Bókastaðir

Haraldr konungr var í Víkinni, þá er Þórolfr var í hernaðinum, ok fór um haustit til Upplanda ok þaðan norðr til Þrándheims ok sat þar um vetrinn ok hafði fjǫlmenni mikit.

Þar váru þá með konungi Sigtryggr ok Hallvarðr ok hǫfðu spurt, hvernig Þórolfr hafði búit at herbergjum þeirra í Hísingu ok hvern mannskaða ok fjárskaða, er hann hafði þar gǫrt. Þeir minntu konung oft á þat ok svá þat með, at Þórolfr hafði rænt konung ok þegna hans ok farit með hernaði þar innan lands. Þeir báðu konung orlofs til, at þeir brœðr skuldu fara með liði því, er vant var þeim at fylgja, ok sœkja heim at Þórolfi. Konungr svarar svá:

"Vera munu ykkr þykkja sakar til, þó at þit ráðið Þórolf af lífi. En ek ætla, at ykkr skorti mikit hamingju til þess verks. Er Þórolfr ekki ykkarr maki, þó at þit þykkizk vera menn hraustir eða vel at ykkr gǫrvir."

Þeir brœðr sǫgðu, at þat mundi brátt reynt verða, ef konungr vill þeim lof til gefa, ok segja, at þeir hafa oft lagt á hættu mikla við þá menn, er þeir áttu minna í at hefna, ok hafði þeim oftast orðit sigrs auðit.

En er váraði, þá bjuggusk menn ferða sinna. Þá var enn sem fyrr var sagt, at þeir Hallvarðr brœðr heldu á því máli, at þeir fari til ok taki Þórolf af lífi.

"Þeirra er, lífvænir eru, en ekki skal hér ræna, því at þetta er allt mitt fé."

Síðan gekk konungr ofan til skipanna ok flest lið með honum. En er þeir váru á skip komnir, þá tóku menn at binda sár sín.

Konungr gekk um skipit ok leit á sár manna. Hann sá, hvar maðr batt svǫðusár eitt. Konungr sagði, at ekki hafði Þórolfr veitt þat sár, "ok allt bitu honum annan veg vápnin. Fáir ætla ek, at þau bindi sárin, er hann veitti, ok skaði mikill er eftir menn slíka."

En þegar at morgni dags lét konungr draga segl sín ok sigldi suðr, sem af tók. En er á leið daginn, þá fundu þeir konungr róðrarskip mǫrg í hverju eyjarsundi, ok hafði lið þat ætlat til fundar við Þórolf, því at njósnir hans hǫfðu verit allt suðr í Naumudal ok víða um eyjar. Hǫfðu þeir orðit vísir, at þeir Hallvarðr brœðr váru komnir sunnan með lið mikit ok ætluðu at Þórolfi. Hǫfðu þeir Hallvarðr haft jafnan andviðri ok hǫfðu þeir dvalit í ýmsum hǫfnum til þess, er njósn hafði farit it efra um land, ok hǫfðu þess orðit varir njósnarmenn Þórolfs, ok hafði þetta herhlaup fyrir þá sǫk verit.

Konungr sigldi hraðbyrja til þess er, hann kom í Naumudal. Lét þar skipin eftir, en hann fór landveg í Þrándheim. Tók hann þar skip sín, sem hann hafði eftir látit. Helt þá liðinu út til Hlaða. Spurðusk brátt þessi tíðendi ok kómu fyrir þá Hallvarð, þar er þeir lágu. Sneru þeir þá aftr til konungs, ok þótti þeirra ferð heldr hæðilig.

Þeir brœðr Ǫlvir hnúfa ok Eyvindr lambi dvǫlðusk um hríð í Sandnesi. Létu þeir búa um val þann, er þar hafði fallit. Bjuggu þeir um lík Þórolfs eftir siðvenju, svá sem títt var at búa um lík gǫfugra manna. Settu eftir hann bautasteina. Þeir létu grœða sjúka menn. Þeir skipuðu ok til bús með Sigríði. Var þar eftir allr fjárafli, en mestr hafði inni brunnit húsbúnuðr ok borðbúnuðr ok klæðnuðr manna.

