Bókastaðir

Baglar sigldu inn eptir firði um nóttina; þeir lǫgðu seglin við Ilu, kom þá drífu él mikit ok var allmyrkt; þat var inn efra hlut nætr, þá skildu þeir skipin, reyru þeir Arnþór til árinnar; en er þeir komu í ósinn, vildi Arnþór eigi uppleggja, en Símun ok sum sveitin vildu uppleggja, ok var þar búit við atgǫngu, en þó réð Arnþór.

Annat lið lendi utan at Eyrum, ok fóru svá upp í bœinn, var þá blásinn herblástr; allt var kyrt ok hljótt í bœnum; fóru þeir þá upp um stræti með óp ok brak, ok brutu húsin, var þá ekki fallit mannanna. Þá svifu þeir út um aptr, um akra fyri utan bœinn, fellu þá við mennirnir er á rás váru komnir; fóru þá Baglar annat sinn utan um stræti, fell þá mart manna í þeirri svipan. Þórðr Finngeirs bróðir fell fyri garði sínum. Þorgrímr af Ljánesi fell á efra stræti, ok þeir sex saman, en er Baglar hljópu fram yfir þá, þá komsk Þorgrímr á braut, ok allmjǫk sárr.

Ingi konungr svaf hjá frillu sinni, ok fátt manna hjá honum; en er it fyrsta kom herópit, þá vǫktu konurnar hann, ok vaknaði hann alltrautt, ok mælti nær í óvitinu: "hvat, hvat?"

"Herra," segja þær, "ófriðr er kominn í bœinn;" Þá hljóp hann upp ok til dyranna, ok heyrði út brakit; hljóp hann þá at húsamótum, meðan Baglar fóru út um garðinn. En er kýrðisk á strætinu, þá hljóp hann ofan á bryggjurnar, ok út á ána, þar lágu skip nǫkkur við akkeri, ok sveif honum þar at, ok tók um strenginn, ok réð um at fara upp í skipit, þá losnaði línbrók hans, ok sveif honum um strenginn.

Maðr var á skipinu, ok mælti til hans: "halt eigi strenginum, maðr, far heldr leið þína!" Konungr þagði við; kaupmaðrinn tók upp fork einn ok skaut við honum, svá at þá varð konungrinn laus við strenginn; tók konungrinn þá til sunds. Í þessu bruni hljóp fjǫldi manns á ána, sumt fyrr en konungrinn, sumt síðarr. Konungr komsk yfir ána, ok gekk upp í bakka einn; þá fell hann, ok mátti eigi ganga lengra, leið þá bæði at kuldi ok mœði.

Þá sá hann upp fara Ívar fljóðakoll, ok mælti til hans: "Ívarr," segir hann, "hjálp mér!"

Ívarr svaraði: "mér mun ek nú fyrst hjálpa," ok gekk á braut.

Nǫkkuru síðar komu menn upp af áni, ok var þar fyri Reiðúlfr, Bárðar bróðir; hann gekk upp hjá konunginum ok mælti: "erut þér þar, herra?" Hann svarar: "svá kǫlluðut þér mik í gær."

Reiðúlfr mælti: "svá ertu enn, ok svá skaltu meðan við lifum báðir." Hann tók af sér hǫfnina ok sveipaði um konunginn, tók hann upp ok bar hann upp á vǫllinn. Þeir fluttusk svá upp á Skúsás; þar fekk konungrinn eyk ok sleða ok klæði sem þeir þurftu, því at Reiðúlfr hafði áðr eigi fleiri en skyrtu ok hosur.

Sigvaldi karl ok þeir níu saman vǫrðusk í lopti einu, ok fellu þar allir. Bergsveinn langi var felldr, merkismaðr Inga konungs, en er Baglar gengu frá honum, þá tóku konur nǫkkurar merkit af belti hans. Kolbeinn berir fell við Gregoríuskirkju, ok þeir sex saman; Eivindr feylir fell á akrinum, ok þeir átta saman; Kolbeinn strínefr fell á strætinu nørðra, ok þeir fimm saman; Hallvarðr hlíðarfaxi fell við þriðja mann við Krosskirkju.

