Bókastaðir

Sumar var heldr óþerrisamt, en of haustit kómu þerrar góðir; var þá svá komit heyverkum at Fróðá, at taða ǫll var slegin, en fullþurr nær helmingrinn; kom þá góðr þerridagr ok var kyrt ok þurt, svá at hvergi sá ský á himni. Þóroddr bóndi stóð upp snemma um morguninn ok skipaði til verks; tóku þá sumir til ekju, en sumir hlóðu heyinu, en bóndi skipaði konum til at þurka heyit, ok var skipt verkum með þeim, ok var Þorgunnu ætlat nautsfóðr til atverknaðar; gekk mikit verk fram um daginn. En er mjǫk leið at nóni, kom skýflóki svartr á himininn norðr yfir Skor ok dró skjótt yfir himin ok þangat beint yfir bœinn; þóttuz menn sjá, at regn mundi í skýinu. Þóroddr bað menn raka upp heyit, en Þorgunna rifjaði þá sitt hey; tók hon eigi at raka upp, þótt þat væri mælt. Skýflókann dró skjótt yfir; ok er hann kom yfir bœinn at Fróðá, fylgði honum myrkr svá mikit, at menn sá eigi ór túninu á brott ok varla handa sinna skil; ór skýinu kom svá mikit regn, at heyit varð allt vátt, þat er flatt lá; flókann dró ok skjótt af ok lýsti veðrit; sá menn, at blóði hafði rignt í skúrinni. Um kveldit gerði þerri góðan, ok þornaði blóðit skjótt á heyinu ǫllu ǫðru en því, er Þorgunna þurkaði; þat þornaði eigi, ok aldri þornaði hrífan, er hon hafði haldit á.

Þuríðr spurði, hvat Þorgunna ætlar, at undr þetta mundi benda.

Hon kvaz eigi þat vita — "en þat þykkir mér líkligast," segir hon, "at þetta muni furða nǫkkurs þess manns, er hér er."

Þorgunna gekk heim of kveldit, ok til rúms síns, ok lagði af sér klæðin þau en blóðgu; síðan lagðiz hon niðr í rekkjuna ok andvarpaði mjǫk; fundu menn, at hon hafði sótt tekit. Skúr þessi hafði hvergi víðar komit en at Fróðá. Þorgunna vildi engum mat bergja um kveldit. En um morgininn kom Þóroddr bóndi til hennar ok spurði at um sótt hennar, hvern enda at hon hyggr, at eiga mundi. Hon kvaz þat ætla, at hon mundi eigi taka fleiri sóttir.

Síðan mælti hon: "Þik kalla ek vitrastan mann hér á bœ," segir hon, "vil ek því þér segja mína tilskipan, hverja ek vil á hafa um fé, þat er ek á eptir, ok um sjálfa mik; þvíat þat mun svá fara, sem ek segi," sagði hon, "þóat yðr þykki fátt merkiligt um mik, at ek get lítt duga munu af því at bregða, sem ek segi fyrir; hefir þetta þann veg upp hafiz, at ek get eigi til mjórra enda þoka munu, ef eigi eru rammar skorður við reistar."

Þóroddr svarar: "Eigi þykkir mér lítil ván, at þú verðir nærgæt um þetta, vil ek ok því heita þér," sagði hann, "at bregða eigi af þínum ráðum."

Þorgunna mælti: "Þat er skipan mín, at ek vil láta fœra mik í Skálaholt, ef ek ǫndumz ór þessi sótt, þvíat mér segir svá hugr um, at sá staðr muni nǫkkura hríð vera mest dýrkaðr á þessu landi; veit ek ok," segir hon, "at þar munu nú vera kennimenn at veita mér yfirsǫngva; vil ek þess biðja þik, at þú látir mik þangat flytja, skaltu þar fyrir hafa af minni eign, svá at þik skaði eigi í; en af óskiptri minni eigu skal Þuríðr hafa skarlatsskikkju, þá er ek á; geri ek þat til þess, at henni líki, at ek sjá fyrir ǫðru mínu fé, þat er mér líkar; en ek vil, at þú takir í kostnað, þann er þú hefir fyrir mér, þat er þú vill eða henni líkar af því, er ek læt til; gullhring á ek, ok hann skal fara til kirkju með mér, en rekkju mína ok rekkjutjald vil ek láta brenna í eldi, þvíat þat mun engum manni at nytjum verða; ok mæli ek þetta eigi fyrir því, at ek unna engum at njóta gripanna, ef ek vissa, at at nytjum mætti verða, en nú mæli ek því svá mikit um," segir hon, "at mér þykkir illt, at menn hljóti svá mikil þyngsl af mér, sem ek veit at verða mun, ef af er brugðit því, sem ek segi fyrir."