En er þeir brœðr váru búnir, þá fóru þeir norðan ok kómu á fund Haralds konungs, er hann var í Þrándheimi, ok váru með honum um hríð. Þeir váru hljóðir ok mæltu fátt við menn.

Þat var einnhvern dag at, þeir brœðr gengu fyrir konung. Þá mælti Ǫlvir: "Þess orlofs viljum vit brœðr þik biðja, konungr, at þú lofir okkr heimferð til búa okkarra, því at hér hafa þau tíðendi gǫrsk, er vit berum eigi skaplyndi til at eiga drykk ok sess við þá menn, er báru vápn á Þór olf, frænda okkarn."

Konungr leit við honum ok svarar heldr stutt:

"Eigi" Annan dag eftir þangat þá Ǫlvi brœðr.

"Nú skuluð þit vita," segir konungr, "um ørendi þat, er þit hófuð við mik ok beidduzk heimferðar. Hafið þit verit hér um hríð með mér ok verit vel siðaðir. En hafið vel jafnan dugat. Hefir mér til ykkar allir hlutir vel hugnat. Nú vil ek, Eyvindr, at þú farir norðr á Hálogaland. Vil ek gifta þér Sigríði á Sandnesi, konu þá, er Þórolfr hafði átt. Vil ek gefa þér fé þat allt, er Þórolfr átti. Skaltu þar hafa með vináttu mína, ef þú kannt til gæta. En Ǫlvir skal mér fylgja. Vil ek hann eigi lausan láta fyrir sakar íþrótta hans."

Þeir brœðr þǫkkuðu konungi þann sóma, er hann veitti þeim, sǫgðu, at þeir vildu þat fúsliga þekkjask. Bjósk Eyvindr þá til ferðar, fekk sér gott skip, þat er honum hœfði. Fekk konungr honum jarteignir sínar til ráðs þessa. Greiddisk ferð Eyvindar vel ok kom fram norðr í Álǫst á Sandnesi. Sigríðr tók vel við þeim. Síðan bar Eyvindr fram jarteignir konungs ok ørendi sín fyrir Sigríði ok hóf bónorð sitt við hana, sagði, at þat var konungs orðsending, at Eyvindr nái ráði þessu. En Sigríðr sá þann einn sinn kost, svá sem þá var komit, at láta konungr fyrir ráða. Fór þat ráð fram, at Eyvindr fekk Sigríðar. Tók hann þá við búi á Sandnesi ok við fé því ǫllu, er Þórolfr hafði átt. Var Eyvindr gǫfugr maðr. Váru sonr þeirra Fiðr skjalgi, faðir Eyvindar skáldaspillis, ok Geirlaug, er átti Sighvatr rauði. Fiðr inn skjalgi átti Gunnhildi, dóttur Halfdanar jarls. Móðir hennar hét Ingibjǫrg, dóttir Haralds konungs hins hárfagra. Eyvindr lambi helzk í vináttu við konung, meðan þeir lifðu báðir.

Ketill hœngr hét maðr, sonr Þorkels Naumdœla jarls ok Hrafnhildar, dóttur Ketils hœngs ór Hrafnistu. Hœngr var gǫfugr maðr ok ágætr. Hann hafði verit hinn mesti vinr Þórolfs Kveld-Ulfssonar ok frændi skyldr. Hann var þá í úthlaupi því, er liðsǫfnuðr var á Hálogalandi ok menn ætluðu til liðs við Þórolf, svá sem fyrr var ritat. En er Haraldr konungr fór norðan ok menn urðu þess varir, at Þórolfr var af lífi tekinn, þá rufu þeir sǫfnuðinn. Hœngr hafði með sér sex tigu manna ok sneri hann til Torga. En þar váru fyrir Hildiríðar synir ok hǫfðu fátt lið. En er Hœngr kom á bœinn, veitti hann þeim atgǫngu. Fellu þar Hildiríðar synir ok þeir menn flestir, er þar váru fyrir, en þeir Hœngr tóku fé allt þat, er þeir fengu.