Birkibeinar hǫfðu saman safnazk á akrinum, fjórir tigir manna, var þar fyri Sigurðr skjálgi, Ǫrnólfr hækill, Þorgils sokr, Þorfinnr lúðrsveinn; þeir felldu mann í geilunum af Bǫglum er Styrr hét, annan á strætinu íslenzkan er Kolskeggr hét; þá hljópu Birkibeinar at garðs hliðinu, var garðrinn fullr af Bǫglum. Guðólfr af Blakkastǫðum snerisk við Birkibeinum, ok skaut skildi fyri sik, en lagði með sverði, kom lagit á Ǫrnólf í ennit fyri neðan stálhúfuna; stukku Birkibeinar þá á braut, ok komusk flestir í Kristskirkju. Ǫrnólfr hafði hlaupit á ána, ok fannsk hann dauðr.

Konur nǫkkurar sǫgðu Bǫglum, at Ingi konungr væri í Maríukirkju; þá hljópu þeir til, ok hjǫggu sǫnghúss-syllurnar; var þá upp látin kirkjan. Þar váru inni sýslumenn tveir, Ólafr af Krjanaðum ok Ívarr dýnulaus, ok þeir níu saman. Ólafr var skotinn í augat inn í kirkjuna, en allir váru drepnir. Í Andreskirkju var Bárðr stálpi, ok þeir fjórir; var Bárðr drepinn, ok varð við inn hraustasti.

Drottinsdaginn er ljóst var orðit, skiptu Baglar bœnum með sér í fjóra staði ok svá liðinu til rannsóknar; hafði konungr eina sveit, aðra Filippus jarl, Arnbjǫrn ok Guðólfr ina þriðju, Hreiðarr ok Filippus af Veigini ina fjórðu; hǫfðu þeir Þórðr ok Filippus komit sunnan um myrguninn til bœjar. Var þá rannsakaðr allr bœrinn, fannsk þá mart manna, ok váru nær allir drepnir; þar var ok tekit stórmikit fé.

Annan dag vikunnar váru útsett skipin þau er þeir vildu með sér hafa, hafði konungrinn Gullbringuna, en jarl Gestaskálpinn, Arnbjǫrn Darrhettuna, Hreiðarr Lyrtuna, Philippus Ógnarbrandinn; þeir brendu Kláðann ok Elftina ok en it þriðja. Baglar lágu hverja nótt út við Borg, en um daga bjǫggu þeir skipin. Miðvikudaginn var borit hlutskipti út í Gildaskála, en fimtadaginn ok frjádaginn ok laugardaginn var skipt; þar váru þrjú hundruð hringabrynja ok brynhosur, at fórnaði; í ǫllu var þar mikit fé, svá at engi hlaut minna fé en þrjár merkr eða fjórar.

Ingi konungr fór á Strind ok it efra til Gaulardals; dreif þá lið til hans, þat er undan hafði komizk, ok svá bœndr; hafði hann þá meirr en tuttugu hundruð manna; fór hann þá til bœjarins.

Annan dag vikunnar fóru Baglar út til Hólms; en þriðja daginn lǫgðu þeir út til Agðaness; þeir hǫfðu hast lið úr bœnum, allt þat er þeir fengu, ok fóru suðr með landi, var þá boðit út leiðangri, ok tóku hvern mann er þeir fengu.

Hákon jarl bjósk þegar sunnan, er hann frá tíðindin, ok fór norðr fyri Staði, reyri hann á sker, ok braut skipit; þar týndusk fimmtán menn. Ǫnnur skipin reyru at, ok tóku menn af kafi; en er jarl kom norðr fyri Stím, sigldi hann þjóðleið. Þá lá við Markarhólminn Baglaherinn, en er þeir sá siglingina, reyru þeir norðr, ok stefndu fyri þá, fyrir innan Langeyjarsund. Jarlinn lagði at í Sveggjaðarsundi; þá sá þeir skip Bagla, ok þóttusk eigi lið til hafa at berjask við þá, ok reyru norðr á fjǫrðinn, allt at Hamrasundi, en Baglar reyru eptir þeim; þá stefndu Birkibeinar út til Æðeyjar, gekk þá veðrit á vestr, komu þeir þá seglum við, en Baglar sneru aptr.

