Bókastaðir

Systir Bjarnar bjó í Knarrarnesi, ok fór hann þangat um vetrinn ok var þrjár þar nætr, ok dreymdi hann hverja nóttina þat er honum þótti um vert. Hon spurði, áðr þau skildust, hvat fyrir hann hefði borit; enn hann kvað vísu þessa:

Þórðr hafði spurt um ferð Bjarnar, ok ferr á leið hans með níu menn, ok sitr fyrir honum við Hítará.

Björn ferr heimleiðis, ok sér menn fyrir við ána, ok þykkir nú at sýnu ganga, at Þórðr mun vera. Hann býst við, rétt sem et fyrra sinn, ok vill enn við nema, þótt liðsmunr sé mikill.

Ok er hann kom at þeim, sækja þeir at honum öllum megin, ok fær hann eigi hlíft sér, ok koma þeir á hann sárum, ok sér hann, at honum mun ekki svá búit duga. Síðan hljóp hann út á ána, ok svam yfir ána með vápn sín; var skjöldrinn á baki honum. Austmaðr var með Þórði, ok skaut spjóti eftir Birni, ok kom í skjöld hans.

Ok er Björn kom af ánni, skaut Kolbeinn, son Þórðar, spjóti yfir ána til Bjarnar ok kom í læri honum enn Björn tók spjótit ok skaut yfir ána til þeira, ok varð maðr fyrir ok flaug í gegnum hann, ok tók Kolbein Þórðarson, er sat at baki honum, ok höfðu báðir bana.

Þar skilr með þeim; ferr Björn heim. Konu hans fell nær, er hon sá hann blóðigan heim koma, ok ætlaði at mikit mundi at orðit, enn hann kvað ekki saka mundu ok varð heill, er skamt leið. Þórði líkaði stórilla.

Þorsteinn hét maðr ok var Kuggason. Hann bjó í Ljárskógum. Hann var auðigr maðr at fé ok vel kynjaðr, ok þótti vera ójafnaðarmaðr. Hann var mægðr við göfga menn ok góða drengi. Þorfinna hét kona hans, ok var næstabræðra Þórdísi, konu Bjarnar.

Þeir Þórðr Kolbeinsson ok Dálkr skoruðu á Þorstein um liðveizlu móti Birni; þótti sér þungt veita vilja móti Birni.

Enn Þorsteinn kvaðst þá eigi viðlátinn at sinni — "þætti mér þá á hann bezt máli at fylgja, at þit fáið Birni nökkura sök nýja; ok mun þat hægt; því at ek veit, at maðrinn er ekki sakvarr; ok mun ek þá veita ykkr lið".

Nú þótti Þórði vænt horfa. Ok fyrir þessi vinganarheit Þorsteins býðr Dálkr honum til jóladrykkju, ok bað hann vera svá fjölmennan sem hann vildi.

Þetta var um várit fyrir þing. Enn er menn kómu af þingi um sumarit, þá heldu menn vörðu á sér, ok tókust af mjök heraðsfundir, ok vildu menn nú varir um vera, at þeir fyndist miðr enn meirr, Þórðr ok Björn, enn þá er nú kyrt.

Um vetrinn eftir, fyrir jólin, bjóst Þorsteinn til ferðar, til at sækja jólaveizlu til Dálks, ok ríðr nú á Ströndina, út til Þorgeirs Steinssonar, frænda síns, á Breiðabólstað, ok latti hann Þorstein suðrferðar, ef hann vildi hans ráð hafa. Þorsteinn vill ekki annat enn fara, ok fór hann með tólf menn. Þar var Þorfinna kona hans með honum. Hon var dóttir Vermundar ór Vatnsfirði. Þau fóru á Dunkaðarstaði til gistingar, til Özurar, föður Kálfs; enn fara daginn eftir suðr á Knappafellsheiði, enn gistu á Hafrsstöðum í Knappadal. Þar bjó sá maðr, er Hafr hét. Um morgininn váru tvær leiðir fyrir um Hellisdalsheiði — sá gengr af Klifsdal — ok fóru þau þá leið: upp Hellisdal, enn ofan Klifsdal; hann gengr gegnt bæ Bjarnar í Hólmi.

