Bókastaðir

Um morguninn fóru þeir Þorgils ok Þorsteinn með jarli til hólmstefnu, ok er Þorgils búinn til hólmgǫngu. Víkingrinn spurði um sverðit Blaðni. Þorgils kvaðsk ekki vita hans hjǫlt fyrir ofan mold. Þorgils dró nú sverðit upp ór sandinum ok bǫrðusk síðan, ok er þeir hafa barizk um stund, hǫggr Þorgils sporðinn af skildi Svarts ok undan honum fótinn. Enn þat váru þá lǫg, at menn vógu til arfs þess, er fell á hólmi. Eftir þat hjó Þorgils hǫfuð af Svarti; tók síðan ǫll skip hans ok fé, ok fekk síðan Guðrúnar systur Óláfs jarls. Skorti Þorgils nú eigi menn ok penninga.

Um várit segja þeir jarli, at þeir vilji herja um sumarit. Nú halda þeir at Suðreyjum, ok gera þeim kost, hvárt þeir vilja þola hernað ok manndráp eða gjalda skatt Hákoni jarli. Enn þeir kjøru at gjalda slíkt sem á var lagit. Síðan var alt lukt.

Eftir þat fóru þeir austr til Noregs ok hitta Hákon jarl; fagnar hann þeim vel. Þeir greiða honum féit ok gefa honum þó at auki sæmilegar gjafir. Jarl játtir Þorgilsi nú ǫllum eignum sínum. Váru þeir með jarli um vetrinn í góðu yfirlæti. At sumri vilja þeir í hernað, enn ætla til jarls at vetri.

Eina nótt kom Auðun at Þorgilsi ok heimti at honum sverðit Blaðni, — "enn ek mun fá þér fyrst øxi, enn innan lítils tíma gott sverð".

Þorgils kvað hann víst hafa skyldu sverðit. Auðun bað hann hafa þǫkk fyrir ok gaf honum fingrgull. Enn er Þorgils vaknaði, var sverðit brottu, ok þótti honum svipr at. Síðan herja þeir um sumarit.

Gyrðr hét víkingr, er þeir fundu um sumarit undir ey einni. Um morguninn fór skúta frá skipum Gyrðs til þeira Þorgils, ok kvaðsk Gyrðr vilja gera félag við þá. Þetta fór fram, ok skal Gyrðr hafa jafnmǫrg skip ok at helmingi alt hlutskifti. Herja nú um sumarit ok varð þeim gott til fjár; eyddu mjǫk illþýði ok hernaðarmǫnnum, enn létu bœndr ok kaupmenn fara í friði.

Þeir kómu til Írlands um sumarit; var þar skógr fyrir, er þeir kómu at; gengu þeir síðan upp í skóginn, ok í einum stað sá þeir fallit lauf af tré. Þeir kippa upp eikinni ok finna þar jarðhús undir. Þeir sjá menn með vápnum niðri í húsinu. Þorgils gerir sínum mǫnnum kost, at sá skal eignask þrjá kostgripi, er fyrstr gengr í húsit, enn allir játtu því nema Gyrðr.

Eftir þat hljóp Þorgils í húsit ok varð þar engin mótstaða. Þar lá klæði blátt ok á tveir gullhringir ok sverð gott. Þar váru ok tvær konur; var ǫnnur ung ok fríð, enn ǫnnur gǫmul ok þó fríð. Þorgils gekk um húsit, ok var víða berg undir. Hann hafði í hendi eina rótakylfu ok barði henni á báðar hendr ok stǫkk flest undan. Þorsteinn fór með honum; ok er þeir gengu ór jarðhúsinu, tóku þeir konu þá hina yngri ok fluttu með sér til skipa ok svá hina eldri.

Nú sœkir liðit fast eftir þeim, enn þeir Þorgils komask til skipa ok láta þegar frá landi. Nú gekk maðr úr liðinu því er eftir sótti ok mælti langt erindi. Þeir skildu eigi hans mál.

Þá mælti kvinnan á norrœnu ok sagði þeim, at hann vildi upp gefa þat er þeir hǫfðu fengit af fénu, — "ef þér látit okkr lausar. Þessi maðr er jarl ok son minn, enn ek em víkversk at móðurkyni; munu þér þá ok bezt njóta gripanna, er svá er gert, því at þungi fylgir sverðinu. Son minn heitir Hugi; hann býðr þér, Þorgils, fé heldr enn þér takið mik brottu; er yðr ok ekki happ í okkr brott at taka".

