Bókastaðir

Sú nýlunda varð þann vetr á Hálogalandi, sem oft kann verða, at bjǫrn einn gekk þar ok drap niðr fé manna, ok eigi gerði hann annartaðar meira at enn á Grœnmó; ok svá kemr, at Bárðr stefnir þing, ok gerir bjǫrninn sekjan ok leggr fé til hǫfuðs honum; ok eftir þat gera menn til hans jafnan, ok verðr hann eigi unninn, ok gerisk hann illr viðreignar; drepr hann bæði menn ok fé. Þat er sagt, at Bárðr bóndi átti sætr, ok var langt milli bœjar ok sæts; lét hann þar geyma um vetrum fjár síns; varð honum því skaðasamt, at bjǫrninn lá þar jafnan, ok þorðu menn aldri at ganga til fjárins utan fjǫldi manns fœri.

Eitthvert kveld talaði Bárðr við sína menn, at þeir skyldi búask móti birninum hverr eftir sínu megni, með vápnum, — "því at á morgin skulu vér fara at birninum". Sumir skeftu exar, enn sumir spjót, ok búa alt þat, er þeim mætti at gagni verða. Um morginninn váru menn snemma á fótum ok hverr piltrinn með sínu vápni.

Nú er at segja frá Finnboga. Áðr um kveldit, þá er menn váru í svefni, stendr hann upp, ok tekr vápn sín; gengr hann út á spor þau, er liggja til sætranna; þat var bragð hans, at hann gekk ǫfugr, ok hendi sporin alt þar til er hann kemr til sætranna.

Hann sér hvar bjǫrninn liggr, ok hefir drepit sauð undir sik, ok sýgr ór blóðit. Þá mælti Finnbogi: "Stattu upp bersi, ok ráð móti mér; er þat heldr til nǫkkurs enn liggja á sauðarslitri þessu". Bersi settisk upp ok leit til hans, ok kastar sér niðr. Finnbogi mælti: "Ef þér þykki ek otmjǫk vápnaðr móti þér, þá skal ek at því gera".

Tekr af sér hjálminn, enn setr niðr skjǫldinn, ok mælti: "Statu nú upp, ef þú þorir". Bersi settisk upp ok skók hǫfuðit; lagðisk niðr aftr síðan.

Finnbogi mælti: "Þat skil ek, at þú vilt, at vit sém jafnbúnir". Kastar sverðinu frá sér, ok mælti: "Svá skal vera sem þú vill, ok statt nú upp, ef þú hefir þat hjarta sem líklegt væri, heldr enn þess kvikendis er ragast er".

Bjǫrninn stóð upp ok byrsti sik, ok gerðisk mjǫk ófrýnlegr, hljóp at Finnboga, ok fœrir upp hramminn, ok ætlar at ljósta hann með, ok í því er hann hefr sik upp, hleypr Finnbogi undir hann framan. Þeir gangask at lengi, ok gengr upp fyrir þeim flest þat, er fyrir þeira fótagangi varð; traðkit varð mikit, ok varð sú endalykt, at hann gengr bjǫrninn á bak aftr, ok braut í sundr hrygginn í honum, ok býr um hann sem áðr. Síðan tók hann vápn sín ok gekk heim eftir þat, ok er mjǫk stirðr, legsk niðr í sæng sína, ok lætr sem hann hafi sofit.

Litlu síðar tók Bárðr á fótum honum, ok var þá ferðar búinn, sem fyrr var frá sagt; hann frétti, ef Finnbogi vildi fara með honum. Hann kvaðsk þat gjarna vilja.

Síðan fóru þeir ok kómu til sætranna; sjá þeir, at bjǫrninn liggr þar ok hefir sauð undir. Þá bauð Bárðr fǫrunautum sínum at vinna til fjár, ok ganga at birninum. Þat vildi engi þeira ok eigi nær koma, því at þeir hopuðu skjótt.

