Bókastaðir

Þenna vetr um jól hafði Þórólfr drykkju mikla ok veitti kappsamliga þrælum sínum; en er þeir váru druknir, eggjar hann þá, at fara inn til Úlfarsfells ok brenna Úlfar inni, ok hét at gefa þeim þar til frelsi. Þrælarnir sǫgðuz þetta mundu vinna til frelsis sér, ef hann efndi orð sín. Síðan fóru þeir sex saman inn til Úlfarsfells; tóku þeir viðkost ok drógu at bœnum ok slógu eldi í. Í þenna tíma sátu þeir Arnkell við drykkju á Bólstað; ok er þeir gengu til svefns, sá þeir eld til Úlfarsfells; fóru þá þegar til ok tóku þrælana, en sloktu eldinn; váru þá enn lítt brend húsin. Um morguninn eptir lét Arnkell flytja þrælana inn í Vaðilshǫfða, ok váru þeir þar hengðir allir. Eptir þat handsalaði Úlfarr Arnkatli fé sitt allt, ok gerðiz hann þá varnaðarmaðr Úlfars. Þetta handsal líkaði illa Þorbrandssonum, þvíat þeir þóttuz eiga allt fé eptir Úlfar, leysingja sinn, ok tókz af þessu fæð mikil með þeim Arnkatli ok Þorbrandssonum, ok máttu þeir þaðan af eigi leika saman eiga. En áðr hǫfðu þeir leikiz við, ok var Arnkell þó sterkastr at leikum, en sá maðr tók bezt í móti honum ok var annarr sterkastr, er hét Freysteinn bófi, ok var fóstri Þorbrands ok kenningarson, þvíat þat var flestra manna sǫgn, at hann væri hans son, en ambátt var móðir hans; hann var drengiligr maðr ok mikill fyrir sér. Þórólfi bægifót líkaði stórilla við Arnkel, er þrælarnir váru drepnir, ok beiddi bóta fyrir, en Arnkell synjaði þverliga, at gjalda fyrir þá nǫkkurn penning; líkaði Þórólfi nú verr en áðr.

Þat var einn dag, at Þórólfr reið út til Helgafells, at finna Snorra goða, ok bauð Snorri honum þar at vera, en Þórólfr kvaz eigi þurfa at eta mat hans — "em ek því hér kominn, at ek vil, at þú réttir hlut minn, þvíat ek kalla þik heraðshǫfðingja ok skyldan at rétta þeira manna hlut, er áðr eru vanhluta."

"Fyrir hverjum liggr hlutr þinn undir, bóndi?" sagði Snorri.

"Fyrir Arnkatli, syni mínum," segir Þórólfr.

Snorri mælti: "Þat skaltu eigi kæra, þvíat þér á svá hverr hlutr at þykkja, sem honum, því hann er betri maðr en þú."

"Þann veg er eigi," segir hann, "þvíat hann veitir mér nú mestan ágang; vil ek nú geraz vinr þinn fullkominn, Snorri! en þú tak við eptirmálum um þræla mína, er Arnkell hefir drepa látit, ok mun ek eigi mæla mér allar bœtrnar."

Snorri svarar: "Eigi vil ek ganga í deilu með ykkr feðgum."

Þórólfr svarar: "Engi ertu vinr Arnkels, en þat kann vera, at þér þykki ek féglǫggr, en nú skal eigi þat; ek veit," sagði hann, "at þú vilt eiga Krákunes ok skóginn með, er mest gersemi er hér í sveit; nú mun ek þetta allt handsala þér, en þú mæl eptir þræla mína, ok fylg því svá skǫruliga, at þú vaxir af, en þeir þykkiz ofgǫrt hafa, er mik svívirðu; vil ek ok engum manni hlífa láta, þeim er hér hafa hlut í átt, hvárt sem hann er meiri eða minni minn vandamaðr."

Snorri þóttiz mjǫk þurfa skóginn; ok er svá sagt, at hann tók handsǫlum á landinu ok tók við eptirmáli þrælanna; reið Þórólfr síðan heim ok unði vel við, en þetta mæltiz lítt fyrir af ǫðrum mǫnnum.

