Bókastaðir

Guttormr hét maðr, sonr Sigurðar hjartar. Hann var móðurbróðir Haralds konungs. Hann var fóstrfaðir konungs ok ráðamaðr fyrir liði hans, því at konungr var þá á barns aldri, fyrst er hann kom til ríkis. Guttormr var hertogi fyrir liði Haralds konungs, þá er hann vann land undir sik. Ok var hann í ǫllum orrustum þeim, er konungr átti, þá er hann gekk til lands í Noregi. En er Haraldr var orðinn einvaldskonungr yfir landi ǫllu ok hann settisk um kyrrt, þá gaf hann Guttormi frǽnda sínum Vestrfold ok Austr-Agðir ok Hringaríki ok land þat allt, er átt hafði Halfdan svarti, faðir hans. Guttormr átti sonu tvá ok dǿtr tvǽr. Synir hans hétu Sigurðr ok Ragnarr, en dǿtr hans Ragnhildr ok Áslaug.

Guttormr tók sótt. En er at honum leið, þá sendi hann menn á fund Haralds konungs ok bað hann sjá fyrir bǫrnum sínum ok fyrir ríki sínu. Lítlu síðar andaðisk hann.

En er konungr spurði andlát hans, þá lét hann kalla til sín Hallvarð harðfara ok þá brǿðr, sagði, at þeir skuldu fara sendifǫr hans austr í Vík. Konungr var þá staddr í Þrándheimi.

Þeir brǿðr bjuggusk til ferðar þeirrar sem vegligast. Vǫlðu sér lið ok hǫfðu skip þat er þeir fengu bezt. Þeir hǫfðu þat skip er átt hafði Þórolfr Kveld-Ulfsson ok þeir hǫfðu tekit af Þorgilsi gjallanda. En er þeir váru búnir ferðar sinnar, þá sagði konungr þeim ørendi, at þeir skuldu fara austr til Túnsbergs. Þar var þá kaupstaðr. Þar hafði Guttormr haft atsetu.

Skuluð þit, sagði konungr, fǿra mér sonu Guttorms. en dǿtr hans skulu þar upp fǿðask, til þess er ek gifti þǽr. Skal ek fá menn til at varðveita ríkit ok veita meyjunum fóstr.

En er þeir brǿðr váru búnir, þá fara þeir leið sína ok byrjaði þeim vel. Kómu þeir um várit í Vík austr til Túnsbergs ok báru þar fram ørendi sín. Taka þeir Hallvarðr við sonum Guttorms ok miklu lausafé. Fara þeir, þá er þeir eru búnir, aftr á leið. Byrjaði þeim þá nokkurum mun seinna. ok varð ekki til tíðenda í þeirra ferð, fyrr en þeir sigla norðr um Sognsǽ byr góðan ok bjart veðr ok váru þá allkátir.

Kveld-Ulfr ok þeir Skalla-Grímr heldu njósnum jafnan um sumarit inn á þjóðleiðinni. Skalla-Grímr var hverjum manni skyggnri. Hann sá sigling þeirra Hallvarðs ok kenndi skipit, því at hann hafði þat skip sét fyrr, þá er Þorgils fór með. Skalla-Grímr helt vǫrð á um ferð þeirra. hvar þeir lǫgðu til hafnar um kveldit. Síðan ferr hann aftr til liðs síns ok segir Kveld-Ulfi þat, er hann hafði sét, svá þat, at hann hafði kennt skipit, þat er þeir Hallvarðr hǫfðu tekit af Þorgilsi ok Þórolfr hafði átt, ok þar mundu þeir menn nokkurir fylgja, er veiðr mundi í vera.

Síðan búask þeir ok búa báða bátana ok hǫfðu 20 menn á hvárum. Stýrði ǫðrum Kveld-Ulfr, en ǫðrum Skalla-Grímr. Róa þeir síðan ok leita skipsins, en er þeir koma at, þar er skipit lá, þá lǫgðu þeir at landi.

