Bókastaðir

Þorleifr hét maðr, hann var austfirzkr ok hafði orðit sekr um konumál; hann kom til Helgafells um haustit ok beiddi Snorra goða viðtǫku, en hann veik honum af hǫndum, ok tǫluðu þeir mjǫk lengi, áðr hann fór á brott. Eptir þat fór Þorleifr inn á Bólstað ok kom þar um kveldit ok var þar aðra nótt. Arnkell stóð upp snemma um morgininn ok negldi saman útihurð sína; en er Þorleifr reis upp, gekk hann til Arnkels ok beiddi hann viðtǫku. Hann svarar heldr seinliga ok spyrr, ef hann hefir fundit Snorra goða.

"Fann ek hann," segir Þorleifr, "ok vildi hann engan kost á gera at taka við mér, enda er mér lítit um," segir Þorleifr, "at veita þeim manni fylgð, er jafnan vill sinn hlut láta undir liggja við hvern mann, sem um er at eiga."

"Eigi kemr mér þat í hug," segir Arnkell, "at Snorri kaupi sínu kaupi betr, þótt hann gefi þér mat til fylgðar."

"Hér vil ek á halda um viðtǫkuna, Arnkell! sem þú ert," segir Þorleifr.

"Eigi em ek vanr," segir Arnkell, "at taka við utanheraðsmǫnnum."

Áttuz þeir þar við um hríð, helt Þorleifr á um málit, en Arnkell veik af hǫndum. Þá boraði Arnkell hurðarokann ok lagði niðr meðan tálguøxina. Þorleifr tók hana upp ok reiddi skjótt yfir hǫfuð sér ok hugði at setja í hǫfuð Arnkatli. En er Arnkell heyrði hvininn, hljóp hann undir hǫggit ok hóf Þorleif upp á bringu sér, ok kendi þar aflsmunar, þvíat Arnkell var ramr at afli; feldi hann Þorleif svá mikit fall, at honum helt við óvit, en øxin hraut ór hendi honum, ok fekk Arnkell hana tekit ok setti í hǫfuð Þorleifi ok veitti honum banasár. Sá orðrómr lagðiz á, at Snorri goði hefði þenna mann sendan til hǫfuðs Arnkatli. Snorri lét þetta mál eigi til sín taka ok lét hér rœða um hvern þat er vildi, ok liðu svá þau misseri, at eigi varð til tíðenda.

Annat haust eptir at vetrnóttum hafði Snorri goði haustboð mikit ok bauð til vinum sínum; þar var ǫldrykkja ok fast drukkit. Þar var ǫlteiti mǫrg; var þar talat um mannjǫfnuð, hverr þar væri gǫfgastr maðr í sveit eða mestr hǫfðingi; ok urðu menn þar eigi á eitt sáttir, sem optast er, ef um mannjǫfnuð er talat; váru þeir flestir, at Snorri goði þótti gǫfgastr maðr, en sumir nefndu til Arnkel; þeir váru enn sumir, er nefndu til Styr.

En er þeir tǫluðu þetta, þá svarar þar til Þorleifr kimbi: "Hví þræta menn um slíka hluti, er allir menn megu sjá, hversu er?"

"Hvat viltu til segja, Þorleifr!" sǫgðu þeir, "er þú deilir þetta mál svá mjǫk brotum?"

"Miklu mestr þykki mér Arnkell," segir hann.

"Hvat finnr þú til þess?" segja þeir.

"Þat er satt er," segir hann; "ek kalla, at þar sé sem einn maðr, er þeir eru, Snorri goði ok Styrr, fyrir tengða sakir, en engir liggja heimamenn Arnkels ógildir hjá garði hans, þeir er Snorri hefir drepit, sem Haukr, fylgðarmaðr Snorra, liggr hér hjá garði hans, er Arnkell hefir drepit."

Þetta þótti mǫnnum mjǫk mælt, ok þó satt, þar sem þeir váru komnir, ok fell niðr þetta tal. En er menn fóru í brott frá boðinu valði Snorri gjafir vinum sínum; hann leiddi Þorbrandssonu til skips inn til Rauðavíkrhǫfða.

Ok er þeir skilðu, gekk Snorri at Þorleifi kimba ok mælti: "Hér er øx, Þorleifr! er ek vil gefa þér, ok á ek þessa háskeptasta, ok mun hon eigi taka til hǫfuðs Arnkatli, þá er hann býr um hey sitt á Ørlygsstǫðum, ef þú reiðir heiman til ór Álptafirði."