Bárðr mælti: "Þat veit ek eigi, með hverjum hætti er um bjǫrninn, því at ek sé hann ekki hrœrask; með því at ek gerða hann sekjan, þá er þat maklegt, at ek gangi fyrstr at honum". Síðan snarar hann fram djarflega. Síðan sér hann at bjǫrninn er dauðr; þá þyrpask þeir at, ok skorti þá eigi atgang. Bárðr sá hvergi særðan bjǫrninn; leitar nú at ok finnr brotinn hrygginn í honum. Bárðr mælti: "Þetta er fáheyrt bragð eða verk, ok hefir engi háleyskr maðr þetta gert, ok muntu Finnbogi hafa þetta unnit".

Finnbogi segir, ok biðr hann hafa þat fyrir satt, er hann vill: "Ek þykjumsk þat víst vita", segir Bárðr, "eða hversu fórtu at?"

Finnbogi segir: "Þat skiftir øngu, eigi muntu svá vinna né þinn sonr".

Bárðr kvað eigi auðfengna menn til slíks verks, — "nú skal ek heimta þetta fé saman sem ek eiga sjálfr til handa þér". Síðan flógu þeir bjǫrninn, ok fóru heim eftir þat.

Líðr nú vetrinn ok verðr engi nýlunda ǫnnur. Bárðr veitti Finnboga hvern dag ǫðrum betr.

Ok þá er váraði gerðusk siglingar miklar fyrir Hálogalandi bæði norðr ok suðr. Finnbogi tók þat í vanda sinn, hvern dag er hann var mettr, gekk ofan á bjǫrgin, ok sat þar hvern dag ok horfði á sigling manna. Þótti þat gaman, at sjá fǫgr skip á margan hátt.

Þat var einn dag, at Finnbogi gekk fram á bjǫrgin; hann sá at einn maðr reri sunnan með landi á skútu mikilli; hann var mikill maðr ok grepplegr; hann var á rauðum skarlazkyrtli, ok digrt silfrbelti hafði hann um sik, með slegnu hári; var þat bæði mikit ok fagrt, ok lá niðri á herðum honum. Svá reri hann handstinnar, at honum þótti fljúga fram skútan.

Ok hann kallar á hann. Þá reri hann nær þegar. Finnbogi spurði, hvat hann héti. Hann gaf upp róðrinn, ok sagði honum, at hann héti Álfr ok kallaðr aftrkemba.

"Hvaðan ertu?" segir Finnbogi.

Álfr sagði honum, at hann réði fyrir þeiri ey er Sandey héti, — "ok em ek mægðr við jarlinn; á ek Ingibjǫrgu systurdóttur hans; nú skal eigi fleirum orðum á glæ kasta, svá at ek hafa ekki í mót. Hverr er sá maðr, er svá er spurull?"

Finnbogi sagði til sín ok fǫður síns.

Álfr segir: "Hefir þú drepit skógarbjǫrninn þeira Háleygjanna?"

Hann kvað þat satt.

Álfr frétti: "Hversu fórtu at því?"

Finnbogi segir: "Engu skiftir þik þat, því at eigi muntu svá drepa".

Álfr mælti: "Hverr Ásbjǫrn er faðir þinn".

Finnbogi segir: "Hann er Gunnbjarnarson norrænn maðr at kyni".

Álfr spurði, hvárt hann væri dettiáss kallaðr. Finnbogi kvað þat satt vera.

"Þá er eigi kynlegt, þótt þú látir digrbarklega; eða hversu gamall maðr ertu?"

Finnbogi segir: "Ek em seytján vetra".

Álfr mælti: "Vertu eigi annarra seytján vetra jafnmikill ok sterkr sem þú ert".

Finnbogi segir: "Þat er sem verðr til þó, enda muntu dauðr áðr, eða hvert skal fara?"

Hann sagði at hann skyldi norðr á Mǫrk ok heimta skatt. Finnbogi frétti, hví hann fœri einn samt. "Ekki þarf ek fleiri manna til þessa".

Finnbogi frétti: "Nær skaltu norðan?"

Álfr segir: "Þat skal á hálfs mánaðar fresti eða því nær".

"Viltu flytja mik", segir Finnbogi, "norðan heðan, þá er þú ferr aftr?"

Álfr segir: "Svá lízk mér á þik sem þú megir vel róa svá undir þér sjálfr, ok mun ek við þér taka þá er ek ferr norðan; eða hvat viltu suðr í land?"