Fór jarl norðr, en Baglar suðr til Bjǫrgynjar, þá sat í borginni Svertingr ok Þórir brasi, Ivar gusi, Eiríkr maxi. Baglar váru í bœnum um daga, en sváfu á skipum um nætr, ok hǫfðu allmikit lið. Ormr langi kom austan til Bjǫrgynjar með Margrétu konungsdóttur, konu Filippus af Vegini; ok litlu síðar átti hann vǫrð ok sveitungar Benedikts af Gumanesi; hann var þá ok austan kominn; þeir gengu upp á Bakka með sveitirnar, ok heldu þar vǫrðinn; en er borgarmenn sá þá, hlaupa þeir ofan á þá, en Baglar óku undan; þar fell Ormr langi. Opt var þat á síðkveldum at Baglar hljópu upp til Borgar; váru þá sumir særðir, en sumir barðir eða drepnir.

Hákon jarl bjósk norðan um vaknaskeið, en þá váru reist stórskip í Kaupangi. Jarl fór þegar hann var búinn, ok hafði fimm langskip ok skútur þrettán; en er hann kom suðr um Stað í Hindeyjar, þá lét hann þar eptir ǫll stórskipin, en hafði með sér þat lið er hraustast var. Andres dritljóð sendi hann aptr með stórskipunum til Þrándheims, en jarl fór suðr með skúturnar.

Tvær skútur, er Baglar áttu, lágu í Mjaðmarsundi; þeim stýrðu þeir Marteinn soddi ok Kolbeinn smjǫrreðr. Þeir jarl reyru norðan á Sognsjá, reyru Baglar þá suðr. Birkibeinar reyru eptir hart í Keilustraumi; reyri Kolbeinn upp á sker; tóku þeir jarl skútuna, ok drápu þá flesta; þeir Marteinn báru njósn til bœjarins. Jarl lagði at Háeyjum, þeir reyru um nóttina inn í Arnarfjǫrð, báru reiðann upp í skóg ok fálu, gengu síðan suðr yfir fjallit, ok komu aðra nóttina til Bjǫrgynjar.

Baglar hǫfðu allt skipat fyri sínum mǫnnum, var konungrinn uppi í Maríukirkjugarði; uppi í kopri váru gervir flakar, allt fyri ofan þar sem misti húsanna; var þar lið mikit fyri innan. Jarl ok Filippus af Vegini váru fyri ofan Nikuláskirkju við mikla fylking.

Um myrguninn tǫluðusk þeir við, buðu Baglar Birkibeinum ofan at ganga, þeir sǫgðu á móti at dǫgurðr þeirra var í bœnum, ok þeir mundu ofan ganga. Baglar hǫfðu meirr en tuttugu hundruð manna, ok allvel búit, en Birkibeinar sex hundruð manna; þeir hǫfðu tvau merki, fór Pétr steypir með ǫðru, sneri hann it efra móti jarlinum. Hákon jarl gekk it efra at kopri. Filippus jarl flýði þegar er saman kom liðit, ofan í bœinn ok svá út eptir stræti. Þeir Hákon jarl brutu flekana; hrukku Baglar þá undan.

Baglar hǫfðu tekit í Kaupangi Þorfinn lúðrsvein ok lúðrinn Andvǫku er átt hafði Sverrir konungr. Erlingr konungr bað at Þorfinnr lúðrsveinn skyldi blása þegar er jarlinn gengi ofan. Þorfinnr kom engu hljóði í lúðrinn, ok komsk ekki upp blástrinn. Birkibeinar sóttu nú ofan um garðana, varð þá ekki af viðrtǫkunni, flýði þá hverr um annan.