Þóroddr hét at gera eptir því, sem hon beiddi. Eptir þetta megnaðiz sóttin við Þorgunnu; lá hon eigi mǫrg dœgr, áðr hon andaðiz. Líkit var fyrst borit í kirkju, ok lét Þóroddr gera kistu at líkinu. Um daginn eptir lét Þóroddr bera út rekkjuklæðin í veðr ok fœrði til viðu ok lét hlaða þar bál hjá. Þá gekk at Þuríðr húsfreyja ok spyrr, hvat hann ætlar at gera af rekkjuklæðunum. Hann kvez ætla at brenna þau í eldi, sem Þorgunna hafði fyrir mælt.

"Þat vil ek eigi," segir hon, "at þvílíkar gersemar sé brendar."

Þóroddr svarar: "Hon mælti mikit um, at eigi mundi duga at bregða af því, er hon mælti fyrir."

Þuríðr mælti: "Slíkt er eigi nema ǫfundarmál eitt, unni hon engum manni at njóta; hefir hon því svá fyrir mælt, en þar munu engi býsn eptir koma, hversu sem slíku er breytt."

"Eigi veit ek," segir hann, "at þetta takiz annan veg, en hon hefir fyrir sagt."

Síðan lagði hon hendr yfir háls honum ok bað, at hann skyldi eigi brenna rekkjubúnaðinn; sótti hon þá svá fast, at honum gekkz hugr við, ok kom þessu máli svá, at Þóroddr brendi dýnur ok hœgendi, en hon tók til sín kult ok blæjur ok arsalinn allan, ok líkaði þó hvárigu vel.

Eptir þetta var búin líkferð, ok fengnir til skilgóðir menn at fara með líkinu ok góðir hestar, er Þóroddr átti. Líkit var sveipat líndúkum, en saumat eigi um, ok síðan lagt í kistu; fóru þeir síðan suðr um heiði, svá sem leiðir liggja; ok er eigi sagt af þeira ferð, áðr þeir fóru suðr um Valbjarnarvǫllu; þar fengu þeir keldur blautar mjǫk, ok lá opt ofan fyrir þeim; fóru síðan suðr til Norðrár ok yfir ána at Eyjarvaði, ok var djúp áin; var bæði hregg ok allmikit regn. Þeir kómuz at lykðum á bœ þann í Stafholstungum, er í Nesi heitir enu neðra; kvǫddu þar gistingar, en bóndi vildi engan greiða gera þeim; en með því at þá var komit at nótt, þóttuz þeir eigi mega fara lengra, þvíat þeim þótti eigi friðligt, at eiga við Hvítá um nótt. Þeir tóku þar af hestum sínum ok báru líkit í hús eitt fyrir durum úti; gengu síðan til stofu ok fóru af klæðum sínum ok ætluðu at vera þar um nótt matlausir, en heimamenn fóru í dagsljósi í rekkju. Ok er menn kómu í rekkjur, heyrðu þeir hark mikit í búrit; var þá farit at forvitnaz, hvárt eigi væri þjófar inn komnir; ok er menn kómu til búrsins, var þar sén kona mikil; hon var nøkvið svá at hon hafði engan hlut á sér. Hon starfaði at matseld; en þeir menn, er hana sá, urðu svá hræddir, at þeir þorðu hvergi nær at koma. En er líkmenn vissu þetta, fóru þeir til ok sá, hversu háttat var; þar var Þorgunna komin, ok sýndiz þat ráð ǫllum, at fara eigi til með henni. Ok er hon hafði þar unnit slíkt, er hon vildi, þá bar hon mat í stofu. Eptir þat setti hon borð ok bar þar á mat.

Þá mæltu líkmenn við bónda: "Vera má, at svá lúki við, áðr vér skiljum, at þér þykki alkeypt, at þú vildir engan greiða gera oss."

Þá mæltu bæði bóndi ok húsfreyja: "Vit viljum víst gefa yðr mat ok gera yðr annan greiða, þann er þér þurfuð."

Ok þegar er bóndi hafði boðit þeim greiða, gekk Þorgunna fram ór stofunni ok út eptir þat, ok sýndiz hon eigi síðan. Eptir þetta var gǫrt ljós í stofu ok dregin af gestum klæði þau, er vát váru, en fengin ǫnnur þurr í staðinn. Síðan gengu þeir undir borð ok signdu mat sinn, en bóndi lét støkkva vígðu vatni um ǫll hús; átu gestir mat sinn, ok sakaði engan mann, þótt Þorgunna hefði matbúit; sváfu af þá nótt ok váru þar í allbeinum stað.

