Bókastaðir

Eftir þat fór Þorgils í brott hinn sama dag ok til Lofts ok tók hann við honum ágæta vel.

Svá er sagt, at Þorgils var fríðr maðr sýnum ok drengilegr í viðbragði ok skýrlegr, hár á vǫxt ok rétt vaxinn, sterkr at afli, harðgerr ok skjótráðr, gegn ok øruggr, ǫrðigr ok allra manna bezt vígr, ok hinn traustasti í ǫllum mannraunum, þegar honum drósk aldr, sem frá mun verða sagt; hann var stórlyndr ok þó stǫðugr, hjartaprúðr ok hugstórr, stóðsk vel margar mannraunir, er hann hlaut at bera.

Þat er sagt, at þá er Þorgils var níu vetra gamall, beiddisk hann at róa á sjó með húskǫrlum Lofts, ok var þat eftir honum látit sem margt annat. Þorgils kastaði fœri sínu fyrir borð ok dró einn mikinn flatan fisk, enn engi annarr veiddi um daginn, ok er hreggit tók at vaxa, reyndisk þat, at Þorgils hafði numit at róa, þótt hann væri ungr; síðan lǫgðu þeir at landi. Loftr kvað í slíku marka mega, hverr hann mundi verða. Ganga nú heim ok dró Þorgils eftir sér fiskinn. Er hann gekk eftir gǫtunni, þá losnaði moldin þar er hann dró fiskinn, ok kendi, er varð fyrir nǫkkut hart. Lítr hann þá til ok sér, at þar liggr silfrbaugr. Nú fara þeir heim, ok selr Þorgils Lofti bauginn fóstra sínum til varðveizlu.

Vetri síðar varð sá atburðr, at þrælar nǫkkurir brutu haug til fjár sér, enn Þorgils kom at þeim, ok kvað þat ekki vera þeira fé, ok tók af þeim þrjár merkr ok hrakti þá sjálfa; hann fekk Lofti fé þetta ok svá alt annat þat er hann aflaði; varð hann nú frægr mjǫk, þótt hann væri ungr.

Þá er Þorgils var fimtán vetra, fýstisk hann utan at fara; var hann þroskaðr bæði at viti ok afli. Hann beiddisk fjárskiftis af Þorgrími stjúpfǫður sínum. Loftr bað hann dveljask hjá sér enn um vetrinn ok kvað hann mundu síðar at ǫllu meira fram koma. Hann gerði svá, ok er hann var sextán vetra, beiddisk hann enn fjárskiftis.

Þorgrímr kvað þess enn eigi kost, — "því ósvinnri lízk mér þín fjárvarðveizla enn mín".

Þorgils kvaðsk nú hafa vilja féit, — "enn ef ek fær nú eigi, þá mun ek fá í þriðja sinn, er ek heimti", ok ferr síðan ok segir Lofti. Loftr kvað þat hug sinn, at Þorgrímr mundi eigi fyrir standa, þá er Þorgils heimti næst; fekk Loftr honum þá fé til utanferðar. Þorgils kvaðsk lítit fé hafa vilja at sinni.

Ok er hann er búinn til ferðar, kallaði hann til sín leiksveina ok kvaðsk vilja launa þeim gleði ok góða fylgd; — "skulu þér hér taka þrjár merkr silfrs, er ek tók af þrælunum, enn Loftr fóstri minn skal hafa bauginn ok vingan mína".

Eftir þat fór Þorgils utan í Knarrarsundi með lítit fé ok kom til Noregs um haustit, ok var með þeim manni um vetrinn, er Óláfr hét; hann bjó á Hǫrðalandi; hann var ríkr maðr ok vel vitr.

Í þenna tíma réð Haraldr gráfeldr Noregi með ǫðrum brœðrum sínum ok Gunnhildr konungamóðir. Þau fóru at veizlum um vetrinn, sem þá var siðr til. Óláfr bjó veizlu í móti konungi ok móður hans með mikilli vegsemd, ok er þau hǫfðu at veizlunni verit um hríð, þá spurðu þau, hverr sá væri hinn mikli maðr, ok hinn unglegi, er þar var.