En er Erlingr kom ofan at Maríukirkju, þá mælti við hann Þorfinnr lúðrsveinn: "herra," segir hann, "hlaupum inn í kirkjuna."

Konungr þagði, ok sneri eigi inn. Þorfinnr hljóp í kirkjuna, ok margir Birkibeinar; en er jarlinn kom ofan í garðinn, þá hljópu Birkibeinar út or kirkjunni til hans; blés Þorfinnr þá svá Andvǫku, at gall við í hverjum steinvegg. Þá fór flóttinn ofan um Lafranzkirkju, varð þá þrǫng mikil um garðshliðit, ok lá þar hverr um þveran annan, gerðisk þar valkǫstr mikill. Uppi við Lafranzkirkju fell Þórðr dokka ok Benedikt af Gumanesi, Gunni langi. Þá réðu Birkibeinar til at hǫggva valkǫstinn.

Þá mælti einn maðr: "hǫggvum eigi," sagði hann, "várir menn eru nú;" Létu þeir af at hǫggva. Baglar hljópu þá á fœtr, hverr sem mátti, ok komsk þá mart undan, ok mart fell.

Baglar hljópu þá á skipin, en Birkibeinar á bryggjurnar, ok tóku festarnar, ok drógu at sér skipin, en Baglar vǫrðusk, létu þá hvárirtveggju ganga allt þat er til vápna hǫfðu. Baglar hjǫggu festarnar ok komusk með því út, tóku þeir marga sína menn af sundi, ok lǫgðu þegar út á váginn, en sumir yfir til Munkabryggju, ok tóku sína menn, er hlaupit hǫfðu úr bœnum;

Reyru Baglar þá norðr meðr landi, ok inn í Arnarfjǫrð; en Birkibeinar þeir er jarl hafði þar sett til geymslu, hljópu þegar upp í skóginn, er þeir sá sigling Bagla, tóku þeir skipin, ok fundu nær allan reiðann. Reyru þeir þegar norðr um nóttina, var þar fyri Filippus af Vegini.

Birkibeinar, þeir er norðr skyldu hafa farit með stórskipin, nentu eigi at róa norðr fyri Stað, ok lágu í Síld, ok biðu byrjar, en hǫfðu sexæring einn á njósn suðr í Úlfasundum; en er þeir sá at liðit fór sunnan, þá reyru þeir norðr, ok sǫgðu sínum mǫnnum at fjórtán skútur reyru sunnan, ok kendu at jarlinn hafði þær suðr haft. Þeir reka af sér tjǫldin ok róa inn á fjǫrðinn, sá þeir þá at ófriðr var, ok róa inn til Moldafjarðar; skúturnar sækja nú fast eptir; en er Birkibeinar komu at landi, hlaupa þeir upp, sumir hljópu á kaf. Bagla bar þá at; þar fell Andres dritljóð ok nær tvau hundruð manna. Tóku Baglar skipin, ok allt þat er á var, fekksk þar mikit hlutskipti; fóru þá Baglar suðr aptr, ok hittu konunginn í Víkingavági.

Hákon jarl fór þegar or Bjǫrgyn, er hann spurði at Baglar hǫfðu norðr snúit; fór jarl upp um Borgarskarð, ok ofan í Ostrarfjǫrð, ok svá norðr um Rauðafjall, ok létti eigi fyrr en hann kom norðr til Þrándheims, ok hitti þar Inga konung.

Baglar fóru þá til Bjǫrgynjar, ok dvǫldusk þar um hríð. Baglar skiptu þá liðinu; fór Filippus austr með stórskipin, en konungrinn hafði tvítugsessur ok mǫrg in smærri; fór hann norðr til Stims ok lá í Frekeyjarsundi, ok sendi skútur norðr á Mœri, ok bauð út leiðangri at mǫnnum ok vistum, ok tók af liðinu slíkt er honum sýndisk, tók hann þá landskyldir með endilǫngu landi. Þá fór hann um Sauðungssund in nørðri, er kallat var at engum konungi hlýddi at fara; fór hann þá til Túnbergs, ok kom þar litlu fyri jól, var þá þar veitt um jólin. Eptir jól fór Philippus jarl norðr í land með tvítugsessur ok mǫrg smáskip, ok kom til Bjǫrgynjar.