Þorgils hlýðir þeira ráðum, ok flytr þær til lands. Hugi jarl gekk með fǫgnuði móti Þorgilsi ok gaf honum hring einn, annan móðir hans, mærin hinn þriðja, ok mæltu síðan vel fyrir honum.

Eftir þetta vilja þeir Þorgils ok Þorsteinn hætta hernaðinum ok skifta fjárhlut. Gyrðr kallaði til gripanna. Þorgils kvað þar marga vitnismenn til vera, hvat skilit var um. Gyrðr kvaðsk aldri játat hafa, ok vill heldr berjask enn missa gripanna.

Þorgils kvað ráðlegra, at leggja eigi alt lið í hættu, — "ok reynum heldr tveir".

Því játar Gyrðr. Síðan berjask þeir; hafði Þorgils sverðit Jarðhússnaut ok hǫggr til Gyrðs ok undan honum fótinn fyrir neðan ǫkla; skildu við svá búit. Lifði Gyrðr síðan ok var kallaðr Gyrðr hinn halti.

Eftir þat fóru þeir til Noregs ok váru með Hákoni jarli um vetrinn. Guðrún kona Þorgils fœddi þá sveinbarn; hann var Þorleifr nefndr. Enn er várar, vill Þorgils út til Íslands til eigna sinna; gaf Hákon jarl Þorgilsi aftr allar eignir sínar, þær er hann átti í Sogni, ok skildu þeir jarl með vináttu. Sat hann nú at búum sínum um sumarit ok svá um vetrinn.

Þorgils sagði Þorsteini, at hann vill vitja eigna sinna á Íslandi, — "því at þeir varðveita, er mér er ekki um; hefi ek nú látit skip búa ok flutt þangat til mikit fé; enn jarðir þessar, er ek á hér, skaltu varðveita til handa Þorleifi syni mínum; hefi ek þik reynt góðan dreng; mun ek nú ok launa þér með einni gjǫf; skal ek gefa þér Guðrúnu konu mína, því at þat hefi ek fundit, at þú hefir lagt ástarþokka til hennar, þótt þú hafir vel með því farit".

Þorsteinn þakkaði Þorgilsi gjǫfina ok þótti mǫnnum mikils um þetta vert.

Þorgils fór kaupferð eina á Upplǫnd ok Svíþjóð, ok var um vetrinn hjá bónda þeim, er Þrándr hét. Hann var auðigr maðr, ok átti dóttur þá, er Sigríðr hét; hana vildi eiga sá maðr, er Randviðr hét; hann var illmenni ok kappi mikill. Þrándr synjaði honum ráðsins. Þá bauð Randviðr Þrándi hólmgǫngu, þá er kǫlluð er kerganga; skal þar berjask í keri ok byrgja yfir ofan, ok hafa kefli í hendi. Þrándr vildi heldr berjask enn gifta dóttur sína svá illum manni.

Þorgils mælti þá til Þrándar: "Vel hefir þú mér vist veitt, ok skal ek þat góðu launa, ok mun ek berjask við Randvið fyrir þik".

Þrándr kvaðsk þat þiggja mundu. Þorgils hafði sverðit Jarðhússnaut. Randviðr hafði álnarkefli ok digrt mjǫk. Var byrgt yfir kerit. Randviðr bað Þorgils leggja fyrst, því á hann var skorat. Hann gerði svá, ok kemr í keflit ok sprakk þat í sundr, ok hljóp sverðit í kviðinn á Randvið.

Hann mælti þá: "Fá þú mér nú sverðit, enn haf þú keflit, ok mun ek leggja til þín með sverðinu".

"Mér þykkir nú", segir Þorgils, "þetta vera spœnir, enn eigi kefli".

Litlu síðar dó Randviðr; hafði hann treyst fjǫlkyngi sinni, því at hann hafði margan mann felt með þessi hólmgǫngu. Þorgils drap tvá aðra víkinga, Snækoll ok Snæbjǫrn. Þrándr launaði Þorgilsi vel. Fekk hann virðing mikla af þessu verki. Hann bjósk síðan út til Íslands um sumarit.

