Bókastaðir

At morni dags er konungr snemma uppi, ok lét blása til þings, ok voru þeir þangat leiddir Herrauðr ok Bósi, spurði konungr þá ráðgjafa sína, hvat við þá skyldi gera; en flestir báðu konung vægja fyrir Herrauð.

Þá mælti konungr til Herrauðs: "lítils vilt þú virða mik," segir konungr, "en nú vil ek gera þat fyrir bœn vina minna, at Bósi skal hafa lífs grið ok lima; hann skal fara úr landi, ok eigi aptr koma, fyrr enn hann fœrir mér þat gammsegg, er skrifat er með gullstǫfum utan, ok erum við þá sáttir, en elligar skal hann heita hvers manns níðingr; en Herrauðr fari hvert sem hann vill, fylgi Bósa eða geri sjálfr ráð fyrir sér, því eigi munu við samvistum saman vera at svá búnu;"

Voru þeir fóstbrœðr þá leystir, fóru þeir þá til Þvara karls, ok dvaldusk hjá honum um vetrinn. En þegar er váraði, bjuggu þeir ferð sína úr landi, ok hǫfðu eitt skip ok á fjóra menn ok tuttugu; fóru þeir mjǫk at tilvísan Buslu; sigldu þeir þá í Austrveg, komu undir Bjarmaland, ok lǫgðu undir einn eyðiskóg.

Hárekr hét konungr, er þá réð fyrir Bjarmalandi; hann var kvángaðr, ok átti tvá sonu, hét annar Hrœrekr, en annar Siggeir; þeir voru kappar miklir ok hirðmenn Goðmundar konungs af Glæsisvǫllum, ok landvarnarmenn hans. Dóttir Háreks konungs hét Edda, hon var fríð sýnum ok flesta luti vel kunnandi.

Nú er at segja frá þeim fóstbrœðrum, at þeir voru komnir undir Bjarmaland, ok lágu undir skógi þeim, er Vínuskógr heitir; þeir reistu þar tjald á landi, þar var leyni nokkut ok fjarri mannavegum.

Um morgininn sagði Bósi mǫnnum sínum, at þeir Herrauðr mundi ganga á land ok kanna skóginn, ok vita, hvers þeir yrði vísir: "en þér skulið bíða okkar hér mánuð, en ef við komum þá eigi aptr, þá skulu þér sigla, hvert sem þér vilið, því þá erum við eigi lífs." Mǫnnum þeirra þótti mikit fyrir þessu, en þó varð svá at vera, sem þeir vildu.

Síðan gengu þeir fóstbrœðr á skóginn, ok hǫfðu þat eitt til matar, sem þeir skutu, dýr ok fugla, en stundum hǫfðu þeir eigi nema ber ok safa. Skógrinn ónýtti mjǫk klæði þeirra.

Einn dag komu þeir at húsabœ nokkrum; þar stóð karl úti, ok klauf skíð; hann heilsaði þeim, ok spurði þá at nafni; þeir sǫgðu til et sanna, ok spurði, hvat karl hét, en hann kveðsk heita Hóketill; hann kvað þeim til reiðu nætrgreiða, ef þeir vildi, en þeir þǫkkuðu honum, ok sǫgðusk gjarnan vilja; fylgði karl þeim til stofu, ok var þar fáhjúat; húsfreyja var við aldr, dóttur áttu þau væna, ok dró hon klæði af gestum, ok voru þeim fengin þurr klæði; síðan voru laugar fram látnar, ok var þeim reist borð, ok gefit gott ǫl at drekka, en bóndadóttir skeinkti. Bósi leit opt hýrliga til hennar, ok sté fœti sínum á rist henni, ok þetta bragð lék hon honum.

Um kveldit var þeim fylgt at sofa með góðum umbúningi; bóndi lá í lokreykju, en bóndadóttir í miðjum skála, en þeim fóstbrœðrum var skipat í stafnsæng við dyr utar; en þá fólk var sofnat, stóð Bósi upp, ok gekk til sængr bóndadóttur, ok lypti klæðum af henni; (hon) spyrr, hvat þar væri; Bósi sagði til sín, kveðsk vilja undir klæðin hjá henni: "því mér er eigi hœgt, þar sem um mik var búit," ok gaf henni gullhring, ok gekk í sængina til hennar, ok fór allt vel með þeim, en þá er af voru blíðu brǫgð, birti Bósi fyrir henni um ferðir sínar, ok spurði, hvárt hon vissi eigi til, hvert at leita skyldi at gammseggi því, sem við brœðr erum eptir sendir, ok gullstǫfum var ritat, en hon kveðsk eigi minna mundu launa honum gullit ok góða nætrskemtan, enn segja honum, þat er hann vildi vita: "en hverr var þér svá reiðr, at þik vildi feigan ok senda þik forsending: eigi gengr álit til alls, ok verðr engi frægr af øngvu, eru þeir ok margir hlutir, at opt snúask til gæfu, þóat háskasamliga sé stofnaðir."

"Hér í skógi þessum stendr hof mikit, þat á Hárekr konungr, er hér ræðr fyrir Bjarmalandi, þar er gǫfgat goð, þat er Jómali heitir, þar er gull mikit ok gersemar; fyrir því hofi ræðr móðir konungs, sú er Kolfrosta heitir, hon er mǫgnǫð af blótskap, at henni kemr engi hlutr á óvart; hon veit þat fyrir með kynstrum sínum, at hon á eigi at lifa út allan þenna mánuð, því fór hon hamfari austr á Glæsisvǫllu, ok nam í brottu Hleiði, systur Goðmundar konungs, ok ætlar at hon skuli vera hofgyðja eptir sik; en þat er þó skaði mikill, því hon er allra meyja kurteisust, ok væri betra at þat færisk fyrir."

"Hvat er til vandhœfa í hofinu?" (segir Bósi).

"Gammr er þar," segir hon, "svá grimmr ok bǫlvaðr, at hann drepr allt, þat sem fyrir verðr; hann horfir beint í móti dyrum, ok þekkir allt, þat inn kemr, ok er því engu lífs at vænta, er verðr fyrir klóagangi hans eða eitri; þræll einn er í hofinu, hann vaktar mat gyðjunni, tvævetra kvígu þarf hon í mál; undir þessum gammi er egg þat, er þú ert eptir sendr; griðungr einn er í hofinu, tryldr ok blótaðr, hann var bundinn með járnviðjum, hann skal skjóta kvíguna, blandask þá ólyfjan við hana, ok tryllask þeir allir, sem af eta, hana skal matgera fyrir Hleiði konungs systur, ok verðr hon þá líka trǫll, sem hofgyðjan var áðr; nú þykkir mér óvænt um, at þú munir sigra óvættir þessar við svá mikinn trǫllskap, sem um er at eiga."

Bósi þakkaði henni sǫgu sína, sofa þau síðan til dags. En at morni fór hann til Herrauðs, ok sagði honum, hvat hann hafði frétt, dvaldusk þeir þar þrjár nætr, en síðan fóru þeir í brottu; sagði bóndadóttir þeim til, hvat þeir skyldu stefna til hofsins, ok mælti vel fyrir þeim at skilnaði; fara þeir nú leið sína.

Einn morginn snemma sáu þeir, hvar maðr fór, mikill vexti í grám kufli; hann leiddi með sér naut, þeir þóttusk vita, at þat mundi þrællinn, stiltu þeir nú at honum; Bósi sló hann kylbuhǫgg, ok varð þat hans bani; síðan drápu þeir kvíguna, síðan flóu þeir af henni belg, ok stoppuðu upp með mosa ok lyng, síðan fór Herrauðr í kufl þrælsins, ok leiddi eptir sér kvígubelginn, en Bósi steypti kápu sinni yfir þrælinn, ok bar hann á baki sér, þangat til sem þeir sáu hofit; þá tók Bósi spjót, ok rak í rass þrælnum, ok neðan eptir honum endilǫngum, svá at oddrinn tók út um við herðarnar, gengr síðan at hofinu, ok gekk Herrauðr inn í hofit í búningi þrælsins.

Hofgyðjan var þá í svefni; Herrauðr leiddi kvíguna á básinn, en leysti síðan griðunginn, en hann hljóp upp á kvíguna, mosabelgrinn varð veikr fyrir, ok rak griddi hǫfuðit í múrinn, ok braut af sér hornin, en Herrauðr greip í eyrun ok í granirnar, ok snaraði hann úr hálsliðinum; þá vaknaði hofgyðjan, ok hljóp á fœtr; í þessu kom Bósi inn, ok bar þrælinn upp yfir sér á spjótsoddinum; gamminn brá við skjótt, ok steypti sér ofan úr hreiðinu, ok ætlaði at gleypa þann, sem inn var kominn, svalg hann nú þrælinn ofan at midti; Bósi þrysti spjótinu, ok gekk þat í gegnum háls gamminum, allt þangat til at stóð í hjartanu; gammrinn festi klœrnar í kryppu þrælsins, en setti vænghnúann við eyra Bósa, svá hann fell í óvit; fell gammrinn ofan á hann, ok voru hans fjǫrbrot eigi lítil. Herrauðr réð á kerlingu, ok var þeirra (atgangr) enn harðasti, hafði kerling illa skornar neglr, ok reif hon hold hans niðr at beini; bárusk þau þangat at, sem Bósi var fallinn, þar var blóðugt mjǫk, varð kerlingu hált á blóðinu, ok fell á bak aptr, voru þá sviptingar miklar með þeim, voru ýmsir undir; Bósi raknaði þá við, ok greip hǫfuð griðungsins ok rak á nasir kerlingu, en Herrauðr sleit af henni hǫndina í axlarliðinum, en í fjǫrbrotum hennar varð landskjálfti mikill.

Þeir gengu nú um hofit ok rannsǫkuðu í hreiðri gammsins, fundu þeir eggit, ok var þat allt með gullstǫfum ritat; þar fengu þeir gull svá mikit, at þeir hǫfðu nóg at bera; þeir kómu at stalli þeim, sem Jómali stóð á; af honum tóku þeir gullkórónu, setta með tólf gimsteinum, ok men þat sem kostaði þrjú hundruð marka, ok úr knjám honum tóku þeir silfrbolla svá stóran, at engir fjórir menn mundu afdrekka; hann var fullr af rauða gulli, en pell þat, sem tjaldat var um Jómala, var meira vert heldr enn þrír farmar af drómundi þeim, er ríkastr gekk um Grikklandshaf; þetta tóku þeir allt til sín.

Þeir fundu afstuku eina í hofinu, ok var hon komin mjǫk leyniliga; þar var fyrir steinhurð sterkliga læst, ok voru þeir allan dag upp at brjóta, áðr enn þeir kómusk inn. Þeir sáu þar konu sitja á stóli, eigi hǫfðu þeir aðra vænni séð; hár hennar var bundit við stólbrúðir; þat var fagurt sem hálmr barinn eða gullteinn nýskafinn; járnfestur var um hana miðja sterkliga læst at henni; hon var grátin mjǫk.

En er hon sá mennina, þá spurði hon, hvat ylli ókyrleika þeim, er verit hefir í morgin: "eða því þykkir ykkr líf ykkvart svá illt, at þit fýsizk hingat í trǫlla hendr, þvíat þeir, sem hér ráða fyrir, munu þegar drepa ykkr, at vart verðr við ykkr;" en þeir sǫgðu, at mǫrgu svaraði frestinu, ok spurðu þó at, hvat hon hét, eða því hon væri þar svá harðliga haldin;

En hon sagðisk Hleiðr heita, ok vera systir Goðmundar konungs af Glæsisvǫllum: "en trǫllkona sú, er hér ræðr fyrir, sótti mik þangat með fjǫlkyngi, ok ætlar at ek skula ganga fyrir blótum í hofinu, þá hon er dauð, en ek vildi fyrri ganga á loganda bál."

"Góð mundir þú þeim manni," segir Herrauðr, "er þik leysti undan þessu ánauðaroki."

Hon kveðsk vita, at þat mundi engi geta gǫrt.

"Mundir þú til vilja vinna, at vera mín kona, ef ek kœmi þér heðan í brottu?"

"Engan veit ek þann menskan mann svá leiðan, at ek mundi eigi heldr vilja eiga, enn vera blótuð hér í hofinu; eða hvert er nafn þitt?"

"Herrauðr heiti ek," segir hann, "sonr Hrings konungs af Eystra-Gautlandi, en eigi þarf þú at óttask hofgyðjuna heðan af, þvíat við Bósi hǫfum séð ráð fyrir henni, en til þess mátt þú ætla, at ek (muni) sœmda verðr þykkjask, ef ek leysi þik heðan."

"Ek hefi eigi meira í veð at setja, enn sjálfa mik," (segir hon,) "ef þat er vill frænda minna."

"Ekki mun ek leita giptinga til frænda þinna," (segir Herrauðr), "en engan vil ek undandrátt í þessu máli, en eigi skal nauðoka þik til kaupa nokkra, því ek þykkjumsk þér eigi varboðinn, ok skal leysa þik sem áðr."

"Eigi veit ek þann mann," segir hon, "at ek mundi heldr kjósa enn þik af ǫllum þeim, sem ek hefi séð."

Eptir þat leysti hann hana, ok kveðsk þá vildu gera, hvárt er hon vildi, at fara heim með sér, ok gerði hann brullhlaup til hennar, eða senda hana austr á Glæsisvǫllu, ok sjá hana aldrei síðan; en hon kjøri at fara með honum, ok lofaði hvárt ǫðru sinni trú.

Eptir þat báru þeir út gull allt úr hofinu ok gersemar, en síðan lǫgðu þeir eld í hofit, ok brendu upp alltsaman, svá at ekki sá ørmul nema ǫskuna, fóru síðan í brottu með féð, þat sem þeir hǫfðu fengit, ok léttu eigi fyrr, enn þeir kómu aptr til Hóketils karls, ok dvǫldusk þeir þar eigi lengi hjá þeim karli ok kerlingu, gáfu þeir þeim fé mikit, en báru á mǫrgum hestum gull ok gersemar til skips síns, ok urðu menn þeirra þeim fegnir.

Þessunæst sigldu þeir brott af Bjarmalandi, sem byr gaf, ok er þá eigi getit fyrr um ferðir þeirra, enn þeir kómu heim í Gautland, ok hǫfðu þeir þá tvá vetr í brottu verit; gengu þeir þá fyrir konung, ok fœrði Bósi honum eggit, ok var þá brotin ranf á skurninni, ok voru þar í tíu merkr rauða gulls, hafði konungr skurnit fyrir borðker síðan. Bósi gaf konungi kerit, þat sem þeir tóku af Jómala, ok voru þeir nú sáttir.

Í þenna tíma komu þeir til hirðar Hrings konungs, Dagfari ok Náttfari, brœðr drótningar, ok voru þeir sendir af Haraldi Hilditǫnn í liðsbón, þvíat þá skyldi vera bardagi á Brávǫllum, er mestr hefir verit á Norðrlǫndum, sem segir í sǫgu Sigurðar Hrings, fǫður Ragnars loðbrókar. Hringr konungr bað Herrauð fara fyrir sik, en hann kveðsk skyldu geyma brúðar hans á meðan, ok skyldu þeir þá vera sáttir um allt þat, sem þeirra hefir í millum farit. Herrauðr gerði nú, sem faðir hans beiddi, ok fóru þeir Bósi með þeim brœðrum með fimm hundruð manns til móts við Harald konung. Í þessi orrostu féll Haraldr konungr, ok með honum fimtán konungar annars hundraðs, sem segir í sǫgu hans, ok margir kappar þeir sem konungum voru meiri; þar féllu þeir Dagfari ok Náttfari; en þeir Herrauðr ok Bósi urðu báðir sárir, en þó kómu þeir báðir aptr úr bardaganum, ok hǫfðu þá orðit umskipti í Gautlandi, meðan þeir voru brottu.

Nú tǫkum vér þar til máls, at Goðmundr konungr frá Glæsisvǫllum saknar systur sinnar, ok var hennar leita farit bæði á sjó ok á landi, ok kunni hana eigi upp at frétta. Þeir brœðr Hrœrekr ok Siggeir voru þá með Goðmundi konungi. Konungr bað Siggeir at bindask fyrir at leita Hleiðrar, ok vinna þat til eiginorðs við hana, en Siggeir kveðsk ætla, at eigi mundi auðvelt at finna hana, ef hofgyðjan á Bjarmalandi vissi eigi til hennar. Síðan bjuggusk þeir úr landi, ok hǫfðu fimm skip, ok fara nú þangat til, sem þeir kómu til Bjarmalands, ok fundu Hárek konung, ok sǫgðu honum sín erendi, en hann sagði, at þeir skyldu fara til hofsins, ok eigi mundi laust fyrir liggja, ef Jómali eða gyðjan vissi eigi til. En litlu síðar fóru þeir til hofsins, fundu þeir þar ǫskudyngju, en eigi sáu þeir ørmǫl nokkurs þess í hofinu átti at vera; fóru þeir þá um skóginn, ok komu til bygða karls ok kerlingar, ok fréttu eptir, hvárt þau vissi eigi til, hverr hofinu hefði grandat, en karl kveðsk eigi þar til vita, en sagðisk þó vita, at tveir gauzkir menn hefði legit undir Vínuskógi lengi, hét annar Herrauðr, en annar Bósi, ok kvað sér þá þykkja líkasta til, at hafa gǫrt þetta stórvirki, en bóndadóttir sagði, at hon hefði fundit þá í veginum, þá þeir fóru til skips, ok með þeim hefði farit Hleiðr, systir Goðmundar af Glæsisvǫllum, ok kvað þá svá hafa sér sagt, at hennar mætti til þeirra leita, ef nokkur vildi eptir henni leita.

Eptir þat stefna þeir brœðr at sér liði um allt Bjarmaland, ok fengu þeir þrjú skip ok tuttugu; sigldu þeir síðan til Gautlands, ok komu þeir þar í þann tíma, sem þeir fóstbrœðr voru í bardaganum á Brávǫllum, ok var Hringr konungr fámennr heima, buðu þeir konungi bardaga, elligar gefa upp meyna. Konungr kjøri heldr at berjask; urðu þar skjót umskipti, féll þá Hringr konungr ok mestr hluti liðs hans, en þeir tóku meyna, en ræntu fénu ok miklum gersemum, ok fóru í brottu síðan, ok léttu eigi fyrr, enn þeir kómu heim á Glæsisvǫllu, ok varð Goðmundr konungr feginn systur sinni, ok þakkaði þeim fyrir ferðina, ok þótti þeirra ferð orðin en frægasta.

Siggeir biðr nú Hleiðrar, en hon var treg til þess, ok kvað þat makligt, at sá nýti sín, sem hana hafði frelsat úr trǫllahǫndum, en konungr kvað hann vel til þess hafa unnit: "á ek ok at ráða giptingu þinni," segir konungr, "skal ok eigi útlendum hǫfðingjum gagnask at eiga þik, ef þú vilt eigi várum ráðum hlýta," varð nú svá at vera, sem konungr vildi; látum þá nú búask við brullhlaupi sínu, þvíat þeir hyggja gott til sín.