Erlingr konungr lét þá reisa langskip, annat Hreiðarr, þriðja Philippus; þau váru miklu meiri, en fyrr hefði gǫr verit í Noregi, þau váru með tvennum háborum milli austrúma, enar efri árarnar váru tuttugu álna langar, tjaldit þyrfti yfir hálf þrítugt, átta menn váru skráðir í hálfrými; þá er maðr stóð niðri á innviðunum, þá náðu þeir einir er hæstir váru breiðǫxi upp á þilfarit.

Stundu eptir jól tók Erlingr konungr sótt, ok andaðisk. Leynt var andláti hans um hríð, var fyrst varðveitt lík í herberginu sjau nætr, var þá fœrt líkit til Ólafs kirkju, ok var þar. Var þá send skúta norðr til jarls, var þar fyrir Ólafr Þóruson, hitti hann jarlinn í Bjǫrgyn, ok sagði honum tíðindin, en alþýðunni var sagt, at Danakonungr vildi finna hann. Kom jarl til Túnbergs at fǫstunni; var þá lýst andláti konungsins. Var þá jarðat líkit at Ólafs kirkju. Konungrinn var lagðr í steinvegginn nørðra utar frá altarinu. Þá tók Philippus jarl við forræði flokksins, ok helt saman liðinu; váru þá í Túnsbergi um fǫstuna.

Erlingr steinveggr átti eptir tvá sonu, Magnús ok Sigurð. Sigurðr var þá fjǫgurra vetra, ok hafði Erlingr gengit við frændsemi hans; Magnús var þá átta vetra, ok festi Erlingr járnburð til hans faðernis; var hann þá hans son kallaðr; sagði jarl at þeir hefði góð konungsefni, þar sem váru synir Erlings; líkaði þat vel liðinu.

Jafnan fóru bréf milli þeirra Nikolásar biskups ok Filippus jarls; hafði hann ok lǫngum launstefnur við bœndr ok þá mest er ríkastir váru. Hálfum mánaði eptir páska fóru Baglar ǫllu liðinu yfir til Borgar, hǫfðu þeir með sér sonu Steinveggs, var þá stefnt Borgarþing; þar kom Nikolás biskup. Þingit var í Maríukirkjugarði, biskup var í kirkjunni, ok allir bœndr með honum, þeir er ríkastir váru ok mestu skyldu ráða; talaði hann þar fyri þeim, ok kom þeim ǫllum í samþykki með sér um konungs tekju.

Á þinginu talaði Hreiðarr, sagði þeim nauðsyn á vera at taka hǫfðingja yfir flokkinn: "hǫfum vér þar til góð fǫng, því at hér eru tveir synir Erlings steinveggs, má þann til taka, er liðinu er skapfeldra;" Menn gerðu at þessu góðan róm.

Þeir váru bœndr í kirkjunni, er ríkastir váru, ok mestu skyldu ráða; var þá farit eptir þeim í kirkjuna, ok komu þeir á þingit, tók þá einn til orða, ok mælti svá: "rétt er þat," sagði hann, "at yfrin er nauðsyn til at vér takim oss hǫfðingja allir samt; hǫfum vér nú gert várt ráð, bœndrnir; sýnisk oss sem þat muni ekki vera barnsverk at taka við þessum vanda; lízk oss svá sem þess manns muni við þurfa, er bæði sé vel viti borinn ok hafi til vanda at kunna herstjórnina, ok svá at skipa búanda réttinum; viljum vér þann konung hafa, er oss sé nǫkkur vǫrn í, nú er hér vel til borit, því at vér sjáum góð fǫng til hǫfðingja, þar sem jarlinn er, systurson Inga konungs Haraldssonar, þess er beztr konungr hefir verit í manna minnum; er hann reyndr at góðum siðum; munum vér gefa honum konungs nafn, ef þér vilit."

