystir Þóreyjar. Þorgils bað Þóreyjar ok var hon honum gift. Váru þeira samfarar góðar.

Sörli hét maðr; hann bjó skamt í brott frá Kálfholti. Hann venr komr sínar til Guðrúnar, systur þeira Starkaðar og Kols. Einn tíma ferr Kolr á leið Sörla, og bað hann af láta kvámum til systur sinnar. Sörli kvaðst þat mundu gera eftir hugþokka sínum, enn hirða ekki um orð hans.

"Þú munt ráða" segir Kolr.

Annan dag kom Sörli ok sat á tali við Guðrúnu. Ok um kveldit ferr hann seint heim; ok er hann kemr skamt frá bænum, sprettr Kolr upp fyrir honum; verðr ekki af kveðjum. Höggr Kolr Sörla banahögg, ok fór heim ok sagði Guðrúnu, at stöðvaðar váru komur Sörla. Hon kvaðst eigi þat lasta mundu, enn kvað eigi svá búit hlýða mundu, því at hann var þingmaðr Ásgríms Ellíða-Grímssonar, — "far nú ok hitt Þorgils, því at hann þykki mér líklegastr til at veita þér nökkut skjól".

Kolr kemr í Traðarholt; þat var síð um kveld; menn váru at mat. Þórey gekk fram til dyra, ok bauð fóstra sínum þar at vera; hann sagði henni tíðindi. "Þú skalt", segir Þórey, "vita við Þorgils, hvárt hann vill nökkut traust veita þér eða ekki, ok láttu hljótt um þik". Hon leiddi hann í skot eitt; síðan gekk hon til stofu. Þorgils mælti: "Hví skulu menn svá lengi bíða matar í kveld, enda hefir þú fengit rauðan lit". Þórey svarar. "Satt er hit fornkveðna, at "spakir menn henda á mörgu mið’; mús hljóp áðan á kinn mér; enn mér er hon harðla óþekk".

"Svá má vera", segir Þorgils.

Enn er þau kvámu í rekkju um kveldit, kvaðst Þorgils vilja vita, hvat í framgöngunni hefði verit um kveldit. Hon sagði honum allan atburðinn, ok kvaðst ásjá vilja veita Kol, — "ok muntu ok svá gera fyrir mína skyld".

Þorgils kvaðst svo gera mundu.

Um morgininn fór Þorgils til bús Kols, ok lét fara á brott fé alt með sér ok Guðrúnu, enn lét eftir ómegð aðra. Enn er þeir váru brott farnir, kom Ásgrímr; ætlar hann at taka upp fyrir Kol fé alt, ok hafði hann ekki. Kolr sitr hjá Þorgilsi um vetrinn. Ok um várit býr Ásgrímr mál til á hendr Kol. Lætr Þorgils eigi sem hann viti; verðr Kol sekr skógarmaðr. Þorgils ríðr sem áðr um heraðit ok Kolr með honum, sækja mannamót, ok verðr nú óþokki mikill manna á milli. Höfðingjum þykir mein á þessu, ok leita um sættir. Þorgils býður eigi sættir.

Eitt sinn ríðr hann til hestaþings ok Svartr verkstjóri hans með honum. Var þá góð gleði um daginn. Ásgrímr talar margt við Svart um daginn, ok at kveldi ríðr Þorgils heim. Svartr reið nær Þorgilsi. Þorgils fann, at hann vildi ríða seinna; grunar hann hann þá, ok gefr honum færi á sér. Ok er Þorgils varir minst, höggr Svartr til hans. Þorgils kastar sér ór söðlinum, ok klauf Svartr söðulinn. Þorgils þrífr Svart, ok spyrr, hverju gegnir. Hann segir honum, at Ásmundr bauð honum þetta. Enn þá er hann svifti honum Svarti, fell fésjóðr undan yfirhöfn hans. Segir hann þá, at Ásgrímr hafi gefit honum féit til höfuðs Þorgilsi. Hann drepr Svart þegar í stað.