Óláfr svarar: "Hann er íslenzkr".

Konungr sagði, at hann mundi vera mikillar ættar, — "því at hann hefir þess þáttar yfirbragð".

Þorgils var í leikum með konungi ok þótti honum mikit gaman at honum, ok gengu Þorgilsi allir leikar vel.

Þá mælti konungr: "Þik mun ek kalla Þorgils kappa minn".

Þorgils sagði þá konungi, at hann ætti stórar erfðir í Sogni eftir gǫfga frændr sína.

Konungr svarar: "Móðir mín hefir nú bú á jǫrðum þeim, ok hon hefir á þeim alt forræði, því hylstu hana at, ok mun þér þá vel duga".

Þorgils kemr nú á þetta mál við Gunnhildi. Hon svarar þessu vel, ok bauð honum hirðvist með konungi. Þorgils kvaðsk lítt viðlátinn, at vera við konungshirð, ok kvað nei við því. Drotning varð reið ok spyrnti fœti sínum til hans ok hratt honum frá hásætinu ok varnaði honum þá fjárins, ok sagði hann eigi kunna at þiggja sóma sinn.

Konungr var vel til hans ok gaf honum silfr á laun, svá at þat var góðr kaupeyrir; — "má hér af grœðask", segir konungr, "ef gæfa vill til, ok vitja mín kunnlega, ok allra helzt ef móðir mín er eigi nær".

Síðan fór konungr frá veizlunni.

Um várit segir Þorgils Óláfi, at hann vill fara kaupferð um sumarit, ok leita svá undan ójafnaði Gunnhildar. Óláfr lét vel yfir því. Var Þorgils nú í kaupferð um sumarit ok tóksk þat vel, enn um haustit kom hann í vestr-Víkina, ok ferr til konu einnar, er Gyða hét; hon var ekkja. Son átti hon, er Auðun hét; þau veittu honum bæði af hinni mestu dygð. Gyða var margkunnandi á fyrnsku ok fróðleik. Auðun var vel til Þorgils, ok mælti til vináttu, er hann fór í brott.

Eftir þat fór Þorgils til eins ríks manns, er Bjǫrn hét, ok var þar vel haldinn. Þar váru góð hýbýli ok heldr snemma háttat. Þorgils spurði, hverju þat gegndi. Honum var sagt, at faðir Bjarnar hafði fyrir litlu andazk, ok þat með, at hann gengi aftr; váru menn ok hræddir við hann. Þorgils gerðisk rammr at afli.

Þat var oft um vetrinn, at Þorgils heyrði lamit úti um þekjuna; ok eina nótt var þat, at hann stóð upp, tók øxi í hǫnd sér ok gekk út. Hann sá draug fyrir dyrum standa mikinn ok illilegan. Þorgils færir upp øxina, enn þessi snýr undan ok til haugsins, ok sem þeir koma þar, snýr draugrinn á móti; takask þeir fangbrǫgðum, því at Þorgils hafði slept øxinni; var þeira atgangr bæði harðr ok grimmlegr, svá upp gekk jǫrðin undir fótum þeim; enn at lyktum varð svá, með því at Þorgilsi var lengra líf ætlat, at draugrinn fell á bak aftr, enn Þorgils ofan á hann. Tekr hann þar þá hvild ok náir síðan øxi sinni; hǫggr Þorgils þá af honum hǫfuð, ok mælir síðan yfir honum, at hann skuli engum manni at meini verða; varð ok aldrigi vart við hann síðan. Bjǫrn virði Þorgils mikils, er hann hafði gert þar svá mikla hýbýlabót.

Eina nótt bar þat til, at lostit var hǫgg á dyrr; gengr Þorgils út; er kominn Auðun Gyðuson vinr hans. Þorgils heilsar honum vel ok spyrr hvat hann vill.

Auðunn kvaðsk þurfa hans liðsinnis; sagði móður sína Gyðu andaða, ok nǫkkut orðit hafa kynlega um dauða hennar. "Stukku ok allir menn á brottu, því at engir þorðu við at vera; nú vilda ek fara með hana til graftar ok fylgdir þú mér".