Eftir þat tók Hœngr knǫrru tvá, þá er hann fekk mesta. Lét þar bera á út fé þat allt, er hann átti ok hann mátti með komask. Hann hafði með sér konu sína ok bǫrn, svá þá menn alla, er at þeim verkum hǫfðu verit með honum. Baugr hét maðr, fóstbróðir Hœngs, ættstórr maðr ok auðigr. Hann stýrði ǫðrum knerrinum. En er þeir váru búnir, ok byr gaf, þá sigldu þeir í haf út.

Fám vetrum áðr hǫfðu þeir Ingolfr ok Hjǫrleifr farit at byggja Ísland, ok var mǫnnum þá alltíðrœtt um þá ferð. Sǫgðu menn þar vera allgóða landkosti.

Hœngr sigldi vestr í haf ok leitaði Íslands. En er þeir urðu við land varir, þá váru þeir fyrir sunnan at komnir. En fyrir því, at veðr var hvasst, en brim á landit ok ekki hafnligt, þá sigldu þeir vestr um landit fyrir sandana. En er veðrit tók minnka ok lægja brim, þá varð fyrir þeim áróss mikill, ok heldu þeir þar skipunum upp í ána ok lǫgðu við it vestra land. Sú á heitir nú Þjórsá. Fell þá miklu þrǫngra ok var djúpari en nú er. Þeir ruddu skipin. Tóku þá ok kǫnnuðu landit fyrir austan ána ok fluttu eftir sér búfé sitt. Var Hœngr hinn fyrsta vetr fyrir austan Rangá hina ýtri. En um várit kannaði hann austr landit ok nam þá land milli Þjórsár ok Markarfljóts, á milli fjalls ok fjǫru, ok byggði at Hofi við Rangá hina eystri.

Ingunn kona hans fœddi barn um várit, þá er þau hǫfðu þar verit hinn fyrsta vetr, ok hét sveinn sá Hrafn. En er hús váru þar ofan tekin, þá var þar síðan kallat Hrafntóftir.

Hœngr gaf Baugi land í Fljótshlíð ofan frá Merkiá til árinnar fyrir útan Breiðabólstað, ok bjó hann at Hlíðarenda. Ok frá Baugi er komin mikil kynslóð í þeirri sveit. Hœngr gaf land skipverjum sínum, en seldi sumum við lítlu verði, ok eru þeir landnámamenn kallaðir.

Stórolfr hét sonr Hœngs. Hann átti Hválinn ok Stórolfsvǫll. Hans sonr var Ormr hinn sterki. Herjolfr hét annarr sonr Hœngs. Hann átti land í Fljótshlíð til móts við Baug ok út til Hválslœkjar. Hann bjó undir Brekkum. Sonr hans hét Sumarliði, faðir Vetrliða skálds. Helgi var hinn þriði sonr Hœngs, hann bjó á Velli ok átti land til Rangár it efra ok ofan til móts við brœðr sína. Vestarr hét hinn fjórði sonr Hœngs. Hann átti land fyrir austan Rangá milli ok Þverár ok hinn neðra hlut Stórolfsvallar. Hann átti Móeiði dóttur Hildis ór Hildisey. Þeirra dóttir var Ásný, er átti Ófeigr grettir. Vestarr bjó at Móeiðarhváli. Helgi Hœngsson átti Móbil, dóttur Hallgeirs í Hallgeirsey. Þeirra dóttir var Helga, er átti Oddbjǫrn askasmiðr, er Oddbjarnarleið er við kennd. Hrafn var hinn fimm Hœngs sonr. Hann var fyrstr lǫgsǫgumaðr á Íslandi. Hann bjó at Hofi eftir fǫður sinn. Þorlaug var dóttir Hrafns, er átti Jǫrundr goði. Þeirra sonr var Valgarðr at Hofi. Hrafn var gǫfgastr sona Hœngs.

Kveld-Ulfr spurði fall Þórolfs sonar síns. Varð hann hryggr við þessi tíðendi, svá at hann lagðisk í rekkju af harmi ok elli.