Veðrit gerði ilt: snæfall mikit. Þau koma ofan síð at stakkgarði, er Björn átti, er stóð á hjöllum, ok var þá fok mikit. Þar var fyrir maðr, ok bar út hey, ok gaf hrossum Bjarnar. Kvöddust þeir og spurðust tíðenda.

Síðan mælti Þorsteinn: "Viltu segja oss leið ofan um hraun?"

Húskarlinn mælti: "Ekki ætla ek, at heimamenn Bjarnar eigi þér vingan at launa, ok mun ek eigi þat gera".

Þorsteinn mælti: "Hvat mun þá varða, þó at þú farir nauðigr, ef þér þykkir sá betri".

"Þat munuð þér mega", segir húskarl, "ef þér vilið".

Veðrit versnaði bæði af foki ok frosti; enn húskarl var fyrr allr á brott, enn þeir fyndi, ok fór hann heim ok segir Birni, at hann þóttist ór öngum aka, ok kvað Þorstein Kuggason hitta sik, ok þau tólf saman, ok vilja neyða sik til leiðsagnar.

Björn mælti: "Ef Þorsteinn er svá vitr, sem hann er harðr og kappsfullr, þá mun hann hér koma í kveld ok hætta sér eigi, þar sem nú er hann, enn ef hann ferr upp í dalinn gegn veðrinu ok niðr um hraun, um vötn ok torfærur, þá ferst honum eigi vel, ok látum svá sem hann komi hér í kveld".

Þorfinna reið, enn þeir gengu, ok váru þrekuð — því at þau höfðu vilt farit um daginn á heiðinni — ok sjá þetta, at húskarl var allr í brott; ræddust þeir við, hvat þá skal til ráða taka. Veðrit versnaði að eins, enn náttmyrkr á við sik.

Þorfinna mælti: "Ef yðr sleppr því meirr at festa hendr á Birni enn á húskarli hans, sem hann er meiri fyrir sér, þá verðr eigi för yðar einkargóð; ok veit ek, at Þorsteini þykkir einsætt, at vera honum mótsnúinn; enn mér þætti ráðlegt at virða tengdir við Þórdísi, næstabræðru mína, enn óráðlegt at hætta sér úti hjá bæ Bjarnar, enn þó lítilmannlegt, ok mjök undir hann lagit, hvernin í höndum hann vill hafa; förum heldr þangat; ok ef vér sækjum hann heim, þá höfum vér þar góðan beina; er hann drengr svá góðr".

Þorsteinn var þess alltrauðr ok fór þó. Ok litlu síðar sjá þau mann hjá öðrum stakkgarði, ok var þar Sigmundr, húskarl Bjarnar. Þorsteinn bað hann vísa sér veg ofan til Húsafells.

Hann segir: "Ekki kann ek at vísa mönnum veg í foki eða náttmyrkri".

Hann sté þá á bak Hvítingi um síðir, ok reið fyrir ok fylgdi Þorfinnu, ok koma at Hítará, ok var hon upp gengin mjök, ok urðu þeir vátir á ánni. Ok þá grunaði Þorstein nökkut um leiðina, hvern veg hann reið fyrir, ok var sem hann grunaði, at hann fór þá leið, er heim lá í Hólm; enn Björn var nær með þrjá tigi vígra karla; ok var þeim Þorsteini varla fært til bæjarins; því at skamt var eigi. Hann stóð undir Hólmsfjalli. Enn heimamaðr Bjarnar reið fyrir alt at garði.

Ok er þau koma þar ok drepa á dyrr, þá mælti Björn við húskarl þann, er hjá stakkgarðinum hafði verit, at hann gengi út, ok byði Þorsteini þar at vera, ef hann væri kominn; "enn ek get", segir Björn, "at honum þykkir þú eigi ráðandi, ok lítit gott veita mega ok munu menn mæla, at sá laði hann, sem ráðin á. Þú segir, at þínu boði mun hann hlíta verða, eða fara brott ella".