Eftir þat ríðr Þorgils fram, ok segir sínum mönnum, hversu farit hafði.

Enn hvert sinn, er hann kemr á mannamót, sýnir hann þar sjóðinn. Váru þar í þrjár merkr silfrs, ok gekk enginn við at ætti.

Nú kom kristni á Ísland, ok tók Þorgils í fyrra lagi við trú. Hann dreymdi eina nótt, at Þórr kæmi at honum með illu yfirbragði, ok kvað hann sér brugðizt hafa, — "hefir þú illa ór haft við mik", segir hann, "valit mér þat, er þú áttir verst til, enn kastat silfri því í fúla tjörn, er ek átta, ok skal ek þér í móti koma".

"Guð mun mér hjálpa", segir Þorgils, ok em ek þess sæll, er okkart félag sleit".

Ok er Þorgils vaknar, sá hann at töðugöltr hans er dauðr. Hann lét grafa hann hjá tóftum nökkurum ok lét ekki af nýja.

Enn barst Þórr í drauma Þorgilsi, ok sagði, at honum væri eigi meira fyrir at taka fyrir nasar honum enn galta hans.

Þorgils kvað guð mundu því ráða. Þórr heitaðist at gera honum fjárskaða. Þorgils kvaðst eigi hirða um þat. Aðra nótt eftir dó uxi gamall fyrir Þorgilsi. Þá sat hann sjálfr hjá nautum sínum um náttina eftir. Enn um morginninn, er hann kom heim, var hann víða blár. Hafa menn þat fyrir satt, at þeir Þórr muni þá fundizt hafa. Eftir þat tók af fallit. Þorgils var hit mesta mikilmenni. Honum kvámu orðsendingar af Grænlandi, at Eirikr rauði býðr honum til sín, ok at hafa þá kosti, er bezta hefir hann til. Þorgils áhlýddist lítt við þat. Hann hafði þá verit hér þrettán vetr. Skip kom af hafi; var þar á Þorleifr son hans, ok hafði góða gripi at færa honum. Þorleifr var þá tvítugr.

Þorgils talar við konu sína, ef hon vildi fara til Grænlands. Hon kvað vanbreytt um. Hann sagði, at Eirikr hafði sent sér orð um — "má ok, at þú sér eftir, ef þú vill þat". "Misráðit mun", sagði hon, "at þangat sé farit; enn þó skal ek fara, ef þú ferr". Hæringr tók við gózum Þorgils. Þorný hét dóttir þeira Þorgils ok Þórnýjar; hon var átta vetra. Þorleifr skal fara með þeim, Kolr og bróðir hans Starkaðr ok Guðrún systir þeira, Snækollr ok Özurr þrælar hans ok tíu aðrir þrælar, ok ráðsmaðr hans Þórarinn, því at Þorgils ætlaði bæ at reisa þá er hann kæmi til Grænlands. Jósteinn ór Kálfholti réðst til ferðar með Þorgilsi við tólf menn, Þorgerðr kona hans ok sonr.

Þorgils kaupir nú skip í Leiruvági. Þórólfr hét maðr, er Þorgils fekk bú í hendr, enn Hæringi fekk hann sex tigu hundraða mórent sex álna aura, annat enn staðfestur.

Þorgils gisti at Þórodds at Hjalla. Með honum var í ferð Þórný dóttir hans; þar tók hon sótt ok beið Þorgils þar þrjár nætr; sagði hann at þat stæði ekki fyrir ferð hans, þótt hon væri sjúk, — "má vera at hér sé hennar forlög". Þóroddr kvaðst ætla, at hon mundi giftudrjúg verða og langlíf. Lét hann hana eftir ok gaf henni sex tigu hundraða, ef hon þyrfti.

Þorgilsi kvaðst nú fyrir þykkja at fara, enn lézt eigi nenna aftr at setjast.