Skalla-Grímr kom oft til hans ok talði fyrir honum, bað hann hressa sik, sagði at allt var annat athœfiligra en þat, at auvirðask ok leggjask í kǫr, "er hitt heldr ráð, at vér leitim til hefnda eftir Þórolf. Má vera, at vér komim í fœri við nokkura þá menn, er verit hafa at falli Þórolfs. En ef þat er eigi, þá munu þeir vera menn, er vér munum ná, er konungi mun sér þykkja móti skapi."

Kveld-Ulfr kvað vísu:

Haraldr konungr fór þat sumar til Upplanda ok fór um haustit vestr á Valdres ok allt á Vǫrs. Ǫlvir hnúfa var með konungi ok kom oft á mál við konung, ef hann mundi vilja bœta Þórolf, veita Kveld-Ulfi ok Skalla-Grími fébœtr eða mannsóma þann nokkurn, er þeir mætti við una. Konungr varnaði þess eigi með ǫllu, ef þeir feðgar fœri á fund hans.

Síðan byrjaði Ǫlvir ferð sína norðr í Fjǫrðu, létti eigi fyrr en hann kom at kveldi dags til þeirra feðga. Tóku þeir þakksamliga við honum. Dvalðisk hann þar nokkura hríð.

Kveld-Ulfr spurði Ǫlvi vandliga frá atburðum þeim, er gǫrsk hǫfðu á Sandnesi, þá er Þórolfr fell, svá at því, hvat Þórolfr vann til frama, áðr hann felli, svá ok, hverir vápn báru á hann, eða hvar hann hafði mest sár, eða hvernig fall hans yrði. Ǫlvir sagði allt þat, er hann spurði, svá þat, at Haraldr konungr veitti honum sár þat, er œrit mundi eitt til bana, ok Þórolfr fell nær á fœtr konungi á grúfu.

Þá svarar Kveld-Ulfr: "Vel hefir þú sagt, því at þat hafa gamlir menn mælt, at þess manns mundi hefnt verða, ef hann felli á grúfu, ok þeim nær koma hefndin, er fyrir yrði, er hinn felli. En óglíkligt er, at oss verði þeirrar hamingju auðit."

Ǫlvir sagði þeim feðgum, at hann vænti, ef þeir vildi fara á fund konungs ok leita eftir bótum, at þat mundi sómafǫr verða, ok bað þá til þess hætta ok lagði mǫrg orð til.

Kveld-Ulfr sagði, at hann var hvergi fœrr fyrir elli sakar. "Mun ek vera heima," sagði hann.

"Villtu fara, Grímr," sagði Ǫlvir.

"Ekki ørendi ætla ek mik eiga," sagði Grímr, "mun konungi ek þykkja ekki orðsnjallr, œtla ek mik ekki lengi munu biðja bótanna."

Ǫlvir sagði, at hann mundi þess eigi þurfa. "Skulum vér mæla allt fyrir hǫnd þína, slíkt er vér kunnum."

En með því, at Ǫlvir sótti þat mál mjǫk, þá hét Grímr ferð sinni, þá er hann þœttisk búinn. Kváðu þeir Ǫlvir á með sér þá stund, er Grímr, skyldi koma á konungs fund. Fór þá Ǫlvir fyrst á brott ok til konungs.

Skalla-Grímr bjósk til ferðar þeirrar, er fyrr var frá sagt. Hann valði sér menn af heimamǫnnum sínum ok nábúum, þá er váru sterkastir at afli ok hraustastir, þeirra er til váru. Maðr hét Áni, bóndi einn auðigr. Annarr hét Grani, þriði Grímolfr ok Grímr bróðir hans, heimamenn Skalla-Gríms, ok þeir brœðr Þorbjǫrn krumr ok Þórðr beigaldi. Þeir váru kallaðir Þórǫrnu synir. Hon bjó skammt frá Skalla-Grími ok var fjǫlkunnig. Beigaldi var kolbítr. Einn hét Þórir þurs ok bróðir hans, Þorgeirr jarðlangr. Oddr hét maðr einbúi, Gríss lausingi. Tólf váru þeir til fararinnar ok allir hinir sterkustu menn ok margir hamrammir.