"Þat skal vera", kvað Þorgils.

Síðan ferr hann með Auðuni at óvitanda Birni. Koma þeir til bœjar Auðunar; finna þar húsfreyju dauða; búa nú um líkit.

"Skaltu, Þorgils", segir Auðunn, "gera kistu at móður minni ok undan knakka; reka síðan á kistuna sterkar henkr, því at þurfa mun þess alls við, ef hlýða skal".

Er nú þetta alt saman gert. Auðun sagðisk nú mundu gera ráð fyrir kistunni; — "skulum vit nú draga hana í brottu, fœra niðr í jǫrð ok bera á ofan sem mestan þunga".

Fara nú síðan, ok sem þeir hafa farit um hríð, tekr at braka mjǫk í kistunni, ok því næst bresta af hankarnir, ok kemsk Gyða ór kistunni. Þá fara þeir til báðir ok tóku hana ok þurfti þó alls við, ok váru þeir báðir sterkir menn. Þat taka þeir til bragða, at þeir flytja hana til báls, er Auðun hafði búit; síðan kasta þeir henni á bálit, ok váru hjá meðan hon brann.

Þá mælti Auðun: "Mikla vingan hefir þú mér sýnt, Þorgils, ok góða karlmensku, sem þú munt á ǫllum stǫðum. Sverð ok kyrtil vil ek gefa þér, enn ef svá verðr at ek kalla síðar til sverðsins, þá vilda ek at þú létir laust, enn ek mun fá þér annat vápn þat er gott er".

Nú skilja þeir við svá búit; ferr Þorgils aftr til Bjarnar.

Nú er þar til at taka, at Bjǫrn saknar Þorgils; fær hann af þessu mikla ógleði, ok kveðsk þar mist hafa góðs manns, — "ok er þat illa, at trǫll eða óvættir hafa tekit hann; skulum vér þat þó gera í heiðr við hann, at drekka erfi hans, ok uggir mik, at eigi megi fagnaðarǫl heita, því at vér hǫfum nú leitat hans marga daga".

Enn um veizlu þessa kom Þorgils heim ok verðr Bjǫrn honum harðla feginn, ok eykr þá af nýju veizluna, ok eftir hana fóru menn heim.

Í þenna tíma tók Hákon Hlaðajarl ríki í Noregi. Þá sagði Þorgils Birni, at hann vildi leita eftir eignum sínum í Sogni.

Bjǫrn svarar: "Réttlegt væri þat, enn uggir mik, at Hákon jarl kalli sér bæði þat ok annat, því at hann er mjǫk fégjarn, ok er óvænlegt um, at hann vilji til láta við þik, enn flytja vil ek þitt mál, þá er hann kemr hér til mín".

Nú kemr jarl at ákveðnu til veizlunnar, ok flytr Bjǫrn fyrir honum mál Þorgils, ok sagði mikit frá vaskleik hans ok atgervi. Hákon jarl kvað þat nú vera sína eign, enn kvaðsk þó vilja sjá manninn; ok er Þorgils kom fyrir jarl, mælti Hákon til hans: "Mikill maðr ertu ok sterklegr, fríðr sýnum ok líklegr til giftu, ok vil ek bjóða þér til mín; lítum síðan á þitt mál".

Þorgils kvaðsk þat þiggja vilja.

Þorsteinn hét maðr ok var kallaðr hinn hvíti; hann var lendr maðr Hákonar jarls; hann var vinsæll ok átti eignir nær jǫrðum Þorgils; þeir lǫgðu mikla vingan saman ok váru með jarli báðir. Þorgils gaf Þorsteini kyrtilinn Auðunarnaut; hann var af nýju skarlati. Þá var ok með Hákoni jarli Eiríkr rauðr, íslenzkr maðr, er síðan fann ok byggði Grœnland; hann var ungr maðr ok kurteiss ok hinn mesti vin Þorgils.

Þat var enn einn dag, at Þorgils vekr við jarl sitt mál um jarðirnar.