Um morgininn bjǫggu þeir ferð sína ok tókz þeim allgreitt, en hvar sem þessi atburðr spurðiz, sýndiz flestum þat ráð, at vinna þeim þann beina, er þeir þurftu; var þaðan af allt tíðendalaust um þeira ferð. Ok er þeir kómu í Skálaholt, váru fram greiddir gripir, þeir er Þorgunna hafði þangat gefit; tóku þá kennimenn glaðliga við ǫllu saman; var þá Þorgunna þar jǫrðuð, en líkmenn fóru heim, ok tókz þeim allt greitt um sína ferð, ok kómu með ǫllu heilu heim.

At Fróðá var eldaskáli mikill ok lokrekkja innar af eldaskálanum, sem þá var siðr; utar af eldaskálanum váru klefar tveir, sinn á hǫnd hvárri; var hlaðit skreið í annan, en mjǫlvi í annan. Þar váru gǫrvir máleldar hvert kveld í eldaskála, sem siðr var til; sátu menn lǫngum við eldana, áðr menn gengu til matar. Þat kveld, er líkmenn kómu heim, þá er menn sátu við málelda at Fróðá, þá sá menn á veggþili hússins, at komit var tungl hálft; þat máttu allir menn sjá, þeir er í húsinu váru; þat gekk ǫfugt um húsit ok andsœlis. Þat hvarf eigi á brott, meðan menn sátu við elda. Þóroddr spurði Þóri viðlegg, hvat þetta mundi boða. Þórir kvað þat vera urðarmána — "mun hér eptir koma manndauði," segir hann. Þessi tíðendi bar þar við viku alla, at urðarmáni kom inn hvert kveld sem annat.

Þat bar hér næst til tíðenda, at sauðamaðr kom inn með hljóðleikum miklum; hann mælti fátt, en af stygð þat er var; sýndiz mǫnnum þannveg helzt, sem hann mundi leikinn, þvíat hann fór hjá sér ok talaði við sjálfan sik, ok fór svá fram um hríð. En er eigi mjǫk langt var liðit af vetri, kom sauðamaðr heim eitt kveld, gekk þá til rekkju sinnar ok lagðiz þar niðr; en um morgininn var hann dauðr, er menn kómu til hans, ok var hann grafinn þar at kirkju. Brátt eptir þetta gerðuz reimleikar miklir. Þat var eina nótt, at Þórir viðleggr gekk út nauðsynja sinna ok frá durunum annan veg; ok er hann vildi inn ganga, sá hann, at sauðamaðr var kominn fyrir dyrrnar; vildi Þórir inn ganga, en sauðamaðr vildi þat víst eigi; þá vildi Þórir undan leita, en sauðamaðr sótti eptir ok fekk tekit hann ok kastaði honum heim at durunum; honum varð illt við þetta, ok komz þó til rúms síns, ok var víða orðinn kolblár. Af þessu tók hann sótt ok andaðiz; var hann ok grafinn þar at kirkju; sýnduz þeir báðir jafnan síðan í einni ferð, sauðamaðr ok Þórir viðleggr; ok af þessu varð folkit allt óttafullt, sem ván var. Eptir andlát Þóris tók sótt húskarl Þórodds ok lá þrjár nætr, áðr hann andaðiz; síðan dó hvárr at ǫðrum, þar til er sex váru látnir; var þá komit at jólafǫstu, en þó var þann tíma eigi fastat á Íslandi. Skreiðinni var svá hlaðit í klefann, at hann var svá fullr, at eigi mátti hurðinni upp lúka, ok tók hlaðinn upp undir þvertré, ok varð stiga til at taka at rjúfa hlaðann ofan. Þat var eitt kveld, er menn sátu við máleldu, at heyrt var í klefann, at rifin var skreiðin, en þá er til var leitat, fannz þar eigi kvikt. Þat var um vetrinn litlu fyrir jól, at Þóroddr bóndi fór út á Nes eptir skreið sinni; þeir váru sex saman á teinæringi ok váru út þar um nóttina. Þat var tíðenda at Fróðá þat sama kveld, er Þóroddr hafði heiman farit, at máleldar váru gǫrvir; ok er menn kómu fram, sá þeir, at selshǫfuð kom upp ór eldhúsgólfinu. Heimakona ein kom fyrst fram ok sá þessi tíðendi; hon tók lurk einn, er lá í durunum, ok laust í hǫfuð selnum; hann gekk upp við hǫggit ok gægðiz upp á arsalinn Þorgunnu. Þá gekk til húskarl ok barði selinn; gekk hann upp við hvert hǫgg, þar til at hann kom upp yfir hreifana, þá fell húskarl í óvit; urðu þá allir óttafullir, þeir er við váru. Þá hljóp til sveinninn Kjartan ok tók upp mikla járndrepsleggju ok laust í hǫfuð selnum, ok varð þat hǫgg mikit, en hann skók hǫfuðit ok litaðiz um; lét Kjartan þá fara hvert at ǫðru, en selrinn gekk þá niðr við, sem hann ræki hæl; hann barði þar til, at selrinn gekk svá niðr, at hann lamði saman gólfit fyrir ofan hǫfuð honum, ok svá fór jafnan um vetrinn, at allir fyrirburðir óttuðuz mest Kjartan.