Svá gerði hann sem mælt var; ok fór sem Björn gat, at Þorsteinn kvaðst eigi at honum mundu laðorð þiggja, ok bað þann bjóða sér, er ráðin átti. Húskarl bað hann þetta þiggja, eða fara í brott ella. Þetta þá Þorsteinn; því at hann sá eigi yfir, at þeir kæmust til bæja, ef þeir færi brott.

Ok er þeir kómu inn, var þeim heilsat, ok síðan borð tekit. Eigi váru þar eldar gervir né skift um klæði, ok váru þeir vátir ok frernir.

Björn spyrr tíðenda, ok heldr tómlega, af engri alúð; enn konur unnu Þorfinnu góðan beina.

Þorsteinn velkti mjök ráðin fyrir sér, hvárt eigi skyldu þeir brott um nóttina; þótti alt af óþokka við sér tekit. Enn Björn kvaðst engan mann mundu til fá, at fylgja þeim í foki og náttmyrkri; enn kvað óvandlaunaðan beina þann, er hann veitti þeim um nætr sakir.

Feldir váru þeim fengnir yfir sér, því at skóklæði þeira váru frerin, ok máttu þeir eigi ór komast, er enginn var eldrinn gerr; engi váru þeim ok boðin þurr föt. Ostr ok skyr var at náttverði; því at eigi var þá enn lögtekin fasta.

Björn spurði Þorstein: "Hvern veg kalla menn slíka vist í yðvarri sveit?"

Hann svarar, ok kvað menn kalla ost og skyr.

Björn mælti: "Enn vér köllum slíka vist óvinafagnað".

Þann veg var nætrbjörg þeira, at sumir komust ór brókum, ok hengu þær um nóttina á þili fernar, ok lögðust þá til svefns. Enn um morgininn snimma reis Björn upp ok sá til veðrs. Ok er hann kom inn, lauk hann aftr hurðu. Þorsteinn spurði, hvat veðrs væri. Björn kvað gott veðr hraustum mönnum. Þor steinn kallaði á förunauta sína ok bað þá búast, ok gerðu þeir svá. Þorfinnu var fylgt til sætis í stofu.

Ok er Þorsteinn kom út, var á foraðsveðr. Hann mælti: "Ekki er Björn veðrvandr fyrir vára hönd, ok kann hann eigi lítilmensku várri".

Björn heyrði hvat hann mælti: "Gefa mun enn ölmusulægi til Húsafells", segir hann.

Þorsteini óx móðr við átekjur hans, ok fór út í stofuna ok hitti Þorfinnu, ok var þar ein kona önnur; þar var hljótt og fámálugt; ok var Björn þar kominn. Frost fylgdi mikit veðrinu, ok váru stundum heið í himininn upp.

Þá mælti Björn: "Á mun ek gera kosti, at þér séið hér til fjórða dags jóla, ok skuluð þér hafa allan þann beina, er ek kann veita yðr; enn þeir fari í brott, er þat þykkir betra; enn eftir mun Þorfinna vera, ok þeir menn er kalnir eru".

Þorsteinn kvaðst eigi vilja týna mönnum sínum, ok kvaðst ætla, at þat mun vera mega, at fara hvergi, ok kvaðst þat kjósa.

"Þá er vel", segir Björn, "ok tóktu nú þat af, er ráðlegra var".

Síðan lét Björn gera elda mikla, ok bað Þorstein baka sik ok þurka klæði sín.

Þorfinna eggjaði Þorstein, at þiggja af Birni alt þat er honum var þá betra enn áðr — "ok mun heðan af ekki af dregit við oss, enn várkunn á fáleikum hans í fyrstu; ok er þann veg farit hvárumveggja ykkrum, at betr sómir, at þit eigist gott við".

Þorsteinn þektist nú vel; sat við eldana ok förunautar hans, ok var Björn nú allkátr.

Þá mælti Björn: "Nú hefir þann veg orðit", segir hann, "at nauðr skyldi yðr til nökkut hér at koma; enn ek var fár við yðr hit fyrsta kveld, at ek ætlaða, at þér skyldið önnur hafa ölmælin á Húsafelli enn þau, at ek bæra friðgælur á yðr; enn heðan frá skal ek veita yðr sem ek kann bezt": Ok var nú enn bezti beini, ok var þar sungit annan dag jóla; ok sátu þeir þar fjórar nætr af jólunum ok þágu vel, sem vert var. Ok þá létti hríðinni, ok kvað Þorsteinn þá búast skyldu; ok svá gerðu þeir.