Þá svarar Loðinn stallari: "Þér bœndr eigut at ráða konungstekjunni, en þat vildu liðsmenn at son Erlings væri helzt til konungs tekinn, annarrhvárr, sá sem mǫnnum væri meira um."

Þá svǫruðu bœndr: "ef þér vilit eigi hafa þann konung sem vér viljum, þá munum vér engan taka ok vera þá í engu yðr lýðskyldir;" Ok er svá var komit, þá sá liðsmenn at þat máttu þeir eigi; var þat þá ráðit, at allra samþykki, at láta bœndr ráða. Erlendr af Húsabœ or Heggnu gaf Filippó konungsnafn, stóð þá upp annarr búandi ok dæmdi leiðangr, róð ok reiðu; var þá farit til skipa.

Eptir um morguninn fóru þeir aptr til Túnbergs; þá gerðu þeir norðr sextán skútur; réð þar fyrir Arnbjǫrn Jónsson, Eindriði hegri, Nikulás Botólfsson, Arndórr foka, Gyrðr Benteinsson.

Í þenna tíma andaðisk Philippus af Veggini, kom á hann drep, ok lá litla hríð, ok var jarðaðr at Ólafskirkju.

Þat sama vár bjoggusk Birkibeinar norðan, ok hǫfðu allstór skip, er þeir hǫfðu gera látit í Kaupangi; váru þau þrjú er meirr váru en þrítug, ok margar tvítugsessur; hǫfðu þeir allmikinn her, ok fóru suðr til Bjǫrgynjar. Þá gerðu þeir frá sér suðr njósn, fjórtán skútur, réð þar fyri Þorsteinn gemsir ok Sveinn næpa, en þeir konungr ok jarl fóru seinna með stórskipin allt í Hvítingseyjar.

Baglar fóru austan í Sæleyjar, þá spurðu þeir at Þorgils fuðhundr var á Veggjum, ok hafði dregit saman leiðangr. Þá var á norðan veðr lítit, þeir reyru norðr um myrgininn við sól, skyldu ǫll skipin finnask í Hítrum; komu þeir þar um miðs morgins skeið, en Arndórr reyri norðr um; en er Arndórr kom fyrir árósinn, þá hleyptu Birkibeinar út at þeim tveim skútum. Arndórr sneri þá undan, ok kom við segli viku, Birkibeinar snúa þá norðr fyri Hádyri.

Baglar reyru inn til Sóknar, ok lǫgðu inn í ána ǫllu liðinu. Þar sendu þeir þrjár skútur norðr á njósn, en er þeir komu í Selvága, þá spurðu þeir at Birkibeinar lágu á tólf skútum í Eikundasundi; róa Baglar þá norðr fyri Hádyri; þá sá þeir Birkibeina róa norðan fjórtán skútum, snúa þeir þá undan, en Birkibeinar elta þá. Sá þeir menn, er vǫrðinn heldu, hvar Baglar reyru, snúa þeir Arnbjǫrn þá út or ánni, ok setti hann þá upp merki sitt; en er þat sá Birkibeinar, þá hugðu þeir at vera mundi meginherinn Bagla, snúa þá undan, ok róa norðr, en Baglar eltu þá; snúa Birkibeinar þá undan, ok hlaupa á land upp í Sváfuvík, en Baglar eptir þeim ok elta þá; með Birkibeinum var mart leiðangrs lið, fell þar mart manna af þeim, þar fell Sveinn næpa ok Erlendr þjófakappi, en sumt fekk grið.

Baglar tóku skipin ǫll, ok snúa þegar austr aptr, var þeim þá sagt at her Birkibeina lá í Hvítingseyjum, fóru Baglar þá dag ok nótt austr til Túnbergs, en Birkibeinar fóru norðr, ok fundu konunginn í Hvítingseyjum með stórskipin.