Óláfr tvennumbrúni hét maðr. Hann kom til Íslands ok nam ǫll Skeið á milli Þjórsár ok Sandlœkjar; hann var hamrammr mjǫk. Óláfr bjó á Óláfsvǫllum; hann liggr í Brúnahaugi undir Vǫrðufelli. Óláfr átti Áshildi ok váru synir þeira: Helgi ok Þórðr, faðir Þorkels gullkárs, fǫður Orms, fǫður Helgu, móður Odds Hallvarðssonar.

Þorgrímr ǫrrabeinn lagði hug á Áshildi, þá er Óláfr var dauðr, enn Helgi trausti, son hennar, vandaði um, ok fór frá búi sínu til hennar ok kvaðsk eigi vilja fiflingar hennar, ok kvað óvirðing í vera bæði henni ok frændum hennar. Hon bað hann sik eigi reiðan gera; kvað eigi hans fœri at keppa við Þorgrím.

Hann svarar: "Auðsætt er þat, at maðrinn hugnar þér vel, enn ek mun eigi at síðr ekki sitja honum slíka svívirðing".

Skilja þau nú tal. Þorgrímr gistir á Óláfsvǫllum. Áshildr gerði honum góðan beina ok fóru mjǫk saman hugir þeira. Hon sagði Þorgrími, hvert tal þeira Helga hefði verit. Helgi rœðir ok um kvámur Þorgríms; kvaðsk illa við una, bað hann af láta. Þorgrímr kvaðsk eigi hirða um hans þokka eða hót, ef hennar vilji væri til.

Nú leiðir hon Þorgrím á gǫtu, ok gaf honum mikit fingrgull áðr þau skildu. Áshildi kvaðsk grunr á, at þau mundu eigi oftar sjásk. Þorgrímr kvaðsk ætla at finna hana brátt. Hon kvað vel, ef svá væri; skilja við svá búit.

Þorgrímr reið nú leið sína fyrir neðan Áshildarmýri. Helgi sat fyrir honum hjá gatnamóti; ok er þeir fundusk, bað Helgi hann af láta kvámum ok gera sér eigi skapraun í þessu.

Þorgrímr kvaðsk eigi hafa barnaskap, kvaðsk búinn at reyna alla hluti við hann;

Helgi kvaðsk ætla, at at málefnum mundi ganga, — "ok er vel, at vit reynum okkr".

Síðan bǫrðusk þeir snarplega ok lengi. Þorgrímr var þá á hinum efra aldri, ok mœddisk skjótt ok varð sár mjǫk. Helgi sœkir at fast, er hann sér, at Þorgrími latar, ok lýkr svá með þeim, at Þorgrímr fellr fyrir Helga.

Um kveldit kom Helgi heim; spurði Áshildr hann tíðinda; hann sagði slík sem váru.

Hon svarar: "Mikit hefir þú at gert, ok vaxit muntu þykkjask hafa af þessu verki; enn ek kann segja þér, at þetta er þinn hǫfuðbani".

Helgi tók sér far í Einarshǫfn ok ætlar utan. Þessi tíðindi spyrjask nú. Hæringr son Þorgríms var þá seytján vetra. Hann reið í Hǫfða til Teits Ketilbjarnarsonar frænda síns við þriðja mann. Þeir Teitr ríða fimtán saman út á Eyrar í Einarshǫfn ok banna Helga farit. Eftir þat ríða þeir í brottu.

Litlu síðar fundusk þeir á fǫrnum vegi upp frá Mǫrk við Helgahvál. Þeir Helgi váru þrír saman komnir af Eyrum sunnan. Ok er þeir Helgi sjá reið þeira, hlaupa þeir á hólinn ok vǫrðusk drengilega; áttu þeir harða hríð. Enn fyrir fjǫlmennis sakir fell Helgi, ok einn maðr af hinna liði. Var síðan sæzk á málit, ok fellusk vígin í faðma.

Þorgils kom út á Eyrum. Loftr fóstri hans sat í búi sínu. Margt hafði tíðinda vorðit meðan Þorgils var utan. Þórunn móðir hans var ǫnduð. Þorgils fór heim í Traðarholt; tók bróðir hans vel við honum, ok búa þeir brœðr nú báðir saman þessi misseri.