Björn sendir eftir stóðhrossum, er váru hjá stakkgarði; því at þeim var gefit um hríðina. Sá hestr var sonr Hvítings ok var alhvítr að lit, enn merarnar allar rauðar. Enn annarr sonr Hvítings var í Þórarinsdal, ok var sá ok hvítr, enn merarnar svartar. Nú lætr Björn stóðhrossin önnur leiða til Þorsteins, ok kvaðst vilja gefa honum.

Þorsteinn kvaðst eigi vilja þiggja at svá búnu — "því at ek em enn ekki af þér gjafa verðr; ok ef ek launa þér eigi beinann þenna, er nú hefi ek þegit, þá er ósýnt, at ek launa þér, þótt þú leggir meira til; enn ef ek geri at maklegleikum at launa beinann, mun ek þiggja hrossin, ok vita, at þau verði enn þá launuð at nökkurri mynd. Ek mun bjóðast til, at gera milli ykkar Þórðar um mál yður; því at eigi má svá búit standa. Þó at þú hafir ógilda menn lagit at jörðu, ok þat eigi fjarri lögum, þá munuð þér saman lenda, nema miðlat sé málum; ok mun ek segja þér, hvat ek mun gera. Þú skalt bæta hvern þeira nökkuru fé, þótt þú bætir minna enn at vilja þeira, ok þann skakka, er þar er á milli, mun ek bæta, ok munu þeir þá þykkjast hafa vel vegit."

Björn mælti: "Því mun ek játa, er þú gerir, ok fel ek þér á höndum allan vanda".

"Svá er ok", kvað Þorsteinn, "at ek mun nú undir ganga þetta."

Björn fylgdi þeim á götu. Hrossin váru tjögur saman, er hann gaf Þorsteini.

Nú koma þau Þorsteinn til Húsafells, ok váru þar komnir áðr margir boðsmenn, ok þar var Þórðr Kolbeinsson, ok var veizlan góð. Hann tók vel við Þorsteini, ok fanst um færa enn ella mundi, ef hann hefði eigi gist hjá Birni.

Ok eftir enn átta dag fór Þórðr heim á Hítarnes ok þau Þorsteinn með honum, ok váru þar þá, þat er eftir var jólanna. Enn eftir jólin spyrr Þorsteinn Þórð, ef hann vill trúa honum til, at gera um mál þeira Bjarnar, ok kvað hann því játat hafa.

Þórðr kvað það vænlegt þykkja. "Enn þat þótti mér kynlegt", segir hann, "at þú sazt hjá Birni um hríðina".

Þorsteinn kvað þó óvænlegra at ráðast út í foraðsveðrum, ok stefna sér til örkumla ok mönnum sínum.

Vakit hafði Þorsteinn við Dálk um sáttirnar, áðr hann riði þaðan, ok var hann ótregr, at Þorsteinn skipaði með þeim. Nú kemr hann mjök oft á málit við Þórð, ok varð hann í öllu tregari enn Dálkr. Þorsteinn kvað þat þó mundu mál manna, at þeir hefði góða nefnd um sættir, þótt hann gerði; kvað ungt vinfengi þeira Bjarnar. Því kom þar máli við umtölur Þorsteins, at Þórðr játti ok allir þeir hans ummælum.

Þat er sagt, at sáttarfundr er lagðr undir Hrauni. Síðan var sent eftir Birni, ok kom hann með mikinn flokk manna, ok var hann úti með lið sitt, enn þeir Þórðr váru inni. Þorsteinn gekk þar um sættir. Ok er þeir höfðu við ræðst um stund, ok int til um sættina, horfðist á með þeim heldr enn eigi með umstilli Þorsteins.

Þórðr mælti: "Enn er vanvitat nokkut um sættina".

Þorsteinn spyrr, hvat þat væri.