Þeir Hallvarðr hǫfðu tjaldat yfir skipi sínu ok hǫfðu þá lagizk til svefns. En er þeir Kveld-Ulfr kómu at þeim, þá hljópu varðmenn upp, er sátu við bryggjusporð, ok kǫlluðu á skip út, báðu menn upp standa, sǫgðu at ófriðr fór at þeim. Hljópu þeir Hallvarðr til vápna sinna.

En er þeir Kveld-Ulfr kómu at bryggjusporðinum, þá gekk hann út at skutbryggju. en Skalla-Grímr gekk fram at bryggjunni. Kveld-Ulfr hafði í hendi bryntroll. En er hann kom á skipit, þá bað hann menn sína ganga it ýtra með borðum ok hǫggva tjǫldin ór klofum. En hann óð aftr til lyftingarinnar. Ok svá er sagt, at þá hamaðisk hann ok fleiri váru þeir fǫrunautar hans, er þá hǫmuðusk. Þeir drápu menn þá alla, er fyrir þeim urðu. Slíkt sama gerði Skalla-Grímr, þar er hann gekk um skipit. léttu þeir feðgar eigi, fyrr en hroðit var skipit. En er Kveld-Ulfr kom aftr at lyftingunni, reiddi hann upp bryntrollit ok høggr til Hallvarðs í gegnum hjalminn ok hǫfuðit, ok sǫkk allt at skafti. Hnykkti hann þá svá hart at sér, at hann brá Hallvarði. á loft ok slǫngði honum útbyrðis. Skalla-Grímr ruddi framstafninn ok drap Sigtrygg. Margt hljóp manna á kaf. en menn Skalla-Gríms tóku bátinn, er þeir hǫfðu þangat haft, ok reru til ok drápu þá alla, er á sundinu váru.

þar lézk alls manna Hallvarðs meirr en 50 manna. En þeir Skalla-Grímr tóku skipit þat, er þeir Hallvarðr hǫfðu þangat haft, ok fé allt þat, sem á var.

Þeir tóku hǫndum menn 2 eða 3 þá, er þeim þótti, sem minnstir vǽri fyrir sér, ok gáfu grið ok hǫfðu af þeim tíðendi, fréttu, hverir menn hefði verit á skipinu, ok svá, hvernig ferð þeirra hefði ǽtluð verit. En er þeir váru vísir orðnir alls hins sanna, þá kǫnnuðu þeir valinn, þann er á skipinu lá. Fannsk þeim þá þat á, at meiri hlutr manna hafði fyrir borð hlaupit ok hǫfðu týnzk en þat, er fallit hafði á skipinu. Þeir synir Guttorms hǫfðu fyrir borð hlaupit ok hǫfðu týnzk. Þá var annarr þeirra 12 vetra en annarr 10, ok hinir vǽnligstu menn.

Síðan lét Skalla-Grímr lausa fara þá menn, er hann hafði grið gefit, ok bað þá fara á fund Haralds konungs ok segja honum vendiliga frá þeim tíðendum, er þar gerðusk, ok svá, hverir þar hǫfðu at verit. Skuluð þér, segir hann, bera til konungs kviðling þenna.

Síðan fluttu þeir Grímr skipit með farmi út til skipa sinna. Skiftu þá skipunum, hlóðu þetta, er þá hǫfðu þeir fengit. en ruddu hitt, er þeir hǫfðu áðr ok minna var. báru þar í grjót ok brutu þar á raufar ok søkkðu niðr. Sigldu síðan á haf út, þegar byr gaf.

Svá er sagt, at þeim mǫnnum vǽri farit, er hamrammir eru, eða þeim, er berserksgangr var á, at meðan þat var framit, þá váru þeir svá sterkir, at ekki helzk við þeim. en fyrst, er af var gengit, þá váru þeir ómáttkari en at vanða. Kveld-Ulfr var ok svá, at þá er af honum gekk hamremmin, þá kenndi hann mǿði af sókn þeirri, er hann hafði veitt, ok var hann þá af ǫllu saman ómáttigr, svá at hann lagðisk í rekkju.