Þorleifr tók við øxinni ok mælti: "Hugsa þú svá," segir hann, "at ek mun eigi dvelja at reiða øxina at honum Arnkatli, þá er þú ert búinn at hefna Hauks, fylgðarmanns þíns."

Snorri svarar: "Þat þykkiz ek eiga at yðr Þorbrandssonum, at þér haldið njósnum, nær fœri gefr á Arnkatli, en ámælið mér þá, ef ek kem eigi til móts við yðr, ef nǫkkut má at skapaz, ef þér gerið mik varan við."

Skilðu þeir við þat, at hvárirtveggju létuz búnir at ráða Arnkel af lífi, en Þorbrandssynir skyldu halda njósn um ferðir hans.

Snemma vetrar gerði íslǫg mikil ok lagði fjǫrðu alla. Freysteinn bófi gætti sauða í Álptafirði; hann var settr til at halda njósnum, ef fœri gæfi á Arnkatli. Arnkell var starfsmaðr mikill ok lét þræla sína vinna alla daga milli sólsetra. Arnkell hafði undir sik bæði lǫndin, Úlfarsfell ok Ørlygsstaði, þvíat engir urðu til at byggja lǫndin fyrir ófrelsi Þorbrandssona; en um vetrinn var þat siðr Arnkels, at flytja heyit af Ørlygsstǫðum um nætr, er nýlýsi váru, þvíat þrælarnir unnu alla daga; hirði hann ok eigi, þóat Þorbrandssynir yrði eigi varir við, þá er heyit var flutt. Þat var eina nótt um vetrinn fyrir jól, at Arnkell stóð upp um nótt ok vakði þræla sína þrjá, ok hét einn Ófeigr. Arnkell bóndi fór með þeim inn á Ørlygsstaði; þeir hǫfðu fjóra yxn ok tvá sleða með. Þorbrandssynir urðu varir við ferð þeira, ok fór Freysteinn bófi þegar um nótt út til Helgafells eptir ísnum ok kom þar, er menn hǫfðu í rekkju verit um hríð. Hann vakði upp Snorra goða.

Snorri spyrr, hvat hann vill.

Hann svarar: "Nú er ǫrninn gamli floginn á æzlit á Ørlygsstaði."

Snorri stóð upp ok bað menn klæðaz. Ok er þeir váru klæddir, tóku þeir vápn sín ok fóru níu saman inn eptir ísnum til Álptafjarðar. Ok er þeir kómu inn í fjarðarbotninn, kómu Þorbrandssynir til móts við þá sex saman; fóru þeir síðan upp til Ørlygsstaða. Ok er þeir kómu þar, þá hafði þrællinn einn heim farit með heyhlassit, en þeir Arnkell váru þá at gera annat. Þá sá þeir Arnkell, at vápnaðir menn fóru frá sæ neðan; rœddi Ófeigr um, at ófriðr mundi vera — "ok er sá einn til, at vér farim heim."

Arnkell svarar: "Hér kann ek gott ráð til, þvíat hér skulu gera hvárir, þat er betra þykkir: þit skuluð hlaupa heim ok vekja upp fylgðarmenn mína, ok munu þeir koma skjótt til móts við mik, en hér er vígi gott í stakkgarðinum, ok mun ek heðan verjaz, ef þetta eru ófriðarmenn, þvíat mér þykkir þat betra en renna; mun ek eigi skjótt verða sóttr, munu mínir menn koma skjótt til móts við mik, ef þit rekið drengiliga erendit."

Ok er Arnkell hafði þetta mælt, hófu þrælarnir á rás ok varð Ofeigr skjótari; hann varð svá hræddr, at hann gekk náliga af vitinu, ok hljóp í fjall upp ok þaðan í fors einn ok týndiz, ok heitir þar Ófeigsfors. Annarr þræll hljóp heim á bœinn, ok er hann kom til hlǫðunnar, var þar fyrir félagi hans ok bar inn heyit. Hann kallar á þann þrælinn, er hljóp, at hann skyldi leggja inn heyit með honum, en þat fannz á, at þrælnum var verkit eigi leitt, ok fór hann til með honum.