"Um þat höfum vit ekki rætt, verka okkarn Bjarnar. Vil ek nú, at vit kveðim alt þat, er hvárr okkarr hefir ort um annan".

Þorsteinn kvað þat óskylt vera munu.

"Þat er eigi þann veg", segir Þórðr, "vil ek vita, hvárr fleira hefir ort um annan, ok þarf ek eigi um þat at verða vanhluta fyrir Birni".

Þat ferr nú fram sem Þórðr beiddi, at hvárr þeira kvað alt þat, er kveðit hafði um annan, ok var sú skemtan sum ein áheyrileg. Enn svá reynist, at Björn hafi ort vísu fleira enn Þórðr. Hann kvaðst vilja yrkja á móti vísu, enn Þorsteinn kvað það óskylt ok margir aðrir.

' Björn svarar ok kvaðst eigi vildu, at honum yrði um þat dæmt, at hann leyfði honum, at yrkja vísuna. "Enn ef þú vilt eigi láta undan líða", segir hann, "þá fresta þú ekki, ok lát eigi ákveðin orð í vera."

Enn Þorsteinn kvað sik eigi meira métinn í þessu enn svá af þeim Þórði, at þeir vildu ekki þá sætt halda, er hann hefði gerva; lézt nú nær kunna engan hlut í at eiga þeira máli.

Þórðr kvaðst ekki mundu at því fara, hvárt Björn leyfði eða eigi, ok kvað vísu:

"Þat megi þér nú heyra", segir Björn, "at sú mannfýla vill enga sátt. Eigi skal hann enn þessarri vísu hafa á glæ kastat, heldr enn öðrum," — ok kvað Björn vísu:

Lokit er upp sættum ok fara af þinginu; fór Þorsteinn á Hítarnes með Þórði ok dvaldist þar litla stund. Ok er hann fór þaðan, fekk hann litlar gjafir af Þórði; ok þykkir Þorsteini Þórðr ollat hafa, er engar urðu sættir, ok var heldr í rénan vinátta þeira; þótti hann lítils virða sín tillög í þessu máli. Þorsteinn ferr í Hólm til Bjarnar ok er þar nökkura stund.

Ok er hann fór á brott, leiðir Björn hann á götu upp á Hítardalsheiði, ok ætla þar at skiljast ok ræðast við áðr af hugðu, ok kvaðst Björn mundu þykkjast þá hafa enn betra hlut af málum við Þórð, — "þar sem ek vilda hafa þinn dóm. Enn vit höfum mælt til vinganar með okkr; em ek ráðinn til at efna þat ok vera þinn vinr; enn hvárrtveggi okkarr á nokkut sökótt. Nú vilda ek til þess mæla, at hvárr okkarr hefndi annars, sá er lengr lifði, ef vit höfum líflát af vápnum eða manna völdum."

Þorsteinn kvað sér þykkja í hvern stað jafnboðit, er hann bauð sitt vinfengi, — "enn gerum þar á grein nökkura, er þú ræðir um hefndirnar, þvíat nú vita menn gerr enn fyrr, hvat gera skuli, ok vil ek þat um mæla, at hvárr okkarr taki eindæmi eftir annan eða sektir ok fébætr, þótt eigi sé manndráp, ok sómir þat betr kristnum mönnum."

Nú tóku þeir þetta fastmælum, at hvárr þeira skal hefna annars eða eftir mæla, svá sem þeir sé sambornir bræðr. Nú váru stóðhrossin fram leidd at nýju, ok játaði Þorsteinn nú ok kvaðst þiggja vilja fyrir hvern mun ok einn, ok váru þar eftir þann vetr hrossin, ok svá um sumarit eftir, ok var eigi eftir komit, ok skyldi Björn þá senda vestr um haustit.

Þorfinnu gaf Björn gullhring ok guðvefjarkyrtil, er Óláfr konungr hafði gefit Þórði Kolbeinssyni ok hann gerði til handa Birni eftir rán í Brenneyjum. Ok skiljast þau góðir vinir ok fara heim hvárirtveggju.

Litlu síðar tók Björn augnaverk, ok helzt hann um hríð, ok varð honum at því mein, enn þó batnaði, er á leið, ok drap þó heldr fyrir honum, þvíat hann var síðan þungeygr nökkut ok eigi jafnskygn sem áðr.

Enn mjök þótti mönnum á einn meið hallast með þeim Birni ok Þórði í öllum viðskiftum, ok unir Þórðr stórilla við ok þeir menn, er at málum stóðu með honum. Er nú orðit vinfengi mikit með Birni ok Þorsteini Kuggasyni.

Nú líðr vetrinn af hendi ok sumarit, ok váru kyrr mál þeira at kalla. Á því hausti fór Þorfinnr Þvarason út á Nes til föður síns ok váru fimtán saman, ok hafði hann sverð Bjarnar, Mæring, enn Björn hafði vápn hans. Björn var heima ok fátt manna; váru sumir húskarlar farnir til rétta í Langavatnsdal, enn sumir annan veg. Þórðr ok Kálfr sátu fjölment á Hítarnesi, svá at Björn vissi eigi, ok ætluðu, ef þeim þætti færi á gefa, at brenna Björn inni.

Arngeirr karl fór heiman, ok ætlaði í Knarrarnes at leita kynnis, ok tók um morgininn vápn Bjarnar, þau er heima váru, enn Björn var genginn til hrossa sinna. Arngeirr fór villr ok fann eigi fyrr, enn hann kom til fjóss Þórðar á Hítarnesi, ok hitti hann nautamann, ok vísaði hann honum þegar á brott. Enn þá váru konur í fjósi, ok máttu þær eigi yfir þegja kvámu Arngeirs, er þær kómu inn.

Ok er þeir Þórðr ok Kálfr ok Dálkr verða þess varir, at fátt var manna heima hjá Birni, þá ræða þeir um tiltekjur. Ok á þeim stundum hafði Þórðr ort vísu þessa:

Ok nú fýsir Kálfr mjök, at þeir drepi Björn, ef þeir megu, ok kvaðst fyrir löngu búinn vera við Björn at etja, þá er hann var meiri fyrir sér enn nú.

Dálkr kallar ok einsætt vera, at neyta nú þess færis, er hann hefir fátt manna, ok kvað þeim þungt vegizt hafa við Björn, ok mundi mál þykkja, at eiga eigi hans ofsa yfir höfði sér, ef réttast mætti, ok kvað Þórð skyldan til, at beitast fyrir ok skipa til, — "enn aðrir at fylgja þér".

Nú ráða þeir þat af, at Kálfr ferr til Hurðarbaks eftir sonum Eiðs, Þorvaldi ok Þórði, ok segir þeim orðsending Þórðar Kolbeinssonar, ok hvat þeir ætluðust fyrir. Þeir bregða við skjótt ok fara með Kálfi; ok berr svá til för þeira, at þeir eigu at fara yfir Þórarinsdal í Hítardal. Þar hitta þeir grið konu Bjarnar við ána, er fara skyldi út á Völlu. Þeir spurðu hana tíðenda ór Hólmi, hvat menn höfðust at, eða hvé mart manna heima væri með Birni. Enn hon var ekki til málløt ok sagði þeim til mart; kvað þrjá menn aðra heima enn Björn, ok kvað þá þó í skógi ok höggva við.

Nú skiljast þau, ok fara þeir sem hvatast á fund Þórðar ok Dálks, ok búast þegar til atfarar við Björn. Fara menn fjórir ok tuttugu; ok var þar Kolli, son Þórðar. Þeir fóru um aftaninn til náttverðar undir hraun, ok fara síðan um nóttina götur þær, er upp liggja í dalinn, frá Völlum, uns þeir koma í Hólmsland, ok töluðust þá við; skipaði Þórðr til, hversu at skal fara at ná Birni.

Nú mæla þeir ok til fasta með sér á þessa stefnu, ef þeir geta Björn at jörðu lagðan, at þeir skulu allir skyldir at gjalda upp fé, ef fébætr eru teknar eftir hann, Þórðr fyrst at upphafi ok Dálkr ok Kálfr, hverr þeira, er banamaðr hans yrði. Þann dag skulu vera réttir í Þórarinsdal ok aðrar í ofanverðum Hítardal.