Finnbogi segir: "Ek vil finna Hákon jarl; fór ek því af Íslandi".

Álfr mælti: "Þú munt fara sœmdarfǫr; muntu vera íþróttamaðr mikill sem þú átt kyn til; munu vit skilja nú at sinni". Bað hann Finnboga vel fara, ok hvárr annan.

Fór Álfr norðr með landi, enn Finnbogi gekk heim, ok sagði Bárði viðrœðu þeirra; svá þat, er hann ætlaði suðr með honum.

Bárðr kvað hann því eigi mundu ráðit hafa, ef hann hefði vitat — "uggi ek at illa takisk til, því at Álfr er enn versti maðr ok svikráða fullr; dugir honum þat, er hann er mægðr við jarlinn ok er hirðmaðr hans; verða menn af því at þola honum margan ójafnað".

Finnbogi kvað vel duga mundu, — "skaltu, Bárðr, annask fé mitt, ok sjá fyrir slíkt sem þú vilt".

Líðr þar til er Álfs var norðan ván.

Á þeim degi sem Álfr hafði sagt at hann mundi norðan koma, bjó Finnbogi sik af Grœnmó. Hann hafði með sjer húðfat sitt, ok þá gripi, sem honum þótti nauðsynlegast þurfa. Þeir hǫfðu skamma stund beðit, áðr Álfr reri norðan; var skútan mjǫk sett. Álfr endir vel orð sín, ok stingr þar stafni at; þeir kvǫddusk vel.

Síðan gekk Finnbogi út á skútuna, ok þótti Álfi niðr ganga við skútan, ok mælti: "Þat sé ek á húðfati þínu, at eigi mun þér silfrfátt verða til lukkunnar, þá er þú kemr til Hákonar jarls".

Eftir þat skilja þeir Finnbogi ok Bárðr með blíðu; enn þeir Álfr halda suðr með landi svá sem gengr. Ok er Álfr hafði róit um hríð, bað hann Finnboga róa. Hann gerði svá. Álfr sat ok stýrði. Finnbogi reri svá, at Álfi þótti eigi kyrr standa skútan, þá er hann reri. Þeir tǫluðusk mart við. Frétti Finnbogi, hvárt þeim mundi heim ganga í Sandey um kveldit.

Álfr segir: "Hér er ey í milli, ok em ek vanr at vera þar um nótt, þá er ek ferr norðan, enn þá kem ek heim annan morgin til dagverðardrykkju árla".

Finnbogi segir: "Hversu skjótt skal suðr með skattinn?"

Álfr segir: "Ek mun dveljask heima um hríð".

Síðan kómu þeir í eyna, ok var þar hellir mikill fyrir ofan malarkambinn.

Álfr mælti: "Nú skulu vit gera okkr fyrir sem minst ok bera ekki af skútunni; skaltu ganga at framstafni, enn ek at skut, ok berum svá upp í hellinn skútuna; svá gerðu þeir, ok bjuggu vel um.

Eftir þat skiftu þeir verkum með sér. Finnbogi sló upp eld, enn Álfr tók vatn.

Finnboga gekk seint at gera eldinn, ok loga illa skíðin; berr hann á eldinn mikit, ok blés at fast; þá heyrir hann hvin upp yfir sik; þá slǫngdi hann sér af út ǫðrum megin hjá eldinum; var Álfr þar kominn, ok ætlaði skjótt um at ráða við Finnboga. Hann hljóp upp ok undir Álf; var hann afrendr at afli; ganga þeir at lengi; tekr þá eldrinn at brenna, ok sér um allan hellinn. Finnbogi sér hvar einn steinn var í innanverðum hellinum; hann var hvass ofan sem egg; þar vildi Álfr fœra hann at. Finnbogi forðask þat ekki; ok er þeir kómu at steininum, hleypr Finnbogi yfir upp ok kippir at sér við með afli, ok brýtr bringubein hans á steininum, ok lætr Álfr þar lífinu meðr ósœmd, sem hann var verðr.