Nú er at segja frá Arnkatli, at hann kendi ferð þeira Snorra goða; þá reif hann meiðinn undan sleðanum ok hafði upp í garðinn með sér. Garðrinn var hár utan, en vaxinn mjǫk upp innan, ok var þat gott vígi; hey var í garðinum ok váru teknir á garðsetar. En er þeir Snorri kómu at garðinum, þá er eigi getit, at þeir hefðiz orð við, ok veittu þeir honum þegar atgǫngu ok mest með spjótalǫgum, en Arnkell laust af sér með meiðnum, ok gengu mjǫk í sundr spjótskǫptin fyrir þeim, en Arnkell varð eigi sárr. En er þeir hǫfðu látit skotvápnin, þá rann Þorleifr kimbi at garðinum ok hljóp upp á garðinn með brugðit sverð, en Arnkell laust sleðmeiðnum í mót honum, ok lét Þorleifr þá fallaz undan hǫgginu út af garðinum, en meiðrinn kom á garðinn, ok gekk ór garðinum upp fyrir jarðartorfa frosin, en sleðmeiðrinn brotnaði í fjǫtraraufinni ok hraut annarr hlutrinn út af garðinum. Arnkell hafði sett við heyit sverð sitt ok skjǫld; tók hann þá upp vápnin ok varðiz með þeim, varð honum þá skeinisamt; kómuz þeir þá upp í garðinn at honum, en Arnkell hljóp upp á heyit ok varðiz þaðan um hríð; en þó urðu þær málalyktir, at Arnkell fell, ok huldu þeir hann í garðinum með heyi. Eptir þetta fóru þeir Snorri heim til Helgafells. Um dráp Arnkels kvað Þormóðr Trefilsson vísu þessa:

Nú er at segja frá þrælum Arnkels, at þeir gengu inn, þá er þeir hǫfðu inn borit heyit, ok fóru af skinnstǫkkum sínum. Þá vǫknuðu fylgðarmenn Arnkels ok spurðu, hvar hann var.

Þá var, sem þrællinn vaknaði af svefni, ok svarar: "Þat er satt," segir hann, "hann mun berjaz inn á Ørlygsstǫðum við Snorra goða."

Þá hljópu menn upp ok klædduz, ok fóru sem skyndiligast inn á Ørlygsstaði ok fundu Arnkel, bónda sinn, dauðan, ok var hann ǫllum mǫnnum harmdauði, þvíat hann hefir verit allra manna bezt at sér um alla hluti í fornum sið ok manna vitrastr, vel skapi farinn, hjartaprúðr ok hverjum manni djarfari, einarðr ok allvel stiltr; hafði hann ok jafnan enn hæra hlut í málaferlum, við hverja sem skipta var; fekk hann af því ǫfundsamt, sem nú kom fram. Tóku þeir nú lík Arnkels ok bjǫggu um ok fœrðu til graptar. Arnkell var lagðr í haug við sæinn út við Vaðilshǫfða, ok er þat svá víðr haugr sem stakkgarðr mikill.

Eptir víg Arnkels váru konur til erfðar ok aðildar, ok var fyrir því eigi svá mikill reki at gǫrr um vígit, sem ván mundi þykkja um svá gǫfgan mann; en þó var sæz á vígit á þingi, ok urðu þær einar mannsektir, at Þorleifr kimbi skyldi vera utan þrjá vetr, þvíat honum var kent banasár Arnkels. En með því, at eptirmálit varð eigi svá sœmiligt, sem líkligt þótti um svá mikinn hǫfðingja, sem Arnkell var, þá fœrðu landsstjórnarmenn lǫg á því, at aldri síðan skyldi kona vera vígsakar aðili, né yngri karlmaðr en sextán vetra, ok hefir þat haldiz jafnan síðan.