Hákon jarl svarar: "Vel gezk mér at framferð þinni, enn eigi em ek víss í at vita, hver framkvæmdarmaðr þú munt verða; mun ek ok þessar eignir eigi upp gefa utan þú sýnir mér nǫkkurn frama í gerðum þínum, ok skaltu heimta skatta af Suðreyjum, er ek hefi mist um þrjá vetr".

Þorgils biðr hann fá hǫfðingja til ferðarinnar, — "enn ek mun fylgja honum sem manndómr minn er til".

"Þú skalt formaðr vera", segir jarl, "fyrir ferð þessi, því at þá reynir þeim mun meira þína dáð ok karlmensku".

Þorgils mælti: "Lát fara með mér Þorstein hvíta".

"Hann skal því ráða", sagði jarl.

Þorsteinn kvaðsk fara mundu, ef Þorgils vildi.

Nú búask þeir, ok hǫfðu tvau skip ok ekki mjǫk skiput. Enn er þeir koma til eyjanna, beiða þeir skatta ok fengu lítit af. Um haustit heldu þeir til Kataness, ok brutu skip sín, enn týndu fjárhlut; menn heldusk allir.

Óláfr hét jarl, er réð fyrir ríki því; hann frétti til manna Hákonar jarls ok bað þá til sín fara; þat þiggja þeir ok váru þar um vetrinn.

Svartr járnhauss hét maðr, víkingr mikill ok hinn mesti illgerðamaðr; hann lá úti lǫngum um Vestrlǫnd. Þat var einn háttr hans, ef konur váru fríðar ok vel at sér, at hann tók þær at sér um hríðar sakir, enn menn þorðu eigi í móti honum at standa.

Systir Óláfs jarls hét Guðrún; hon var fríð kona sýnum ok vel at kvenlegum listum búin. Svartr járnhauss finnr Óláf þenna vetr ok vill fá systur hans til frillu ella til eiginorðs.

Óláfr svarar: "Þat væri mér lítill styrkr, þó at þú gerðir sem bezt mættir þú, enn þá allra sízt, ef þú ert ráðinn til illa at gera, ok mun ek neita þessu gjaforði".

Víkingrinn mælti þá: "Gakk á hólm við mik, ella berzk við lið mitt ok safna liði í móti".

Jarl mælti: "Betra er at deyja viðrulega, enn at lifa skammsamlega".

Svartr svarar: "Þann kost kýs þú nú, er þér gegnir verr ok þér mun minnisamr verða, ok ver níðingr, ef þú kemr eigi".

"At vísu skal ek koma", segir jarl, "í móti þér, eða annarr maðr ella"; ok skildu við svá búit.

Eftir þat kvaddi jarl þings, ok sagði þar fyrir hverju áfalli hann var orðinn; — "vil ek þeim manni gifta Guðrúnu systur mína, er Svarti verðr at bana, því at ek veit, at sá einn mun til þess ráðask, at mér mun engi ósœmd í því verða".

Engir urðu til at svara jarli, þótt ráðit þœtti fýsilegt, því at mǫnnum þótti ills ván af Svarti járnhaus. Þeir Þorgils ok Þorsteinn rœddusk við, ok þótti Þorsteini fýsilegt, enn Þorgilsi fansk fátt um.

Þorsteinn mælti: "Viltu þenna kost vinr?"

Þorgils svarar fá um. Síðan sagði Þorsteinn jarli, at hann mundi til ráða. Jarl tekr því vel.

Um nóttina eftir dreymdi Þorgils, at Auðun vin hans kœmi at honum ok mælti: "Þú sefr, enn jafnt mun vera sem þú vakir; þú skalt á hólm ganga við berserk þenna, því at þér unnu vér sæmdar; enn Svartr þessi er bróðir minn, ok er hann mér þó ekki þarfr; er hann ok hit mesta illmenni. Þess spyrr hann jafnan, þá er hann hefir háð hólmgǫngur, þann, er hann skal berjask við, hvárt hann hafi sverðit Blaðni, enn ek gef þér þat, enn þú skalt fela þat í sandi, ok seg honum, at þú vitir eigi hjǫlt þess sverðs fyrir ofan jǫrð".

Eftir þat hvarf Auðun í brott. Þorgils vaknar ok sagði Þorsteini vin sínum drauminn.