En byrr bar þá í haf út. Kveld-Ulfr réð fyrir skipi því, er þeir hǫfðu tekit af þeim Hallvarði. Þeim byrjaði vel ok heldu mjǫk samfloti, svá at hvárir vissu lǫngum til annarra.

En er sóttisk hafit, þá elnaði sótt á hendr Kveld-Ulfi. En er dró at því, at hann var banvǽnn, þá kallaði hann til skipverja sinna ok sagði þeim, at honum þótti glíkligt, at þá mundi brátt skilja vega þeirra. Hefi ek, sagði hann, ekki kvellisjúkr verit. en ef svá ferr, sem mér þykkir nú glíkligast, at ek ǫndumk, þá gerið mér kistu ok látið mik fara fyrir borð. Ok verðr þetta annan veg en ek hugða, at vera mundi, ef ek skal eigi koma til Íslands ok nema þar land. Þér skuluð bera kveðju mína Grími, syni mínum. þá er þér finnizk. ok segið honum þat með, ef svá verðr, at hann kemr til Íslands, ok beri svá at, þó at þat muni óglíkligt þykkja, at ek sjá þar fyrir, þá taki hann sér þar bústað sem nǽst því, er ek hefi at landi komit.

Lítlu síðar andaðisk Kveld-Ulfr. Gerðu skipverjar hans svá, sem hann hafði fyrir mǽlt, at þeir lǫgðu hann í kistu ok skutu síðan fyrir borð.

Grímr hét maðr, sonr Þóris, Ketils sonar kjǫlfara, kynstórr maðr ok auðigr. Hann var skipveri Kveld-Ulfs. Hann hafði verit aldavinr þeirra feðga ok hafði verit í ferðum bǽði með þeim ok Þórolfi. Hafði hann ok fengit reiði konungs fyrir þá sǫk. Hann tók til forráða skipit, eftir er Kveld-Ulfr var dauðr.

En er þeir váru komnir við Ísland, þá sigldu þeir sunnan at landi. Þeir sigldu vestr fyrir landit, því at þeir hǫfðu þat spurt, at Ingolfr hafði sér þar bústað tekit. En er þeir kómu fyrir Reykjanes ok þeir sá firðinum upp lúka, þá stefna þeir inn í fjǫrðinn báðum skipunum. Veðr gerði hvasst ok vǽta mikil ok þoka. Skilðusk þá skipin. Sigldu þeir inn eftir Borgarfirði, til þess er þraut sker ǫll. Kǫstuðu þá akkerum, til þess er veðr lǽgði ok ljóst gerði. Þá biðu þeir flǿðar. Síðan fluttu þeir skipit upp í árós nokkurn. Sú er kǫlluð Gufuá. Leiddu þar skipit upp eftir ánni, svá sem gekk. Báru síðan farm af skipinu ok bjuggusk þar um hinn fyrsta vetr.

Þeir kǫnnuðu landit með sjó, bǽði upp ok út. En er þeir hǫfðu skammt farit, þá fundu þeir í vík einni, hvar upp var rekin kista Kveld-Ulfs. Fluttu þeir kistuna á nes þat, er þar varð, settu hana þar niðr ok hlóðu at grjóti.

Skalla-Grímr kom þar at landi, er nes mikit gekk í sjó út, ok eið mjótt fyrir ofan nesit, ok báru þar farm af. Þat kǫlluðu þeir Knarrarnes.

Síðan kannaði Skalla-Grímr landit, ok var þar mýrlendi mikit ok skógar víðir, langt í milli fjalls ok fjǫru, selveiðar gnógar ok fiskifang mikit. En er þeir kǫnnuðu landit suðr með sjónum, ok varð þá fyrir þeim fjǫrðr mikill, en er þeir fóru inn með firði þeim, þá léttu þeir eigi fyrr ferðinni en þeir fundu fǫrunauta sína, Grím hinn háleyska ok þá fǫrunauta. Varð þar fagnafundr. Sǫgðu þeir Skalla-Grími, at Kveld-Ulfr var þar til lands kominn ok þeir hǫfðu hann jarðat. Síðan fylgðu þeir Skalla-Grími þar til, ok sýndisk honum svá, sem þaðan mundi skammt á brott, þar er bólstaðargerð góð mundi vera.