Þorleifr kimbi tók sér far um sumarit með kaupmǫnnum, þeim er bjǫgguz í Straumfirði, ok var hann í sveit með stýrimǫnnum. Þat var þá kaupmanna siðr, at hafa eigi matsveina, en sjálfir mǫtunautar hlutuðu með sér, hverir búðarvǫrð skyldu halda dag frá degi; þá skyldu ok allir skiparar eiga drykk saman, ok skyldi ker standa við siglu, er drykkr var í, ok lok yfir kerinu, en sumr drykkr var í verplum, ok var þaðan bœtt í kerit, svá sem ór var drukkit. En er þeir váru mjǫk búnir, þá kom þar maðr á búðarhamar; þessi maðr var mikill vexti ok hafði byrði á baki; sýndiz mǫnnum hann nǫkkut undarligr; hann spyrr at stýrimanni, ok var honum vísat til hans búðar; hann lagði af sér baggann hjá búðardyrum ok gekk síðan inn í búðina. Hann spyrr, ef stýrimaðr vildi veita honum far um hafit. Þeir spurðu hann at nafni, en hann nefndiz Arnbjǫrn, sonr Ásbrands frá Kambi, ok kvaz vilja fara utan ok leita Bjarnar, bróður síns, er utan hafði farit fyrir nǫkkurum vetrum, ok hafði eigi til hans spurz, síðan hann fór til Danmerkr. Austmenn sǫgðu, at þá var bundinn bulki, ok þóttuz eigi leysa mega. Hann léz eigi hafa fararefni meiri, en liggja megi á bulka. En með því, at þeim þótti honum nauðsyn á ferðinni, þá tóku þeir við honum, ok var hann einn saman í mǫtuneyti ok bjó á þiljum fram. Í bagga hans váru þrjú hundruð vaðmála ok tólf vararfeldir ok farnest hans. Arnbjǫrn var liðgóðr ok ofléttr, ok virðiz kaupmǫnnum hann vel. Þeir fengu hœga útivist ok kómu við Hǫrðaland ok tóku þar útsker eitt. Þeir bjǫggu þar mat sinn á landi. Þorleifr kimbi hlaut búðarvǫrð ok skyldi gera graut. Arnbjǫrn var á landi ok gerði sér graut, hafði hann búðarketil, þann er Þorleifr skyldi hafa síðan. Gekk Þorleifr þá á land upp ok bað Arnbjǫrn fá sér ketilinn, en hann hafði þá enn eigi gǫrvan sinn graut ok hrœrði þá enn í katlinum, stóð Þorleifr yfir honum uppi. Þá kǫlluðu Austmenn af skipinu, at Þorleifr skyldi matbúa, ok sǫgðu hann vera mjǫk íslenzkan fyrir tómlæti sitt. Þá varð Þorleifi skapfátt, ok tók ketilinn, en steypði niðr grautinum Arnbjarnar ok sneri á brott síðan. Arnbjǫrn helt á þvǫrunni ok laust með henni til Þorleifs, ok kom á hálsinn; þat var lítit hǫgg; en með því at grautrinn var heitr, þá brann Þorleifr á hálsinum.

Hann mælti: "Eigi skulu Nóregsmenn at því hlæja, með því at vit erum hér komnir tveir samlendir, at þeir þurfi at draga okkr í sundr sem hunda, en minnaz skal þessa, þá er vit erum á Íslandi."

Arnbjǫrn svarar engu. Lágu þeir þar fár nætr, áðr þeim byrjaði at landi inn, ok skipuðu þar upp. Vistaðiz Þorleifr þar, en Arnbjǫrn tók sér fari með byrðingsmǫnnum nǫkkurum austr til Víkr ok þaðan til Danmerkr, at leita Bjarnar, bróður síns.

Þorleifr kimbi var tvá vetr í Nóregi ok fór síðan til Íslands með sǫmu kaupmǫnnum, ok hann fór utan; kómu þeir í Breiðafjǫrð ok tóku Dǫgurðarnes; fór Þorleifr heim í Álptafjǫrð um haustit ok lét vel yfir sér, sem vanði hans var til. Þat sama sumar kómu þeir brœðr út í Hraunhafnarósi, Bjǫrn ok Arnbjǫrn. Bjǫrn var síðan kallaðr Breiðvíkingakappi; hafði Arnbjǫrn þá góða penninga út haft, ok keypti hann þegar um sumarit, er hann kom út, land á Bakka í Hraunhǫfn. Hann var um vetrinn á Knerri með Þórði blíg, mági sínum. Arnbjǫrn var engi áburðarmaðr ok fámálugr um flesta hluti, enn hann var þó enn gildasti karlmaðr um alla hluti. Bjǫrn bróðir hans var áburðarmaðr mikill, er hann kom út, ok helt sik vel, þvíat hann hafði samit sik eptir sið útlenzkra hǫfðingja, var hann maðr miklu fríðari en Arnbjǫrn, en í engu var hann ógildari maðr, en reyndr mjǫk í framgǫngu, er hann hafði framit sik utanlands.