Um várit lét Snorri búa mál til Þórsnessþings á hendr Arnkatli um þræladrápit; fjǫlmentu þeir báðir til þingsins ok helt Snorri fram málum. Ok er mál koma í dóm, kvaddi Arnkell sér bjargkviðar ok fœrði þat til varna, at þrælarnir váru teknir með kveyktum eldi til bœjarbrennu. Þá fœrði Snorri þat fram, at þrælarnir váru óhelgir á þeim vættvangi — "en þat, at þér fœrðuð þá inn í Vaðilshǫfða ok drápuð þá þar, þat hygg ek, at þeir væri þar eigi óhelgir." Helt þá Snorri fram málinu ok eyddi bjargkviðnum Arnkels.

Eptir þat áttu menn hlut í at sætta þá, ok varð sættum á komit, skyldu þeir brœðr gera um málit, Styrr ok Vermundr; þeir dœmðu fyrir þrælana tólf aura fyrir hvern; gjaldiz féit þegar á þínginu. Ok er féit var goldit, fekk Snorri Þórólfi sjóðinn.

Hann tók við ok mælti: "Eigi ætlaða ek til þess, þá er ek fekk þér land mitt, at þú mundir þessu svá lítilmannliga fylgja, ok þat veit ek, at eigi mundi Arnkell þessa hafa varnat mér, at ek hefða slíkar bœtr fyrir þræla mína, ef ek hefða undir hann lagit."

Snorri svarar: "Þat kalla ek, at þú sér skammlauss af þessu. en eigi vil ek veðsetja virðing mína til móts við illgirni þína ok ranglæti."

Þórólfr svarar: "Þat er ok mest ván, at ek sœkja þik eigi optarr at málum, ok sofi yðr þó eigi ǫll vá heraðsmǫnnum."

Eptir þetta fóru menn af þinginu, ok unðu þeir Arnkell ok Snorri illa við þessar málalyktir, en Þórólfr þó verst, sem makligt var.

Svá er sagt, at þat gerðiz nú til tíðenda, at Ørlygr á Ørlygsstǫðum tók sótt; ok er at honum tók at líða, sat Úlfarr, bróðir hans, yfir honum; hann andaðiz af þessi sótt. En er Ørlygr var látinn, fór Arnkell þegar á Ørlygsstaði, ok tóku þeir Úlfarr fé allt undir sik, þat er þar stóð saman. En er Þorbrandssynir spurðu andlát Ørlygs, fóru þeir á Ørlygsstaði ok veittu tilkall um fé, þat er þar stóð saman, ok kalla sína eign, þat er leysingi þeira hafði átt, en Úlfarr kvaz arf eiga eptir bróður sinn at taka. Þeir spurðu, hvern hlut Arnkell vildi at eiga. Arnkell kvað Úlfar óræntan skyldu fyrir hverjum manni, meðan félag þeira væri, ef hann mætti ráða. Fóru Þorbrandssynir þá í brott, ok fyrst út til Helgafells, ok segja Snorra goða ok beiddu hann liðveizlu, en Snorri goði kvaz eigi mundu þeira mál leggja í þrætur við Arnkel, með því at þeim hafði svá slept til tekiz í fyrstunni, at þeir Arnkell hǫfðu fyrri komit hǫndum á féit. Þorbrandssynir kváðu hann eigi mundu meira stjórna, ef hann hirði eigi um slíkt.

Þetta haust eptir hafði Arnkell inni haustboð mikit, en þat var vandi hans, at bjóða Úlfari vin sínum til allra boða ok leiða hann jafnan út með gjǫfum. Þann dag, er menn skyldu frá boðinu fara af Bólstað, reið Þórólfr bægifótr heiman; hann fór at finna Spá-Gils, vin sinn — hann bjó í Þórsárdal á Spágilsstǫðum — ok bað hann ríða með sér inn á Úlfarsfellsháls. Þræll Þórólfs fór með honum.

Ok er þeir kómu inn á hálsinn, þá mælti Þórólfr: "Þar mun Úlfarr fara frá boðinu, ok meiri ván, at hann hafi gjafir sœmiligar með at fara; nú vilda ek, Spá-Gils!" segir hann, "at þú fœrir mót honum ok sætir fyrir honum undir garðinum at Úlfarsfelli, ok vil ek, at þú drepir hann, en þar til vil ek gefa þér þrjár merkr silfrs; ok ek skal bótum upp halda fyrir vígit; en þá er þú hefir drepit Úlfar, skaltu taka af honum gripi, þá er hann hefir þegit af Arnkatli; þú skalt hlaupa út með Úlfarsfelli til Krákuness; en ef nǫkkurir menn fara eptir þér, lát þá skóginn hlífa þér; far síðan á minn fund, ok svá skal ek til sjá, at þik skal eigi saka."