Þórey hét kona; hon var Þorvarðsdóttir. Þorfinna hét móðir hennar; hon bjó í Odda. Þorvarðr var andaðr. Þórey var at fóstri á þeim bœ, er heitir í Kálfholti, með þeim manni, er Jósteinn hét, gildr bóndi. Jósteinn átti systur Þorvarðs í Odda, er Þorgerðr hét; þau váru bǫrn Þórðar Freysgoða. Kolr ok Starkaðr váru fóstbrœðr Þóreyjar. Guðrún hét systir þeira ok var hon fóstrsystir Þóreyjar. Þorgils bað Þóreyjar ok var hon honum gift. Váru þeira samfarar góðar.

Sǫrli hét maðr; hann bjó skamt í brott frá Kálfholti. Hann venr komr sínar til Guðrúnar, systur þeira Starkaðar ok Kols. Einn tíma ferr Kolr á leið Sǫrla, ok bað hann af láta kvámum til systur sinnar. Sǫrli kvaðsk þat mundu gera eftir hugþokka sínum, enn hirða ekki um orð hans.

"Þú munt ráða" segir Kolr.

Annan dag kom Sǫrli ok sat á tali við Guðrúnu. Ok um kveldit ferr hann seint heim; ok er hann kemr skamt frá bœnum, sprettr Kolr upp fyrir honum; verðr ekki af kveðjum. Hǫggr Kolr Sǫrla banahǫgg, ok fór heim ok sagði Guðrúnu, at stǫðvaðar váru komur Sǫrla.

Hon kvaðsk eigi þat lasta mundu, enn kvað eigi svá búit hlýða mundu, því at hann var þingmaðr Ásgríms Elliða-Grímssonar, — "far nú ok hitt Þorgils, því at hann þykki mér líklegastr til at veita þér nǫkkut skjól".

Kolr kemr í Traðarholt; þat var síð um kveld; menn váru at mat. Þórey gekk fram til dyra, ok bauð fóstra sínum þar at vera; hann sagði henni tíðindi.

"Þú skalt", segir Þórey, "vita við Þorgils, hvárt hann vill nǫkkut traust veita þér eða ekki, ok láttu hljótt um þik". Hon leiddi hann í skot eitt; síðan gekk hon til stofu.

Þorgils mælti: "Hví skulu menn svá lengi bíða matar í kveld, enda hefir þú fengit rauðan lit".

Þórey svarar. "Satt er hit fornkveðna, at ‚spakir menn henda á mǫrgu mið’; mús hljóp áðan á kinn mér; enn mér er hon harðla óþekk".

"Svá má vera", segir Þorgils.

Enn er þau kvámu í rekkju um kveldit, kvaðsk Þorgils vilja vita, hvat í framgǫngunni hefði verit um kveldit. Hon sagði honum allan atburðinn, ok kvaðsk ásjá vilja veita Kol, — "ok muntu ok svá gera fyrir mína skyld".

Þorgils kvaðsk svá gera mundu.

Um morgininn fór Þorgils til bús Kols, ok lét fara á brott fé alt með sér ok Guðrúnu, enn lét eftir ómegð aðra. Enn er þeir váru brott farnir, kom Ásgrímr; ætlar hann at taka upp fyrir Kol fé alt, ok hafði hann ekki. Kolr sitr hjá Þorgilsi um vetrinn.

Ok um várit býr Ásgrímr mál til á hendr Kol. Lætr Þorgils eigi sem hann viti; verðr Kolr sekr skógarmaðr. Þorgils ríðr sem áðr um heraðit ok Kolr með honum, sœkja mannamót, ok verðr nú óþokki mikill manna á milli. Hǫfðingjum þykir mein á þessu, ok leita um sættir. Þorgils býðr eigi sættir.

Eitt sinn ríðr hann til hestaþings ok Svartr verkstjóri hans með honum. Var þá góð gleði um daginn. Ásgrímr talar margt við Svart um daginn, ok at kveldi ríðr Þorgils heim. Svartr reið nær Þorgilsi. Þorgils fann, at hann vildi ríða seinna; grunar hann hann þá, ok gefr honum fœri á sér. Ok er Þorgils varir minst, hǫggr Svartr til hans. Þorgils kastar sér ór sǫðlinum, ok klauf Svartr sǫðulinn. Þorgils þrífr Svart, ok spyrr, hverju gegnir. Hann segir honum, at Ásgrímr bauð honum þetta. Enn þá er hann svifti honum Svarti, fell fésjóðr undan yfirhǫfn hans. Segir hann þá, at Ásgrímr hafi gefit honum féit til hǫfuðs Þorgilsi. Hann drepr Svart þegar í stað.