Um sumarit, þá er þeir váru nýkomnir út, var stefnt fjǫlment mannamót fyrir norðan heiðina undir Haugabrekkum, inn frá Fróðárósi, ok riðu þeir til kaupmenninir allir í litklæðum. Ok er þeir kómu til mannamótsins, var þar mart manna fyrir; þar var Þuríðr, húsfreyja frá Fróðá, ok gekk Bjǫrn til tals við hana, ok lagði engi maðr þat til orðs; þótti mǫnnum at vánum, at þeim yrði hjaldrjúgt, svá langt sem í milli funda hafði verit. Þar urðu áverkar með mǫnnum um daginn. Þar var særðr til ólífis maðr þeira norðanmanna, ok var hann borinn undir hrísrunn einn, er stóð á eyrinni, ok hljóp blóð mikit ór sárinu, ok stóð blóðtjǫrn í runninum. Þar var sveinninn Kjartan, sonr Þuríðar frá Fróðá; hann hafði ǫxi litla í hendi; hann hljóp at runninum ok langaði ǫxina í blóðinu.

En er þeir Heiðsynningar riðu suðr af mannamótinu, spyrr Þórðr blígr, hversu á horfiz um tal með þeim Þuríði at Fróðá. Bjǫrn lét vel yfir. Þá spurði Þórðr, hvárt hann hefði sét um daginn sveininn Kjartan, son þeira Þórodds allra saman.

"Sá ek hann," segir Bjǫrn.

"Hvern veg leiz þér á hann?" sagði Þórðr.

Þá kvað Bjǫrn vísu þessa:

Þórðr mælti: "Hvat mun Þóroddr nú til segja, hvárr ykkarr eiga mun sveininn?"

Þá kvað Bjǫrn vísu:

Þórðr mælti: "Þat mun þá vera yðart ráð, at eigaz fátt við ok snúa frá hug sínum, þar sem Þuríðr er."

"Þat mun vera gott ráð," segir Bjǫrn, "en firr er þat mínu skapi, þóat við nǫkkurn mannamun sé um at eiga, þar sem Snorri goði er, bróðir hennar."

"Þú sér nú ráð fyrir þér," segir Þórðr.

Ok skilði þar talit með þeim. Bjǫrn fór nú heim til Kambs ok tók þar bústjórn, þvíat faðir hans var þá andaðr. Hann hóf ferð sína um vetrinn yfir heiði norðr at hitta Þuríði. En þóat Þóroddi þœtti þat illa, þá þótti honum sér óhœgt vera bœtr á at ráða; talði þat í hug sér, hversu hart hann hafði af fengit, þá er hann hafði um vandat hagi þeira, en hann sá, at Bjǫrn var nú miklu kraptameiri en fyrr. Þóroddr keypti um vetrinn at Þorgrímu galdrakinn, at hon skyldi gera hríðviðri at Birni, þá er hann fœri um heiðina. Þat var einn dag, at Bjǫrn fór til Fróðár; ok um kveldit, er hann bjóz heim at fara, var þykt veðr ok regn nǫkkut, ok var hann heldr síðbúinn. En er hann kom upp á heiðina, kólnaði veðrit ok dreif; var þá svá myrkt, at hann sá eigi leiðina fyrir sér. Eptir þat laust á hríð með svá miklu hreggi, at hann fekk varla stýrt sér, tók þá at frysta at honum klæðin, er hann var áðr alvátr; fór hann þá ok svá villr, at hann vissi eigi, hvert hann horfði. Hann hitti um nóttina hellisskúta einn ok fór þar inn í ok var þar um nóttina ok hafði kalda búð. Þá kvað Bjǫrn:

Ok enn kvað hann:

Bjǫrn var úti þrjú dœgr í hellinum, áðr upp létti hríðinni, en þá kom hann af heiðinni et fjórða dœgrit, ok kom þá heim til Kambs. Hann var þrekaðr mjǫk; spurðu heimamenn hann, hvar hann hefði verit um veðrin. Bjǫrn kvað:

Bjǫrn var nú heima um vetrinn. Um várit gerði Arnbjǫrn, bróðir hans, bú á Bakka í Hraunhǫfn, en Bjǫrn bjó at Kambi ok hafði rausnarbú mikit.