Um morguninn, er þeir Þóroddr fóru utan af Nesi með skreiðina, týnduz þeir allir út fyrir Enni; rak þar upp skipit ok skreiðina undir Ennit, en líkin funduz eigi. En er þessi tíðendi spurðuz til Fróðár, buðu þau Kjartan ok Þuríðr nábúm sínum þangat til erfis; var þá tekit jólaǫl þeira ok snúit til erfisins. En et fyrsta kveld, er menn váru at erfinu ok menn váru í sæti komnir, þá gengr Þóroddr bóndi í skálann ok fǫrunautar hans allir alvátir. Menn fǫgnuðu vel Þóroddi, þvíat þetta þótti góðr fyrirburðr, þvíat þá hǫfðu menn þat fyrir satt, at þá væri mǫnnum vel fagnat at Ránar, ef sædauðir menn vitjuðu erfis síns, en þá var enn lítt af numin forneskjan, þóat menn væri skírðir ok kristnir at kalla. Þeir Þóroddr gengu eptir endilǫngum setaskálanum, en hann var tvídyraðr; þeir gengu til eldaskála ok tóku enskis manns kveðju; settuz þeir við eldinn, en heimamenn stukku ór eldaskálanum, en þeir Þóroddr sátu þar eptir, þar til er eldrinn var fǫlskaðr; þá hurfu þeir á brott. Fór þetta svá hvert kveld, meðan erfit stóð, at þeir kómu til eldanna; hér var mart um rœtt at erfinu; gátu sumir, at þetta mundi af taka, er lokit væri erfinu; fóru boðsmenn heim eptir veizluna, en þar váru hýbýli heldr dauflig eptir. Þat kveld, er boðsmenn váru brottu, váru gǫrvir máleldar at vanða; en er eldar brunnu, kom Þóroddr inn með sveit sína, ok váru allir vátir; settuz þeir niðr við eldinn ok tóku at vinda sik; ok er þeir hǫfðu niðr sez, kom inn Þórir viðleggr ok hans sveitungar sex, váru þeir allir moldugir; þeir skóku klæðin ok hreyttu moldinni á þá Þórodd; heimamenn stukku ór eldhúsinu, sem ván var at, ok hǫfðu hvárki á því kveldi ljós né steina ok enga þá hluti, at þeir hefði neina veru af eldinum. Annat kveld eptir var máleldr gǫrr í ǫðru húsi; var þá ætlat, at þeir mundu síðr þangat koma; en þat fór eigi svá, þvíat allt gekk með sama hætti, ok et fyrra kveldit; kómu þeir hvárirtveggju til eldanna. Et þriðja kveld gaf Kjartan þat ráð til, at gera skyldi langeld mikinn í eldaskála, en máleld skyldi gera í ǫðru húsi, ok svá var gǫrt; ok þá endiz með því móti, at þeir Þóroddr sátu við langeld, en heimamenn við enn litla eld, ok svá fór fram um ǫll jólin. Þá var svá komit, at meirr ok meirr lét í skreiðarhlaðanum; var þá svá at heyra nætr sem daga, at skreiðin væri rifin. Eptir þat váru þær stundir, at skreiðina þurfti at hafa; var þá leitat til hlaðans, ok sá maðr, er upp kom á hlaðann, sá þau tíðendi, at upp ór hlaðanum kom rófa, vaxin sem nautsrófa sviðin, hon var snǫgg ok selhár; sá maðr, er upp fór á hlaðann, tók í rófuna ok togaði ok bað aðra menn til fara með sér. Fóru menn þá upp á hlaðann, bæði karlar ok konur, ok toguðu rófuna ok fengu eigi at gǫrt; skilðu menn eigi annat, en rófan væri dauð; ok er þeir toguðu sem mest, strauk rófan ór hǫndum þeim, svá at skinnit fylgði ór lófum þeira, er mest hǫfðu á tekit, en varð eigi síðan vart við rófuna; var þá skreiðin upp borin, ok var þar hverr fiskr ór roði rifinn, svá at þar beið engan fisk í, þegar niðr sótti í hlaðann, en þar fannz engi hlutr kvikr í hlaðanum. Næst þessum tíðendum tók sótt Þorgríma galdrakinn, kona Þóris viðleggs; hon lá litla hríð, áðr hon andaðiz; ok et sama kveld, sem hon var jǫrðuð, sáz hon í liði með Þóri, bónda sínum. Þá endrnýjaði sóttina í annat sinn, þá er rófan hafði sýnz, ok ǫnduðuz þá meirr konur en karlar; létuz þá enn sex menn í hríðinni, en sumt fólk flýði fyrir reimleikum ok aptrgǫngum. Um haustit hǫfðu þar verit þrír tigir hjóna, en ǫnduðuz, en fimm stukku í brottu, en sjau váru eptir at gói.