Eftir þat ríðr Þorgils fram, ok segir sínum mǫnnum, hversu farit hafði. Enn hvert sinn, er hann kemr á mannamót, sýnir hann þar sjóðinn. Váru þar í þrjár merkr silfrs, ok gekk enginn við at ætti.

Nú kom kristni á Ísland, ok tók Þorgils í fyrra lagi við trú. Hann dreymdi eina nótt, at Þórr kœmi at honum með illu yfirbragði, ok kvað hann sér brugðizk hafa, — "hefir þú illa ór haft við mik", segir hann, "valit mér þat, er þú áttir verst til, enn kastat silfri því í fúla tjǫrn, er ek átta, ok skal ek þér í móti koma".

"Guð mun mér hjálpa", segir Þorgils, "ok em ek þess sæll, er okkart félag sleit".

Ok er Þorgils vaknar, sá hann at tǫðugǫltr hans er dauðr. Hann lét grafa hann hjá tóftum nǫkkurum ok lét ekki af nýja.

Enn barsk Þórr í drauma Þorgilsi, ok sagði, at honum væri eigi meira fyrir at taka fyrir nasar honum enn galta hans.

Þorgils kvað guð mundu því ráða. Þórr heitaðisk at gera honum fjárskaða. Þorgils kvaðsk eigi hirða um þat.

Aðra nótt eftir dó uxi gamall fyrir Þorgilsi. Þá sat hann sjálfr hjá nautum sínum um náttina eftir. Enn um morginninn, er hann kom heim, var hann víða blár. Hafa menn þat fyrir satt, at þeir Þórr muni þá fundizk hafa. Eftir þat tók af fallit.

Þorgils var hit mesta mikilmenni. Honum kvámu orðsendingar af Grœnlandi, at Eiríkr rauði býðr honum til sín, ok at hafa þá kosti, er bezta hefir hann til. Þorgils áhlýddisk lítt við þat. Hann hafði þá verit hér þrettán vetr. Skip kom af hafi; var þar á Þorleifr son hans, ok hafði góða gripi at fœra honum. Þorleifr var þá tvítugr.

Þorgils talar við konu sína, ef hon vildi fara til Grœnlands. Hon kvað vanbreytt um. Hann sagði, at Eiríkr hafði sent sér orð um — "má ok, at þú sér eftir, ef þú vill þat". "Misráðit mun", sagði hon, "at þangat sé farit; enn þó skal ek fara, ef þú ferr". Hæringr tók við gózum Þorgils. Þórný hét dóttir þeira Þorgils ok Þóreyjar; hon var átta vetra. Þorleifr skal fara með þeim, Kolr ok bróðir hans Starkaðr ok Guðrún systir þeira, Snækollr ok Ǫzurr þrælar hans ok tíu aðrir þrælar, ok ráðsmaðr hans Þórarinn, því at Þorgils ætlaði bœ at reisa þá er hann kœmi til Grœnlands. Jósteinn ór Kálfholti réðsk til ferðar með Þorgilsi við tólf menn, Þorgerðr kona hans ok sonr.

Þorgils kaupir nú skip í Leiruvági. Þórólfr hét maðr, er Þorgils fekk bú í hendr, enn Hæringi fekk hann sex tigu hundraða mórent sex álna aura, annat enn staðfestur.

Þorgils gisti at Þórodds at Hjalla. Með honum var í ferð Þórný dóttir hans; þar tók hon sótt ok beið Þorgils þar þrjár nætr; sagði hann at þat stœði ekki fyrir ferð hans, þótt hon væri sjúk, — "má vera at hér sé hennar forlǫg". Þóroddr kvaðsk ætla, at hon mundi giftudrjúg verða ok langlíf. Lét hann hana eftir ok gaf henni sex tigu hundraða, ef hon þyrfti.

Þorgilsi kvaðsk nú fyrir þykkja at fara, enn lézk eigi nenna aftr at setjask.