En með því, at Spá-Gils var ómegðarmaðr ok mjǫk féþurfi, þá tók hann við flugu þessi ok fór utan undir túngarðinn at Úlfarsfelli; sá hann þá, at Úlfarr gekk neðan frá Bólstað ok hafði skjǫld góðan, er Arnkell hafði gefit honum, ok sverð búit. Ok er þeir funduz, beiddiz Spá-Gils at sjá sverðit. Hann hœldi Úlfari mjǫk ok kvað hann vera gǫfgan mann, er hann þótti þess verðr, at þiggja enar sœmiligstu gjafir af hǫfðingjum. Úlfarr vatt við skegginu ok seldi honum sverðit ok skjǫldinn. Gils brá þegar sverðinu ok lagði í gegnum Úlfar. Eptir þat hljóp hann út með Úlfarsfelli til Krákuness.

Arnkell var úti staddr; hann sá, hvar maðr hljóp ok hafði skjǫld, ok þóttiz kenna skjǫldinn; kom honum í hug, at Úlfarr mundi eigi hafa skjǫldinn látit sjálfráðr; kvaddi Arnkell þá menn til at fara eptir manninum — "en með því," segir hann, "at hér hafa komit fram ráð fǫður míns, ok hafi þessi maðr veitt Úlfari bana, þá skulu þér þegar drepa hann, hverr sem hann er, ok látið hann eigi koma mér í augsýn. "Þá gekk Arnkell upp til Úlfarsfells; fundu þeir þar Úlfar dauðan.

Þórólfr bægifótr sá, at Spá-Gils hljóp út með Úlfarsfelli ok hafði skjǫld; þóttiz hann þá vita, hversu farit hafði með þeim Úlfari. Þá mælti hann við þrælinn, er honum fylgði: "Nú skaltu fara inn á Kársstaði ok segja Þorbrandssonum, at þeir fari til Úlfarsfells ok láti nú eigi ræna sik leysingjaarfinum, sem fyrr, því nú er Úlfarr drepinn. "Eptir þat reið Þórólfr heim ok þóttiz nú hafa vel sýslat.

En þeir, er eptir Spá-Gilsi hljópu, fengu tekit hann út við klif, er upp ríðr ór fjǫrunni; fengu þeir þá af honum sannar sǫgur. Ok er hann hafði sagt allt, sem farit hafði, tóku þeir hann af lífi ok kǫsuðu hann þar við klifit, en þeir tóku gripina ok fœrðu Arnkatli.

Þræll Þórólfs kom á Kársstaði ok sagði Þorbrandssonum orðsending Þórólfs. Þá fóru þeir út til Úlfarsfells, ok er þeir kómu þar, var Arnkell þar fyrir, ok mart manna með honum. Þá veittu Þorbrandssynir tilkall um fé, þat er Úlfarr hafði átt, en Arnkell leiddi fram váttasǫgu, þeira er við váru handsal þeira Úlfars, ok kvaz þat halda mundu, þvíat hann kvað þar eigi ósáttir á hafa gengit at lǫgum, bað þá eigi ákall veita um fé þetta, þvíat hann kvaz halda mundu sem fǫðurarfi sínum. Sá Þorbrandssynir þá sinn kost, at hverfa frá; fóru þeir þá enn út til Helgafells ok sǫgðu Snorra goða, hvar þá var komit, ok báðu hann liðveizlu. Snorri kvað enn farit hafa sem fyrr, at þeir hǫfðu orðit tafli seinni en Arnkell — "ok munu þér," sagði hann, "eigi þrífa í hendr Arnkatli eptir þessum penningum, með því at hann hefir áðr tekit undir sik lausafé, en lǫndin liggja yðr ǫllum jafnnær, ok munu þeir þau hafa, sem handsterkari eru; en þess er þó meiri ván, at Arnkell hafi hér af meira hlut, sem af ǫðrum yðrum skiptum; er þat ok satt at segja, at má yðr, þat er yfir margan gengr, þvíat Arnkell sitr nú yfir hvers manns hlut hér í heraði, ok mun þat svá vera, meðan hann lifir, hvárt sem þat er lengr eða skemr."

Þorleifr kimbi svarar: "Satt segir þú þat, Snorri! má þat ok kalla várkunn, at þú réttir eigi várn hlut við Arnkel, þvíat þú heldr engu máli til fulls við hann, því er þit eigiz við með ykkr at skipta."

Eptir þat fóru þeir Þorbrandssynir heim, ok líkaði þeim allþungt.

Snorri goði lét nú vinna Krákunesskóg ok mikit at gera um skógarhǫggit. Þórólfi bægifót þótti spillaz skógrinn; reið Þórólfr þá út til Helgafells ok beiddi Snorra at fá sér aptr skóginn, ok kvez hafa lét honum, en eigi gefit.

Snorri kvað þat skyldu skýrra vera, þá er þeir bera um, sem við handsalit váru; kvaz ok eigi skyldu skóginn láta, nema þeir bæri af honum.

Þórólfr reið þá í brott ok var í allillu skapi; hann reið þá inn á Bólstað, at finna Arnkel, son sinn. Arnkell fagnar vel fǫður sínum ok spyrr at erendum hans.

Þórólfr svarar: "Þat er erendi mitt hingat, at ek sé missmíði á, at fæð er með okkr; vilda ek, at nú legðim vit þat niðr ok tœkim upp frændsemi okkra, þvíat þat er óskapligt, at vit sém ósáttir, þvíat mér þœtti, sem vit myndim miklir verða hér í heraði við harðfengi þína, en ráðagerðir mínar."

"Því betr þœtti mér," segir Arnkell, "er fleira væri með okkr."

"Þat vil ek," sagði Þórólfr, "at vit hafim upphaf at sættargerð okkarri ok vináttu, at vit heimtum Krákunesskóg at Snorra goða, þvíat mér þykkir þat verst, er hann skal sitja yfir hlut okkrum, en hann vill nú eigi lausan láta skóginn fyrir mér ok kallar, at ek hafa gefit honum, en þat er lygð," segir hann.

Arnkell svarar: "Eigi gerðir þú þat til vináttu við mik, er þú fekkt Snorra skóginn, ok mun ek eigi gera þat fyrir róg þitt, at deila við Snorra um skóginn; en veit ek, at hann hefir eigi réttar heimildir á skóginum, en eigi vil ek, at þú hafir þat fyrir illgirni þína, at gleðjaz af deilu okkarri."

"Þat hygg ek," segir Þórólfr, "at meirr komi þar til lítilmenska, en þú sparir, at ek henda gaman at deilu ykkarri."

"Haf þú þat fyrir satt, sem þú vill þar um," segir Arnkell, "en eigi mun ek svá búit deila um skóginn við Snorra."

Við þetta skildu þeir feðgar; fór Þórólfr heim ok unir stórilla sínum hlut ok þykkiz nú eigi sinni ár fyrir borð koma.

Þórólfr bægifótr kom heim um kveldit ok mælti við engan mann; hann settiz niðr í ǫndvegi sitt ok mataðiz eigi um kveldit; sat hann þar eptir, er menn fóru at sofa. En um morguninn, er menn stóðu upp, sat Þórólfr þar enn ok var dauðr. Þá sendi húsfreyja mann til Arnkels ok bað segja honum andlát Þórólfs; reið þá Arnkell upp í Hvamm ok nǫkkurir heimamenn hans; ok er þeir kómu í Hvamm, varð Arnkell þess víss, at faðir hans var dauðr ok sat í hásæti, en fólk allt var óttafullt, þvíat ǫllum þótti óþokki á andláti hans. Gekk Arnkell nú inn í eldaskálann ok svá inn eptir setinu á bak Þórólfi; hann bað hvern at varaz, at ganga framan at honum, meðan honum váru eigi nábjargir veittar; tók Arnkell þá í herðar Þórólfi, ok varð hann at kenna aflsmunar, áðr hann kœmi honum undir; síðan sveipaði hann klæðum at hǫfði Þórólfi ok bjó um hann eptir siðvenju. Eptir þat lét hann brjóta vegginn á bak honum ok draga hann þar út. Síðan váru yxn fyrir sleða beittir, var Þórólfr þar í lagðr, ok óku honum upp í Þórsárdal, ok var þat eigi þrautarlaust, áðr hann kom í þann stað, sem hann skyldi vera; dysjuðu þeir Þórólf þar ramliga. Eptir þat reið Arnkell heim í Hvamm ok kastaði sinni eign á fé þat allt, er þar stóð saman, ok faðir hans hafði átt; var Arnkell þar þrjár nætr, ok var þessa stund tíðendalaust; fór hann síðan heim.