Fór Grímr þá í brott ok aftr til skipverja sinna. Ok sátu þar hvárir um vetrinn, sem þeir hǫfðu at komit.

Þá nam Skalla-Grímr land milli fjalls ok fjǫru, Mýrar allar út til Selalóns ok it efra til Borgarhrauns, en suðr til Hafnarfjalla, ok allt þat land, er vatnfǫll deila til sjóvar. Hann flutti um várit eftir skipit suðr til fjarðarins ok inn í vág þann, er nǽstr var því, er Kveld-Ulfr hafði til lands komit, ok setti þar bǿ ok kallaði at Borg, en fjǫrðinn Borgarfjǫrð. ok svá heraðit upp frá kenndu þeir við fjǫrðinn.

Grími hinum háleyska gaf hann bústað fyrir sunnan Borgarfjǫrð, þar er kallat var á Hvanneyri. Þar skammt út frá skarsk inn vík ein mikil. Fundu þeir þar andir margar ok kǫlluðu Andakíl, en Andakílsá, er þar fell til sjóvar. Upp frá á þeirri til þeirrar ár, er kǫlluð var Grímsá, þar í milli átti Grímr land.

Um várit, þá er Skalla-Grímr lét reka kvikfé sitt útan með sjó, þá kómu þeir á nes eitt lítit ok veiddu þar alftir nokkurar ok kǫlluðu Alftanes.

Skalla-Grímr gaf land skipverjum sínum. Ána gaf hann land milli Langár ok Háfslǿkjar. Ok bjó hann at Ánabrekku. Sonr hans var Ǫnundr sjóni. Grímolfr byggði fyrst á Grímolfsstǫðum. Við hann er kennd Grímolfsfit ok Grímolfslǿkr. Grímr hét sonr hans, er bjó fyrir sunnan fjǫrð. Hans sonr var Grímarr, er bjó á Grímarsstǫðum. Um hann deildu þeir Þorsteinn ok Tungu-Oddr. Grani bjó at Granastǫðum í Digranesi. Þorbirni krum gaf hann land upp með Gufuá ok Þórði beigalda. Bjó Krumr í Krumshólum, en Þórðr at Beigalda. Þóri þurs ok þeim brǿðrum gaf hann land upp frá Einkunnum ok it ýtra með Langá. Þórir þurs bjó á stǫðum. Hans dóttir var Þórdís stǫng, er bjó í Stangarholti síðan. Þorgeirr bjó á Jarðlangsstǫðum.

Skalla-Grímr kannaði land upp um herað. Fór fyrst inn með Borgarfirði, til þess er fjǫrðinn þraut, en síðan með ánni fyrir vestan, er hann kallaði Hvítá, því at þeir fǫrunautar hǫfðu eigi sét fyrr vǫtn þau, er ór jǫklum hǫfðu fallit. Þótti þeim áin undarliga lit. Þeir fóru upp með Hvítá. Þá kǫlluðu þeir Norðrá. Ok fóru upp með þeirri á, til þess er enn varð á fyrir þeim. Ok var þat lítit vatnfall. Fóru þeir yfir á þá ok enn upp með Norðrá. Sá þá brátt, hvar hin lítla áin fell ór gljúfrum, ok kǫlluðu þá Gljúfrá. Síðan fóru þeir yfir Norðrá ok fóru aftr enn til Hvítár ok upp með henni. Varð þá enn brátt á, sú er þvers varð, fyrir þeim ok fell í Hvítá. Þá kǫlluðu þeir Þverá. Þeir urðu þess varir, at þar var hvert vatn fullt af fiskum. Síðan fóru þeir út aftr til Borgar.