Síðan bjósk Finnbogi þar um, ok svaf af nóttina við góðar náðir. Um morgininn gerir hann þat ráð, at hrinda fram skútunni; tekr vápn sín. Síðan heldr hann skútunni suðr með landi slíkt sem ganga mátti; eigi létti hann fyrr enn hann kom í Sandey snimma morgins.

Ok er hann kemr til Sandeyjar, ganga menn í móti honum, því at þeir kendu skipit, ok ætluðu at Álfr mundi á vera. Finnbogi gekk upp í móti þeim; þeir heilsuðu honum vel, ok spurðu hann tíðenda. Hann kveðsk engi kunna at segja. Finnbogi spyrr, hvar Ingibjǫrg væri. Þeir sǫgðu at hon væri í skemmu; hann bað þá fylgja sér þangat; ok er hann kom þangat, heilsaði hon honum ok spurði hverr hann væri. Hann nefndi sik ok fǫður sinn. Hon spurði, hvárt hann hefði á Hálogalandi drepit bjǫrninn. Hann kvað svá vera.

Hon mælti: "Hversu fórtu at bana honum?"

Finnbogi segir: "Engu skiftir þik þat; eigi mun þinn son svá drepa".

Ingibjǫrg mælti: "Var Ásbjǫrn dettiáss faðir þinn?"

Hann kvað svá vera.

Hon mælti svá: "Eigi er kynlegt, at þú sér ágætr maðr, eða með hverjum fórtu norðan?"

Hann segir: "Ek fór með Álfi norðan, bónda þínum".

"Hvar skildusk þit?"

"Hér norðr", segir hann, "í ey þeiri, at hann er vanr at vera, þá er hann ferr hér á milli; nenti hann eigi at róa hegat, ok ætlar hann þegar á fund Hákonar jarls. Hann sendi mik eftir Ragnhildi dóttur sinni, ok þat með til jartegna, at hon hefði þess oft beðit ok aldri fyrr fengit, enn nú kvað hann hana fara skyldu".

Hon segir: "Veit ek at þetta er satt, enn þó þykki mér þat undarlegt, at hann hefir sent ókunnan mann slíks erindis. Nú skaltu eta ok drekka; síðan skaltu vita þitt erindi". Hann gerir svá.

Ingibjǫrg fór til tals við dóttur sína, ok frétti, ef hon vildi fara með þessum manni. Hon bað hana ráða. Síðan bjó hon hana sem hon kunni bezt, ok bar á hana gull ok silfr ok alla ena beztu gripi, þá er hon átti til; ok er þau váru búin, fylgir Ingibjǫrg þeim til skips; tók Finnbogi Ragnhildi í fang sér ok bar hana út á skútuna, enn hann settisk til ára.

Þá mælti Ingibjǫrg: "Þótt þú hafir, Finnbogi, farit með flærð ok hégóma, þá vara þik at þú gerir ekki meyjunni til miska; enn þótt þú gerir annat illa, eða hafir gert, þá er þér þetta skjótast til dauða".

Hann reri á brott. Þá mælti Ragnhildr: "Með hverjum hætti er, Finnbogi, um sǫgn þína?" Hversu skildu þit faðir minn?"

Hann segir: "Svá skildu vit, at hann er dauðr".

Hon mælti þá: "Nú þarf eigi at spyrja fleira; flyt mik aftr til eyjar minnar, ok mun sá grœnstr".

Finnbogi sagði: "Því tók ek þik á brott, at þú skalt með mér fara".

Þá tók mærin at gráta.

Finnbogi mælti: "Vertu kát, því at ekki skal ek níðask á þér; verðr sem má um mína framferð aðra".

Síðan koma þau til eyjarinnar fram fyrir hellinn, ok bar hann út á skip fé þat er þar var eftir orðit. Nú tekr mærin at gleðjask.

Síðan hann var búinn, reri hann suðr með landi, ok þegar hann kemr til hafnar, skortir hann eigi menn til þess er hann vill; gefr hann fé til beggja handa. Eigi léttir hann fyrr sinni ferð enn hann kemr á Hlaðir þar sem jarl réð fyrir. Gekk Finnbogi þegar upp í bœinn með Ragnhildi, til herbergis þeira systrdœtra jarls, Úlfhildar ok Ingibjargar.