Eptir dauða Þórólfs bægifóts þótti mǫrgum mǫnnum verra úti, þegar er sólina lægði; en er á leið sumarit, urðu menn þess varir, at Þórólfr lá eigi kyrr; máttu menn þá aldri í friði úti vera, þegar er sól settiz. Þat var ok með, at yxn, þeir er Þórólfr var ekinn á, urðu trǫllriða, ok allt fé, þat er nær kom dys Þórólfs, œrðiz ok œpti til bana. Smalamaðr í Hvammi kom svá opt heim, at Þórólfr hafði eltan hann. Sá atburðr varð um haustit í Hvammi, at hvárki kom heim smalamaðr né féit, ok um morguninn var leita farit, ok fannz smalamaðr dauðr skamt frá dys Þórólfs; var hann allr kolblár, ok lamit í hvert bein; var hann dysjaðr hjá Þórólfi; en fénaðr allr, sá er verit hafði í dalnum, fannz sumr dauðr, en sumr hljóp á fjǫll ok fannz aldri. En ef fuglar settuz á dys Þórólfs, fellu þeir niðr dauðir. Svá gerðiz mikill gangr at þessu, at engi maðr þorði at beita upp í dalinn. Opt heyrðu menn úti dunur miklar um nætr í Hvammi; urðu menn ok þess varir, at opt var riðit skálanum. Ok er vetr kom, sýndiz Þórólfr opt heima á bœnum ok sótti mest at húsfreyju; varð ok mǫrgum manni at þessu mein, en henni sjálfri helt við vitfirring. Svá lauk þessu, at húsfreyja léz af þessum sǫkum; var hon ok fœrð upp í Þórsárdal ok var dysjuð hjá Þórólfi. Eptir þetta stukku menn burt af bœnum; tók Þórólfr nú at ganga svá víða um dalinn, at hann eyddi alla bœi í dalnum; svá var ok mikill gangr at aptrgǫngum hans, at hann deyddi suma menn, en sumir stukku undan; en allir menn, þeir er létuz, váru sénir í ferð með Þórólfi; kærðu menn nú þetta vandkvæði mjǫk; þótti mǫnnum Arnkell eiga at ráða bœtr á. Arnkell bauð þeim ǫllum til sín, er þat þótti vildara en vera annarsstaðar; en hvar sem Arnkell var staddr, varð aldri þar mein at Þórólfi ok sveitungum hans. Svá váru allir menn hræddir við aptrgǫngur Þórólfs, at engir menn þorðu at fara ferða sinna, þóat erendi ætti, um vetrinn. En er af leið vetrinn, váraði vel; ok er þeli var ór jǫrðu, sendi Arnkell mann inn á Kársstaði eptir Þorbrandssonum, ok bað þá fara til með sér, at fœra Þórólf braut ór Þórsárdal ok leita annars legstaðar. Jafnskylt var ǫllum mǫnnum í lǫgum þeira, at fœra dauða menn til graptrar, sem nú, ef þeir váru kvaddir. En er Þorbrandssynir heyrðu þetta, kváðu þeir sér enga nauðsyn til bera, at leysa vandkvæði Arnkels eða manna hans.

Þá svarar Þorbrandr karl: "Þat er nauðsyn," segir hann, "at fara ferðir þær allar, er mǫnnum eru lǫgskuldir til, ok eru þér nú þess beiddir, er þér eiguð eigi at synja."

Þá mælti Þóroddr við sendimanninn: "Far þú, ok seg Arnkatli, at ek mun fara ferð þessa fyrir oss brœðr, ok kem ek til Úlfarsfells, ok finnumz þar."