Skalla-Grímr var iðjumaðr mikill. Hann hafði með sér jafnan margt manna. lét sǿkja mjǫk fǫng, þau er fyrir váru ok til atvinnu mǫnnum váru, því at þá fyrst hǫfðu þeir fátt kvikfjár, hjá því sem þurfti til fjǫlmennis þess, sem var. En þat sem var kvikfjárins, þá gekk ǫllum vetrum sjalfala í skógum. Skalla-Grímr var skipasmiðr mikill. en rekavið skorti eigi vestr fyrir Mýrar. Hann lét gera bǿ á Alftanesi ok átti þar bú annat. Lét þaðan sǿkja útróðra ok selveiðar ok eggver, er þá váru gnóg fǫng þau ǫll, svá rekavið at láta at sér flytja. Hvalakvámur váru þá ok miklar, ok skjóta mátti sem vildi. Allt var þat þá kyrrt í veiðistǫð, er þat var óvant manni. It þriðja bú átti hann við sjóinn á vestanverðum Mýrum. Var þar enn betr komit at sitja fyrir rekum. ok þar lét hann hafa sǽði ok kalla at Ǫkrum. Eyjar lágu þar út fyrir, er hvalr fannsk í, ok kǫlluðu þeir Hvalseyjar. Skalla-Grímr hafði ok menn sína uppi við laxárnar til veiða. Odd einbúa setti hann við Gljúfrá at gǽta þar laxveiðar. Oddr bjó undir Einbúabrekkum. Við hann er kennt Einbúanes. Sigmundr hét maðr, er Skalla-Grímr setti við Norðrá. Hann bjó þar, er kallat var á Ásmundarstǫðum. þar er nú kallat at Haugum. Við hann er kennt Sigmundarnes. síðan fǿrði hann bústað sinn í Munúðarnes, þótti þar hǿgra til laxveiða.

En er fram gekk mjǫk kvikfé Skalla-Gríms, þá gekk féit upp til fjalla allt á sumrum. Hann fann mikinn mun á, at þat fé varð betra ok feitara, er á heiðum gekk, svá þat, at sauðfé helzk á vetrum í fjalldǫlum, þó at eigi verði ofan rekit. Síðan lét Skalla-Grímr gera bǿ uppi við fjallit ok átti þar bú. Lét þar varðveita sauðfé sitt. Þat bú varðveitti Gríss, ok er við hann kennd Grísartunga. Stóð þar á mǫrgum fótum fjárafli Skalla-Gríms.

Stundu síðar en Skalla-Grímr hafði út komit, kom skip af hafi í Borgarfjǫrð, ok átti sá maðr, er Óleifr var kallaðr halti. Hann hafði með sér konu sína ok bǫrn ok annat frǽndlið sitt, ok hafði svá ǽtlat ferð sína at fá sér bústað á Íslandi. Óleifr var maðr auðigr ok kynstórr ok spakr at viti. Skalla-Grímr bauð Óleifi heim til sín til vistar ok liði hans ǫllu, en Óleifr þekkðisk þat. ok var hann með Skalla-Grími hinn fyrsta vetr, er Óleifr var á Íslandi.

En eftir um várit vísaði Skalla-Grímr Óleifi til landskostar fyrir sunnan Grímsá, Hvítá er upp frá Grímsá til Flókadalsár. Óleifr þekkðisk þat ok fór þangat búferli sínu ok setti þar bústað, er heitir at Varmalǿk. Hann var gǫfugr maðr. Hans synir váru þeir Ragi í Laugardal ok Þórarinn Ragabróðir, er lǫgsǫgu tók á Íslandi nǽst eftir Hrafn Hǿngsson. Þórarinn bjó at Varmalǿk. Hann átti Þórdísi dóttur Óláfs feilans, systur Þórðar gellis.