Þar var tekit við henni báðum hǫndum. Þær spurðu hverr sá var, er svá mikit afbragð er annarra manna. Finnbogi sagði til sín.

Þær mæltu: "Mikinn trúnað hefir Álfr lagt undir þik, er hann hefir fengit dóttur sína þér í hendr, enda muntu ágætr maðr vera".

Finnbogi mælti: "Gerit svá til meyjarinnar sem hann hafi mér allvel trúat". Síðan bað hann þær vel lifa.

Þær mæltu, at hann skyldi svá fara.

Finnbogi leigði sér skemmu, ok bar þar inn í þat er hann átti. Hann helt mart manna með sér.

Einnhvern dag gekk Finnbogi fyrir jarl ok kvaddi hann vel. Hann tók kveðju hans, ok spurði, hverr sá maðr væri enn mikli ok enn vænlegi".

Hann segir: "Finnbogi heiti ek, ok em ek son Ásbjarnar dettiáss, er margir menn kannask við hér í Noregi, enn móðurkyn mitt er út á Íslandi, enn Þorgeirr Ljósvetninga goði er móðurbróðir minn".

Jarl mælti: "Fullvel ertu ættaðr. Eru mér kunnir frændr þínir, ok eru eigi hvers manns makar við at eiga, eða vartu á Hálogalandi í vetr?"

Hann kvað svá vera.

"Deyddir þú bjǫrninn?"

Hann kvað þat satt vera.

"Hversu fórtu at því vápnlaust?" segir jarl.

"Eigi varðar yðr þat; enn eigi munu þér bana svá ǫðrum birni".

Jarl frétti: "Með hverjum fórtu norðan?"

Finnbogi segir: "Ek fór norðan með Álfi aftrkembu mági yðrum".

Jarl mælti: "Hvar skildusk þit?"

Finnbogi segir: "Hann var eftir í eyju einni".

"Hví var hann þar eftir?" segir jarl.

"Ek vá hann", segir Finnbogi.

Jarl setti rauðan sem blóð, ok mælti: "Hví vartu svá ódauðahræddr eftir slík stórvirki, at þú fórt á minn fund? Eða vissir þú eigi þat, at engi maðr var mér kærri í landinu, enn Álfr mágr minn ok hirðmaðr?"

"Því drap ek hann", segir Finnbogi, "at mér þóttu nógar sakir, því at hann vildi deyða mik; enn ek vissa þat, at eigi lagði verri maðr linda at sér í Noregi enn Álfr var. Nú fór ek á yðvarn fund af því, at ek vilda bjóða mik til fylgdar ok framgǫngu í stað Álfs, utan níðingsverk þau, er hann sparði ekki at gera, vil ek engi vinna, enn framgǫngu ok drengilega vǫrn ætla ek jafnbjóða yðrum mǫnnum flestum".

Hákon jarl mælti: "Þat munu flestir menn mæla, at mér sé mislagðar hendr, ef þú kemsk með lífi brott frá mér eða klaklaust, enn þó látum vér marga fá harðindi, þó at lítit vinni til eða nær ekki; enn þó at Álfr væri ójafnaðarmaðr ok illmenni kallaðr af sumum mǫnnum, þá skaltu þat vita, at engi maðr í landinu var meir við mitt skap enn hann, ok mér líkari um alla hluti enn hann var".

Finnbogi mælti: "Ekki skal yðr leyna því, at ek hefi tiltekit; ek tók brott ór Sandey Ragnhildi Álfsdóttur, frændkonu yðra, ok er hon hér komin á yðvart vald".

Jarl mælti: "Eigi hefi ek sét eða heyrt jafndjarfan mann þér; er þar annathvárt, at þú ert fól, eða þú þykkisk eiga meira undir þér enn oss varir. Nú þykki mér þér ofgott at deyja svá skjótt; skulu vér hafa gaman ok skemtan at reyna þik í smáleikum, ok verð þú á brottu ok lát mik ei sjá þik fyrr enn ek sendi eftir þér".

Síðan gekk Finnbogi út til herbergis síns, lét taka sér drykk, ok helt sik glaðan vel ok sína menn.