Þeir hǫfðu róðrarferju, er Skalla-Grímr átti, fóru suðr með landi, lǫgðu inn í Ostrarfjǫrðu, fóru þá landveg upp á Vǫrs til vatns þess, er þar verðr. En leið þeirra bar svá til, at þeir skuldu þar yfir fara. Fengu þeir sér róðrarskip, þat er við þeirra hœfi var. Reru síðan yfir vatnit, en þá var langt til bœjar þess, er konungrinn var á veizlu. Kómu þeir Grímr þar þann tíma, er konungr var genginn til borða. Þeir Grímr, hittu menn at máli úti í garðinum ok spurðu, hvat þar var tíðenda. En er þeim var sagt, þá bað Grímr, kalla til máls við sik Ǫlvi hnúfu.

Sá maðr gekk inn í stofuna ok þar til, er Ǫlvir sat, ok sagði honum: "Menn eru hér komnir úti, tólf saman, ef menn skal kalla. En glíkari eru þeir þursum at vexti ok at sýn en mennskum mǫnnum."

Ǫlvir stóð upp þegar ok gekk út, þóttisk hann vita, hverir komnir mundu. Fagnaði hann vel Grími frænda sínum ok bað hann ganga inn í stofu með sér.

Grímr sagði fǫrunautum sínum: "Þat mun hér vera siðr, at menn gangi vápnlausir fyrir konung. Skulum vér ganga inn sex, en aðrir sex skulu vera úti ok gæta vápna várra."

Síðan ganga þeir inn Gekk. Ǫlvir fyrir konunginn. Skalla-Grímr stóð at baki honum.

Ǫlvir tók til máls: "Nú er Grímr hér kominn, sonr Kveld-Ulfs. Kunnum vér nú aufúsu, konungr, at þér gerið hans fǫr góða hingat, svá sem vér væntum, at vera muni. Fá þeir margir af yðr sœmð mikla, er til minna eru komnir en hann ok hvergi nær eru jafnvel at sér gǫrvir um flestar íþróttir, sem hann mun vera. Máttu þetta svá gera, konungr, at mér þykkir mestu máli skifta, ef þykkir þat nokkurs vert."

Ǫlvir talaði langt ok snjallt, því at hann var orðfœrr maðr. Margir aðrir vinir Ǫlvis gengu fyrir konung ok fluttu þetta mál.

Konungr litaðisk um. Hann sá, at maðr stóð at baki Ǫlvi ok var hǫfði hæri en aðrir menn ok skǫllóttr.

"Er þetta hann Skalla-Grímr," sagði konungr, "hinn mikli maðr?"

Grímr sagði, at hann kenndi rétt.

"Ek vil þá," sagði konungr, "ef þú beiðisk bóta fyrir Þórolf, at þú gerisk minn maðr ok gangir hér í hirðlǫg ok þjónir mér. Má mér svá vel glíka þín þjónusta, at ek veita þér bœtr eftir bróður þinn eða aðra sœmð eigi minni en ek veitta honum Þórolfi, bróður þínum, ok skyldir þú betr kunna at gæta en hann, ef ek gerða þik at svá miklum manni, sem hann var orðinn." Skalla-Grímr svarar:

"Þat var kunnigt, hversu miklu Þórolfr var framar en ek em at sér gǫrr um alla hluti. Ok bar hann enga gæfu til at þjóna þér, konungr. Nú mun ek ekki taka þat ráð. Eigi mun ek þjóna þér, því at ek veit, at ek mun eigi gæfu til bera at veita þér þá þjónustu, sem ek munda vilja ok vert væri. Hygg ek, at mér verði meiri muna vant en Þórolfi."

Konungr þagði, ok setti hann dreyrrauðan á at sjá. Ǫlvir sneri þegar í brott ok bað þá Grím ganga út. Þeir gerðu svá, gengu út ok tóku vápn sín. Bað Ǫlvir þá fara í brott sem skjótast. Gekk Ǫlvir á leið með þeim til vatnsins ok margir menn með honum.