En þá, er svá var komit undrum þeim, var þat einn dag, at Kjartan fór inn til Helgafells at finna Snorra goða, móðurbróður sinn, ok leitaði ráðs við hann, hvat at skyldi gera undrum þeim, er yfir váru komin. Þá var kominn prestr sá til Helgafells, er Gizorr hvíti hafði sent Snorra goða; sendi Snorri prestinn út til Fróðár með Kjartani ok Þórð kausa, son sinn, ok sex menn aðra; hann gaf þau ráð til, at brenna skyldi arsal Þorgunnu, en sœkja þá menn alla í duradómi, er aptr gengu; bað prest veita þar tíðir, vígja vatn ok skripta mǫnnum, ok kvǫddu menn af næstum bœjum með sér um leið, ok kómu um kveldit til Fróðár fyrir kyndilmessu, í þann tíma, er máleldar váru gǫrvir; þá hafði Þuríðr húsfreyja tekit sótt með þeim hætti, sem þeir, er látiz hǫfðu. Kjartan gekk inn þegar ok sá, at þeir Þóroddr sátu við eld, sem þeir váru vanir. Kjartan tók ofan arsalinn Þorgunnu, gekk síðan í eldaskála, tók glóð af eldi ok gekk út með; var þá brendr allr rekkjubúnaðrinn, er Þorgunna hafði átt. Eptir þat stefndi Kjartan Þóri viðlegg, en Þórðr kausi Þóroddi bónda, um þat, at þeir gengi þar um hýbýli ólofat ok firði menn bæði lífi ok heilsu; ǫllum var þeim stefnt, er við eldinn sátu.

Síðan var nefndr duradómr ok sagðar fram sakir ok farit at ǫllum málum, sem á þingadómum; váru þar kviðir bornir, reifð mál ok dœmð; en síðan er dóms orði var á lokit um Þóri viðlegg, stóð hann upp ok mælti: "Setit er nú meðan sætt er."

Eptir þat gekk hann út, þær dyrr sem dómrinn var eigi fyrir settr; þá var lokit dómsorði á sauðamann; en er hann heyrði þat, stóð hann upp ok mælti: "Fara skal nú, ok hygg ek, at þó væri fyrr sœmra."

En er Þorgríma galdrakinn heyrði, at dómsorði var á hana lokit, stóð hon upp ok mælti: "Verit er nú meðan vært er."

Síðan sótti hverr at ǫðrum, ok stóð svá hverr upp, sem dómr fell á, ok mæltu allir nǫkkut, er út gengu, ok fannz þat á hvers orðum, at nauðigr losnaði. Síðan var sókn feld á Þórodd bónda; ok er hann heyrði þat, stóð hann upp ok mælti: "Fátt hygg ek hér friða, enda flýjum nú allir."

Gekk hann þá út eptir þat. Síðan gengu þeir Kjartan inn; bar prestr þá vígt vatn ok helga dóma um ǫll hús. Eptir um daginn segir prestr tíðir allar ok messu hátíðliga, ok eptir þat tókuz af allar aptrgǫngur at Fróðá ok reimleikar, en Þuríði batnaði sóttarinnar, svá at hon varð heil. Um várit eptir undr þessi tók Kjartan sér hjón ok bjó at Fróðá lengi síðan ok varð enn mesti garpr.