Haraldr konungr hinn hárfagri lagði eigu sína á jarðir þǽr allar, er þeir ok Kveld-Ulfr ok Skalla-Grímr hǫfðu eftir átt í Noregi, ok allt þat fé annat, er hann náði. Hann leitaði ok mjǫk eftir mǫnnum þeim, er verit hǫfðu í ráðum ok vitorðum eða nokkurum tilbeina með þeim Skalla-Grími um verk þau, er þeir unnu, áðr Skalla-Grímr fór ór landi á brott. Ok svá kom sá fjándskapr, er konungi var á þeim feðgum, at hann hataðisk við frǽndr þeirra eða aðra nauðhleytamenn eða þá menn er, hann vissi, at þeim hǫfðu allkǽrir verit í vináttu. Sǽttu sumir af honum refsingum, ok margir flýðu undan ok leituðu sér hǽlis. Sumir innan lands, en sumir flýðu með ǫllu af landi á brott.

Yngvarr, mágr Skalla-Gríms, var einn af þessum mǫnnum, er nú var frá sagt. Tók hann þat ráð, at hann varði fé sínu, svá sem hann mátti, í lausaeyri ok fekk sér hafskip, réð þá menn til ok bjó ferð sína til Íslands, því at hann hafði þá spurt, at Skalla-Grímr hafði tekit þar staðfestu ok eigi mundi þar skorta landakosti með Skalla-Grími. En er þeir váru búnir ok byr gaf, þá sigldi hann í haf ok greiddisk ferð hans vel. Kom hann til Íslands fyrir sunnan landit ok helt vestr fyrir Reykjanes ok sigldi inn á Borgarfjǫrð ok helt inn í Langá ok upp allt til fors. Báru þar farm af skipinu.

En er Skalla-Grímr spurði atkvámu Yngvars, þá fór hann þegar á fund hans ok bauð honum til sín með svá mǫrgum mǫnnum, sem hann vildi. Yngvarr þekkðisk þat. Var skipit upp sett, en Yngvarr fór til Borgar með marga menn ok var þann vetr með Skalla-Grími. En at vári bauð Skalla-Grímr honum landakosti. Hann gaf Yngvari bú þat, er hann átti á Alftanesi ok land inn til Leirulǿkjar ok út til Straumfjarðar. Síðan fór hann til útbús þess ok tók þar við. Ok var hann hinn nýzti maðr ok hafði auð fjár. Skalla-Grímr gerði þá bú í Knarrarnesi ok átti þar bú lengi síðan.

Skalla-Grímr var járnsmiðr mikill ok hafði rauðablástr mikinn á vetrinn. Hann lét gera smiðju með sjónum mjǫk langt út frá Borg, þar sem heitir Raufarnes. Þótti honum skógar þar fjarlǽgir. En er hann fekk þar engi stein þann, er svá vǽri harðr eða sléttr, at honum þǿtti gott at lýja járn við, því at þar er ekki malargrjót. Eru þar smáir sandar allt með sjó. Þat var eitt kveld þá er aðrir menn fóru at sofa, at Skalla-Grímr gekk til sjóvar ok hratt fram skipi áttǽru, er hann átti, ok reri út til Miðfjarðareyja. Lét þá hlaupa niðr stjóra fyrir stafn á skipinu. Síðan sté hann fyrir borð ok kafaði ok hafði upp með sér stein ok fǿrði upp í skipit. Síðan fór hann sjalfr upp í skipit ok reri til lands ok bar steininn til smiðju sinnar ok lagði niðr fyrir smiðjudyrum ok lúði þar síðan járn við. Liggr sá steinn þar enn ok mikit sindr hjá. Ok sér þat á steininum, at hann er at hann er barðr ofan ok þat er brimsorfit grjót ok ekki því grjóti glíkt ǫðru, er þar er. ok munu nú ekki meira hefja 4 menn.

Skalla-Grímr sótti fast smiðjuverkit. en húskarlar hans vǫnduðu um ok þótti snemma risit. Þá orti hann vísu þessa: