Bókastaðir

Hringr hefir konungr heitit, er réð fyrir Eystra-Gautlandi, hann var son Gauta konungs, sonar Óðins, er konungr var í Svíþjóð, ok kominn var utan úr Asíam, ok frægstar konungaættir eru frákomnar hér í Norðrlǫndum. Þessi konungr Hringr var bróðir Gautreks ens milda at faðerni, en móðerni átti hann gǫfugt. Hringr konungr átti Sylgju, dóttur Sæfara jarls af Smálǫndum; hon var fríð kona ok vel skapi farin. Brœðr hennar voru þeir Dagfari ok Náttfari; þeir voru hirðmenn Haralds konungs hilditǫnnar, er þá réð fyrir Danmǫrk ok mestum hluta Norðrlanda. Þau áttu einn son, sá hét Herrauðr, hann var mikill vexti ok fríðr sýnum, sterkr at afli, vel at íþróttum búinn, svá at fáir menn máttu við hann jafnask.

Hann var vinsæll af ǫllum mǫnnum, en ekki hafði hann mikit ástríki af feðr sínum, ok olli þat því, at konungr átti son annan frilluborinn, ok unni hann þeim meira; sá er nefndr Sjóðr; konungr átti hann í æsku sinni, ok var hann fulltíða maðr, þá er Herrauðr var barn. Konungr fekk honum lén mikit, ok var hann ráðgjafi konungsins, ok tók hann saman skatta konungs, leiðangr ok landskyldur, ok var fyrir ǫllum útlátum ok inntektum, ok þótti flestum hann frekr í útheimtum, en fastr í útlyktum ok launum, en hollr var hann konungi, ok vildi hans jafnan fullastan, ok hófsk af því sá málsháttr af hans nafni, at sá er kallaðr ǫðrum sjóðfeldr, er honum sér mesta hagsmuni, ok geymir bezt eptir. Sjóðr samdi til þess punga, þá er síðan voru kallaðir fésjóðar, at geyma í silfr þat, er hann tók í skuldir konungs, en þat sem hann tók meir, enn tilstóð, gerði hann (at) smápunga, ok kallaði hann þat slæg, ok umventi hann því til kostnaðar, en landaurum var óbrigt. Ekki var Sjóðr þokkasæll af mǫnnum, en konungr unni honum mikit, ok lét hann einn ǫllu ráða.

Maðr er nefndr Þvari, hann bjó ekki langt í brottu frá konungsatsetunni, hann var kallaðr Brynþvari; hann hafði verit víkingr mikill enn fyrra hluta æfi sinnar, en þá hann var í hernaði, mætti hann skjaldmey einni, er Brynildr hét; hon var dóttir Agnars konungs úr Nóagǫrðum; þau bǫrðusk, ok bárusk sár á Brynildi, þangat til er hon var óvíg, tók Þvari hana þá til sín ok mikin fjárlut með henni; hann lét grœða hana at heilu, ok var hon síðan ǫll hnýtt ok baglǫð, ok var hon því kǫlluð Brynildr baga. Þvari gerði brullhlaup til hennar, ok sat hon á brúðbekk með hjálm ok brynju; þó voru ástir þeirra góðar. Lagði Þvari þá af hernað, ok settusk þau í bú;

Þau áttu tvá sonu, ok hét Smiðr enn ellri; hann var ekki mikill maðr vexti, manna fríðastr, slyngr við allar íþróttir, ok svá hagr at hann lagði á allt gǫrfa hǫnd. Bósi hét annar son þeirra, hann var mikill vexti, sterkr at afli, dǫkklitaðr ok ekki mjǫk fríðr, líkr móður sinni bæði at skaplyndi ok skǫpun, kátr ok keskimáll ok þráfylginn, því sem hann tók upp, ok ekki mjǫk fyrirleitinn við hvern, sem hann átti; móðir hans unni honum mikit, ok voru þau um marga hluti mjǫk skaplík; hann var kendr við móður sína ok kallaðr Bǫgu-Bósi, hafði hann ok margar tiltekjur til þess, bæði í orðum ok verkum, at honum var þat sannnefni.

Busla hét kerling, hon hafði verit frilla Þvara karls; hon fóstraði sonu karls, þvíat hon kunni mart í tǫfrum. Smiðr var henni miklu eptirlátari, ok nam hann mart í tǫfrum. Hon bauð Bósa at kenna honum galdra, en Bósi kveðsk ekki vilja, at þat væri skrifat í sǫgu sinni, at hann ynni nokkurn hlut sleitum, þat sem honum skyldi með karlmensku telja.

Mjǫk var nær um aldr þeirra Herrauðar konungssonar ok karlssona, ok var vinngott með þeim, ok var Bósi jafnan í konungsgarði, lǫgðu þeir Herrauðr lag sitt saman. Sjóðr vandaði um þat, at Herrauðr gaf Bósa klæði af sér, því hans voru jafnan í sundr rifin, þótti hann ok harðleikinn, ef hann var at leikum, en engi þorði um at vanda fyrir Herrauði, því hann mælti allt eptir honum. Nú beiddi Sjóðr, at hirðmenn konungs skyldi lemja hann úr leik.

Þat var nú eitthvert sinn, at konungrinn hafði leik þat, er soppleikr heitir; ok var þá leikit af kappi, ok gerðu þeir nú leik til Bósa, en hann tók hart í móti, ok gekk hǫnd úr liði á einum konungs manni; annan dag braut hann lærlegg í manni; en hinn þriðja dag veittusk at honum tveir menn, en margir óþægðu honum; sló hann augat úr einum með soppinum, en annan feldi hann, brotnaði hann á háls; hlupu þeir þá til vápna, ok vildu drepa Bósa, en Herrauðr stóð hjá honum með þá menn, sem hann gat fengit, ok var búit við sjálft, at þeir mundu berjask, áðr enn konungr kom til; en við tillǫgur Sjóðs gerði konungr Bósa útlægan, en Herrauðr kom honum undan, svá honum varð ekki náð.

Litlu síðar beiddi Herrauðr fǫður sinn at fá sér herskip ok rǫskva menn til fylgðar, því hann kveðsk vilja úr landi ok afla sér meiri frægðar, ef þess yrði auðit. Konungr bar þat mál fyrir Sjóð, en hann kveðsk ætla, at sneiðask mundu féhirðslurnar, áðr enn Herrauðr væri svá heiman gǫrr, sem honum líkaði. Konungr segir, at þeir skyldu við þat leita, ok varð svá at vera, sem konungr vildi; var nú búin ferð Herrauðs með miklum fékostnaði, ok var hann vandr at ǫllu; ok kom þeim (brœðrum) lítt saman; hafði hann fimm skip úr landi, ok voru þau flest ǫll forn; vaska menn hafði hann með sér ok mikit fé í gulli ok silfri; sigldi hann svá út af Gautlandi, ok suðr til Danmerkr.

Einn dag, er þeir sigldu með landi fram í miklu veðri, þá stóð maðr nokkur á bjargi, ok beiddi fars. Herrauðr kveðsk eigi gera sér króka til hans, en kvað far til reiðu, ef hann næði skipinu. Þessi maðr stǫkk af bjǫrgum, ok kom niðr á sveifinni, ok var þat fimtán álna langt hlaup. Þar þektu þeir Bósa; Herrauðr fagnaði honum vel, ok kvað hann skyldu vera stafnbúa á skipi sínu. Síðan sigldu þeir til Saxlands, ok herjuðu, hvar sem þeir fóru. Þeim varð gott til fjár, ok fóru þeir svá fimm vetr.

Nú er at taka til heima í Gautlandi, þá Herrauðr var í brottu, skoðaði Sjóðr féhirðslur fǫður síns, voru þá tómar kistur, ok svá tǫskur allar, ok varð honum opt sama á munni: "man ek þat," sagði hann, "at ǫðruvís var í þenna sjóð at líta."

Síðan bjósk Sjóðr heiman, at taka saman skatta fǫður síns ok skyldr, ok var hann þá frekr í flestum útheimtum. Hann kemr til Þvara, ok kallar þar leiðangr, sem annarstaðar; Þvari kveðsk fráeldr herferðum, ok því enga leiðangr gera. Sjóðr kvað hann eiga meira leiðangr at gera enn aðrir menn, kvað hann því ollat hafa, at Herrauðr var úr landi (farinn), ok beiddi bóta fyrir þá menn, er Bósi hafði meitt; en Þvari sagði, at maðr ætti sjálfr at ábyrgjask sik, hvárt er hann gengi til leiks eða glímu, ok kveðsk eigi austroka fé sínu fyrir slíkt; stóð þá í deilu með þeim, braut Sjóðr upp útibúr Þvara karls, ok tók í brottu tvær gullkistur ok meira fé annat í vápnum ok klæðum, ok skildu þeir við svá búit.

Fór Sjóðr heim, ok hafði mikinn fjár afhlut; sagði hann konungi frá ferðum sínum. Konungr kvað þat illa, er hann hafði rænt Þvara karl, ok kveðsk þat ætla, at honum mundi þat illa gegna. Sjóðr kveðsk eigi sakask um þat.

Nú er at segja frá Herrauði ok Bósa, at þeir búask at sigla heim úr hernaði; þá hǫfðu þeir frétt, at Sjóðr hafði rænt Þvara karl; ætlaði Herrauðr þá at friða fyrir Bósa, ok sætta þá, ef þess yrði auðit; þeir fengu veðr svá mikil, at skip þeirra skildusk; týndusk skip þau ǫll, sem Herrauðr hafði heiman haft, en Herrauðr komsk tvau skip í Elfarsker, en Bósa rak til Vinnlands einskipa; þar lá fyrir Sjóðr með tveimr skipum, nýkominn úr Austrveg, ok hafði hann keypt konungi dýrgripi; en er Bósi vissi þat, bað hann sína menn vápnask, lagði hann til fundar við Sjóð, ok spurði, hverju hann vildi bœta, at hann hafði rænt Þvara karl, en Sjóðr kvað hann firna djarfan, er hann þorði slíkt at mæla, þar sem hann var áðr útlagi konungs, ok kvað honum vel yfir at láta, ef þér mistuð eigi meira. Bósi bað hann taka vápn sín, sló þá í bardaga með þeim, ok lauk svá, at Bósi varð banamaðr Sjóðs, gaf hann þá grið þeim, sem eptir voru af hans mǫnnum, en tók at sér skipit ok allt þat á var.

En þegar honum gaf byr, sigldi hann undir Gautland, ok fann þar Herrauð, fóstbróður sinn, ok sagði honum tíðindin, en Herrauðr sagði honum, at þat mundi eigi bœta vinsældir við konung: "eða því fórt þú á minn fund, svá nær mér sem þú hafðir hǫggvit."

"Ek vissi," segir Bósi, "at mér mundi eigi tjá, at forðask þik, ef þú vildir illu til þín snúa, en ek þóttumsk þar allt traust eiga, sem þú vart."

"Kalla má," segir Herrauðr, "at lítill mannskaði væri at Sjóð, þó mér væri skyldr, ok mun ek fara á fund fǫður míns, ok freista, ef ek gæti sætt ykkr."

Bósi kveðsk eigi vænta mikils létta af konungi, en Herrauðr sagði at eigi dygði ófreistat.

Ferr Herrauðr á fund fǫður síns, ok gekk fyrir hann, ok kvaddi hann virðuliga. Faðir hans tók honum fáliga, því hann hafði frétt áðr sameign þeirra Bósa ok Sjóðs.

Herrauðr mælti til fǫður síns: "þar er til bóta at sjá, sem þér eruð, Bósa, félaga minn, hefir hent slis mikit, hann hefir vegit Sjóð, son þinn, þó at sakir væri nokkrar til, ok viljum vér bjóða sættir, ok fé svá mikit, sem þú vilt sjálfr kjósa, ok þarmeð várt fylgi ok hylli, ok slíka þjónustu, sem þér villð hann krafit hafa."

Konungr segir þá reiðugliga: "mikit kapp leggr þú á, Herrauðr! at fylgja illmenni þessu, mundi mǫrgum þykkja þér betr standi, at hefna bróður þíns ok várrar svívirðingar."

Herrauðr segir þá: "lítill mannskaði var at Sjóð, veit ek ok eigi, hvárt hann var minn bróðir eða eigi, þóat þú heldir mikit til hans, þykkir mér þú eigi virða mik svá mikils, at þú vilt eigi sættir taka fyrir mínar (bœnir); en ek þykkjumsk þó bjóða betra mann í staðinn í þá þjónustu, sem hann hafði."

Þá mælti konungr reiðr mjǫk: "allt þitt formæli, þat sem þú veitir Bósa, skal mikit spilla til, þegar ek get honum náð, skal hann uppi hanga miklu hærra, enn menn vita dœmi til, at nokkur þjófr hafi svá hátt hangit."

Þá segir Herrauðr reiðr: "ok þat munu margir mæla, at (þér) kunnið eigi sóma yðvarn at þiggja, en með því at þú vilt mik einkis virða, þá mátt þú til þess ætla, at eitt skal yfir okkr ganga, Bósa ok mik, ok skal ek svá verja hann sem sjálfan mik, ok mér endisk líf til ok karlmenska, ok munu þat þó margir mæla, at nógu dýr muni þá keyptr einn ambáttarson, ef þér gefið oss við."

Sneri Herrauðr þá í brottu reiðr mjǫk, ok létti eigi, fyrr enn hann fann Bósa, ok sagði honum, hversu þeir feðgar hǫfðu skilit.

Hringr konungr lætr nú kalla saman lið sitt ok blása herblástr, ok ferr til móts við þá fóstbrœðr, ok sló þar þegar í bardaga með þeim; hafði konungr lið hálfu meira eða þrjú slík. Þeir fóstbrœðr gengu vel fram, ok drápu margan mann, en þó voru þeir ofrliði bornir, ok voru þeir herteknir ok settir í fjǫtra, ok kastat í myrkvastofu, en konungr var svá reiðr, at hann vildi þegar láta drepa þá, en Herrauðr var svá vinsæll, at allir mæltu undan, ok var þá fyrst skipt herfangi, ok grafnir enir dauðu; voru margir menn í dagþingan við konunginu, at hann skyldi taka sættir af Herrauð, ok var hann leiddr fyrir konung. Konungr bauð honum grið, ok lǫgðu margir þar vel til, en Herrauðr kveðsk eigi grið vilja þiggja, nema Bósi hefði bæði lífs grið ok lima, en konungr sagði þess enga von; Herrauðr kveðsk þess manns bana verða skyldu, sem réði lífláti Bósa, ok eigi konungi hlífa, heldr enn ǫðrum.

Konungr sagði þá, at þá fœri eigi illa, at sá hefði brek, sem beiddisk; var konungr þá svá reiðr, at eigi mátti orðum við hann koma, ok bað at leiða Herrauð aptr í myrkvastofu, skyldi þá báða drepa um morguninn, ok þótti flestum nú óvænliga horfa.

Þetta kveld kom Busla kerling at máli við Þvara karl, ok spurði, hvárt hann ætlaði eigi at bjóða fé fyrir son sinn, en hann kveðsk eigi austroka fé sínu, kveðsk vita, at hann gæti eigi keypt þeim manni líf, sem deyja skyldi, ok spurði, hvar nú væri komin tǫfr hennar, at hon veitti eigi Bósa nokkut lið, en hon kvað sér eigi mega gǫngumannligar fara enn honum.

Þetta kveld et sama kom Busla í þat herbergi, sem konungr svaf í, ok hóf upp bœn þá, sem síðan er kǫlluð Buslubœn, ok hefir hon víðfræg orðit síðan, ok eru þarí mǫrg orð, sem kristnum mǫnnum er þarfleysa í munni at hafa, ok þetta er upphaf á:

Þá segir konungr: "þeigi þú, vond vættr! ok vert í brottu, elligar mun ek láta meiða þik fyrir forbœnir þínar."

"Svá hǫfum við ok fundizk," segir Busla, "at við munum eigi skilja, fyrr enn ek hefi fengit minn vilja." Konungr vildi þá uppstanda, ok var hann fastr við sængina, en smásveinar vǫknuðu eigi, lét Busla þá fara annan þriðjung bœnarinnar, ok mun ek láta um líða, at skrifa hann, en þó er þetta upphaf á:

En þá er sú þula var úti, segir konungr henni: "fyrr enn þú illmælir meir, þá mun ek gefa Herrauði líf, en Bósi fari úr landi, ok sé dræpr ok tiltœkr, nær sem ek get áhent hann."

"Þá skal taka þér fram betr," segir hon; hóf hon þat, er Syrpuvers heitir, ok mestr galdr er í fólginn, ok eigi er lofat at kveða eptir dagsetr, ok er þetta þar í nær endanum:

R. A. Þ. Ϝ. Ψ. Π. Fimm. ᛟ ᛟ ᛟ ᛟ ᛟ ᛟ: 111111: sex: ᛘ ᛘ ᛘ ᛘ ᛘ:

"Ráð nú þessi nǫfn, svá at rétt sé, elligar hríni þat allt á þér, sem ek hefi þér verst beðit, ok þessir karlar kunna þér verst at biðja, nema þú gerir minn vilja."

Konungr vissi þá varla, hverju svara skyldi fyrir forbœnum kerlingar. "Hverr er þinn vili?" sagði konungr.

"Sett þú þá forsending," (segir kerling), "svá at tvísýni sé á, hvárt þeir haldi lífinu, ok ábyrgisk þeir sik sjálfir."

Konungr bað hana þá í brott fara, en hon vildi ekki, fyrr enn konungr sór henni eið, at hann skyldi halda þat, sem hann lofaði, enda skyldi Buslubœn eigi á honum hrína; hvarf kerling þá í brottu.