Nú fór sendimaðrinn ok sagði Arnkatli; bjó hann nú ferð sína, ok váru þeir tólf saman; hǫfðu þeir með sér eyki ok graftól, fóru þeir fyrst til Úlfarsfells ok fundu þar Þórodd Þorbrandsson, ok váru þeir þrír saman. Þeir fóru upp yfir hálsinn ok kómu í Þórsárdal ok til dysjar Þórólfs; brjóta dysina ok finna Þórólf þar ófúinn, ok var hann nú enn illiligsti; þeir tóku hann upp ór grǫfinni ok lǫgðu hann í sleða ok beittu fyrir tvá sterka yxn, ok drógu hann upp á Úlfarsfellsháls, ok váru þá þrotnir yxninir ok teknir aðrir, ok drógu hann upp á hálsinn; ætlaði Arnkell at fœra hann inn á Vaðilshǫfða ok jarða hann þar. En er þeir kómu inn á hálsbrúnina, þá œrðuz yxninir ok urðu þegar lausir ok hljópu þegar af hálsinum fram ok stefndu út með hlíðinni fyrir ofan garð at Úlfarsfelli ok þar út til sævar, ok váru þá sprungnir báðir. En Þórólfr var þá svá þungr, at þeir fengu hvergi komit honum talsvert; fœrðu þeir hann þá á einn lítinn hǫfða, er þar var hjá þeim, ok jǫrðuðu hann þar, ok heitir þar síðan Bægifótshǫfði. Lét Arnkell síðan leggja garð um þveran hǫfðann fyrir ofan dysina svá hávan, at eigi komz yfir nema fugl fljúgandi, ok sér enn þess merki. Lá Þórólfr þar kyrr alla stund, meðan Arnkell lifði.

Snorri goði lét vinna Krákunesskóg allt at einu, þóat Þórólfr bægifótr hefði um vandat; en þat fannz á Arnkatli goða, at honum þótti eigi at lǫgum farit hafa heimildartakan á skóginum, þótti honum Þórólfr hafa gǫrt arfsvik í því, er hann hafði fengit Snorra goða skóginn. Þat var eitt sumar, er Snorri sendi þræla sína at vinna skóginn, ok hjǫggu þeir timbr mart ok hlóðu saman ok fóru heim eptir þat. En er timbrit þornaði, lét Arnkell, sem hann mundi heim bera timbrit, en þat varð þó eigi; en þó bað hann smalamann sinn verða varan við, þá er Snorri léti sœkja timbrit, ok segja sér. En er þurr var viðrinn, sendi Snorri þræla sína þrjá at sœkja viðinn; hann fekk til Hauk, fylgðarmann sinn, at fylgja þrælunum til styrks við þá; fóru þeir síðan ok bundu timbrit á tólf hesta; sneru síðan heim á leið. Smalamaðr Arnkels varð varr við ferð þeira ok segir Arnkatli; hann tók vápn sín ok reið eptir þeim ok gat fundit þá út frá Svelgsá milli ok Hóla; ok þegar hann kemr eptir þeim, hljóp Haukr af baki ok lagði til Arnkels með spjóti; kom þat í skjǫldinn, ok varð hann eigi sárr. Þá hljóp Arnkell af baki ok lagði til Hauks með spjóti, ok kom þat á hann miðjan, ok fell hann, þar sem nú heitir Hauksá. Ok er þrælarnir sá fall Hauks, tóku þeir á rás ok hljópu heim á leið, ok elti Arnkell þá allt um Ǫxnabrekkur. Hvarf þá Arnkell aptr ok rak heim með sér viðarhestana; tók af þeim viðinn, en lét lausa hestana, ok festi reipin upp á þá; var þeim síðan vísat út með fjalli; ganga þá hestarnir til þess, er þeir kómu heim til Helgafells. Spurðuz nú þessi tíðendi; stóð allt kyrt þessi misseri; en um várit eptir bjó Snorri goði til vígsmálit Hauks til Þórsnessþings, en Arnkell bjó frumhlaupit til óhelgi Hauki; ok fjǫlmentu mjǫk hvárirtveggju til þingsins ok gengu með miklu kappi at þessum málum. En þær urðu málalyktir, at Haukr varð óheilagr at frumhlaupinu, ok ónýttuz mál fyrir Snorra goða, ok riðu við þat heim af þinginu; váru þá dylgjur miklar með mǫnnum um sumarit.