Áðr þeir Skalla-Grímr skilðisk mælti Ǫlvir: "Annan veg var fǫr þín, Grímr frændi, til konungs, en ek munda kjósa. Fýsta ek þik mjǫk hingatfararinnar, en nú vil ek hins biðja, at þú farir heim sem skyndiligast, ok þess með, at þú komir eigi á fund Haralds konungs, nema betri verði sætt ykkur en mér þykkir nú á horfask, ok gæt þín vel fyrir konungi ok hans mǫnnum."

Síðan fóru þeir Grímr yfir vatnit, en þeir Ǫlvir gengu þar til, skip þau váru, er upp váru sett við vatnit, ok hjuggu svá, at ekki var fœrt, því at þeir sá mannfǫr ofan frá konungsbœnum. Váru þeir menn margir saman ok vápnaðir mjǫk ok fóru œsiliga. Þá menn hafði Haraldr konungr sent eftir þeim til þess at drepa Grím.

Hafði konungr tekit til orða lítlu síðar en þeir Grímr hǫfðu út gengit. Sagði svá: "Þat sé ek á skalla þeim hinum mikla, at hann er fullr upp ulfúðar ok hann verðr at skaða þeim mǫnnum nokkurum, er oss mun þykkja afnám í, ef hann náir. Meguð þér þat ætla, þeir menn, er hann mun kalla, at í sǫkum sé við hann, at sá skalli mun engi yðvarn spara, ef hann kemsk í fœri. Farið nú þá eftir honum ok drepið hann."

Síðan fóru þeir ok kómu til vatnsins ok fengu þar engi skip, þau er fœr væri. Fóru aftr síðan ok sǫgðu konungi sína ferð ok svá þat, at þeir Grímr mundu þá komnir yfir vatnit.

Skalla-Grímr fór leið sína ok fǫruneyti hans til þess, er hann kom heim. Sagði Skalla-Grímr Kveld-Ulfi frá ferð þeirra. Kveld-Ulfr lét vel yfir því, er Grímr hafði eigi farit til konungs þess ørendis at ganga til handa honum, sagði enn sem fyrr, at þeir mundu af konungi hljóta skaða einn, en enga uppreist.

Kveld-Ulfr ok Skalla-Grímr rœddu oft um ráðagerð sína, ok kom þat allt ásamt með þeim, sǫgðu svá, at þeir mundu ekki mega vera þar í landi, heldr en aðrir menn, þeir er í ósætt væri við konung, ok mundi þeim hitt ráð at fara af landi á brott, ok þótti þeim þat fýsiligt at leita til Íslands, því at þá var sagt þar vel frá landkostum. Þar váru þá komnir vinir þeirra ok kunningjar, Ingolfr Arnarson ok fǫrunautar hans, ok tekit sér landskosti ok bústaði á Íslandi. Máttu menn þar nema sér lǫnd ókeypis ok velja bústaði. Staðfestisk þat helzt um ráðagerð þeirra, at þeir mundu bregða búi sínu ok fara af landi á brott.

Þórir Hróaldsson hafði verit í barnœsku at fóstri með Kveld-Ulfi. Ok váru þeir Skalla-Grímr mjǫk jafnaldrar. Var þar allkært í fóstbrœðralagi. Þórir var orðinn lendr maðr konungs, er þetta var tíðenda, en vinátta þeirra Skalla-Gríms helzk ávallt.

Snemma um várit bjuggu þeir Kveld-Ulfr skip sín. Þeir hǫfðu mikinn skipakost ok góðan, bjuggu tvá knǫrru mikla ok hǫfðu á hvárum þrjá tigu manna þeirra, er liðfœrir váru, ok um fram konur ok ungmenni. Þeir hǫfðu með sér lausafé allt, þat er þeir máttu með komask, en jarðir þeirra þorði engi maðr at kaupa fyrir ríki konungs.

En er þeir váru búnir, þá sigldu þeir í brott. Þeir sigldu í eyjar þær er Sólundir heita. Þat eru margar eyjar ok stórar ok svá mjǫk vágskornar, at þat er mælt, at þar munu fáir menn vita allar hafnir.