Bókastaðir

Eftir þetta skiftir Þórðr til ok lætr Kálf fara, er mornar, á götu þá, er liggr til Valla, ok þeir höfðu riðit um nóttina. Hann var við sétta mann, ok sitja þá fyrir Birni, ef þangat bæri ferðir hans. Enn þeir Þórðr ok Þorvaldr, Eiðssynir, ok Kolli Þórðarson, skyldi sitja á götu þeiri, er liggr til Hvítingshjalla, ef þangat bæri at; því at þar höfðu haga hross þau, er Björn hafði gefit Þorsteini, ok fór Björn oft at sjá þau; ok af Hvíting hinum ellra var Hvítingshjalli kallaðr. Enn Dálkr frá Húsafelli skal sitja á götu þeiri, er liggr til fjalla fyrir austan vatn, ok gæta þar; því at þeim þótti eigi örvænt, at Björn færi upp í dalinn til rétta, er mannfátt var heima. Enn Þórðr skyldi sitja á þeiri götu, er liggr ór Hólmi ok ofan til Húsafells. Þórði þótti líklegt, at Björn myndi annathvárt koma til rétta, ok líklegra at hann myndi koma í Þórarinsdal — því at þaðan var ván fleira fjár Bjarnar — ok sat Þórðr þar fyrir, ef Björn færi þangat. Sex menn váru í hverri fyrirsát. En fyrir því varðveittu þeir götur allar, at þeir þóttust vita, at Björn myndi nökkura fara braut; enn vildu eigi koma í Hólm, fyrri enn víst væri, at Björn væri eigi heima, ef svá vildi verða; þótti sér mundu torsótt at sækja hann.

Nú skiljast þeir, ok fara hvárir á þá götu, sem ætlat var at sitja fyrir Birni.

Þat er sagt í öðru lagi frá Birni, at hann var snimma á fótum þann morgin ok mataðist; enn Sigmundr, húskarl hans, var farinn upp í dal.

Birni þótti illar húsgöngur, er hann átti sökótt, ok þótti aldri örvænt, á hverri stundu hann þyrfti manna við, ok var hann nökkut brúnvölr, ok sagði Þórdísi, konu sinni, at hann myndi fara á Hvitingshjalla ok skera mön á hrossum Þorsteins, áðr enn hann sendi þau vestr; ok þó kvað hann heldr hafa harkat um draumana um nóttina, ok kvaðst þó ógerla vita, fyrir hverju þat mun vera. Hann kvað sik mjök oft á þá leið dreyma, sem nú ok kvað þó nú mest um vera.

Hon mælti: "Þat vilda ek, at þú færir hvergi frá húsi í dag, ok ertu óvarr um þik, þar er fjandmenn þínir sitja umherfum þik; eða hvað dreymdi þik?"

"Ekki læt ek drauma ráða förum mínum", segir hann.

"Eigi vilda ek, at þú færir frá húsi, ek værir sem varastr um þik, ok hefir þat fyrir engum spilt; enn mér virðist sem raunillar hafi verit svefnfararnar í nótt, ok seg mér hvat fyrir bar".

Enn Björn kvað vísu:

"Þetta hefir mik oft dreymt", sagði hann, "ok nú með mestu móti í nótt".

Hon latti hann frá húsi at fara; enn hann lét ekki letjast. Húskarlar þeir, sem heima váru, fóru í skón, at höggva við, ok var Björn einn roskinna manna.

Nú býst hann til hrossanna, ok hefir manskæri mikil á linda, ok hött á höfði ok skjöld á hlið; sverð hafði hann í hendi, er Þorfinnr Þvarason átti. Björn var mikill maðr vexti ok vænn ok freknóttr, rauðskeggjaðr, skrúfhrár ok dapreygr, ok manna bezt vígr. Sveinn fimtán vetra gamall fór með hánum. Ok er þeir gengu ór túni, kvað Björn vísu:

Þeir fóru þá götu, er liggr til Hvítingshjalla; enn þeir eigu at fara yfir Hítará, skamt frá því, er hon fellr ór vatninu. Ok er þeir hafa farit um hríð, þá sér sveinninn sex menn fara í móti þeim frá stakkgarði af Hvítingshjalla.

Björn spyrr sveininn, ef hann sæi hrossin á hjöllunum; kvað auðsæ vera munu fyrir litar sakir. Hann kvaðst sjá hrossin, ok svá sex menn fara í móti þeim.

Björn kvað þá enn vísu:

Björn hafði kyrtil góðan ok var í hosum, ok vafit silkiræmu um fót sér, þeiri er hann hafði skift um við hinn helga Óláf konung. Hann brá sverðinu, er Þorfinnr Þvarason átti, ok mælti: "Ilt sverð á hér góðr drengr", segir hann.

Kálfr sér þá brátt, þar sem hann var kominn, ok heldr eftir þeim ok mælti: Eigi er minni ván", segir hann, "at skifti með oss gæfunni. Þeir þóttust mik hafa í hættu settan; enn ek hygg, at ek veiða nú þann björn, er vér vildim allir veiða".

"Skamt eiga þeir nú hingat, Björn", segir sveinninn; "því at þeir fara hart".

Björn svarar: "Því auðveldara mun okkr at taka hrossin, sem fleiri beina at".

Sveinninn mælti: "Ekki munu þetta friðmenn vera; þeir eru allir með vápnum. Ok enn sé ek fleiri menn; því at sumir fara eftir okkr ok enn vápnaðir".

"Eigi skyldir þú of mikit um gera", segir Björn; "kann vera, at þat sé réttamenn".

Sveinninn mælti: "Ek sé enn fleiri menn, ok fara frá Hólmi; ok er okkr þat eitt ráð, at snúa til Klifsdals, ok förum síðan Hellisdal ok forðum okkr".

Björn mælti: "Ekki hefi ek enn eltr verit hér til, ok svá mun enn, ok mun ek eigi aftr hverfa. Förum eftir Klifsandi til Klifsjörva, ok gjarna vilda ek fara til Grásteins hins mikla, ef vit mættim þangat komast".

"Eigi má ek þat vita", segir sveinninn, "hvé okkr má þat endast; því at menn sækja at okkr öllum megin; ok sé ek þat gerla, at sex eru hvar saman, þótt sumir eigi lengra til okkar enn sumir; ok sé ek nú alls eigi færri menn, enn fjóra menn ok tuttugu".

Björn spyr: "Hvernig er þeim mönnum farit, er okkr eru næstir?"

Sveinninn segir, ok þóttist Björn kenna Kálf at frásögn hans. Kálfr var maðr mikill ok svartr, ok átti skamt til þeira á bak þeim, er Kolli ok synir Eiðs kómu fyrir þá. Dálkr ferr at frá Hólmi, ok er sýnu first þeim, ok þeir er honum fylgja.

Björn mælti við sveininn: "Far þú nú upp í hjallann eftir hrossunum, en ek mun hér bíða; ekki mun stoða at fara lengra".

Nú settist Björn niðr, enn sveinninn fór at taka hrossin, ok vildi víkja, ok mátti eigi; því at þá hafði tekizt fundr þeira.

Þeir koma fyrst at Birni, Kálfr við sétta mann, ok Kolli og synir Eiðs með honum, við sex menn. Þorvaldr Eiðsson skýtr spjóti at Birni, þegar er hann náir til hans. Björn tók spjótið á lofti ok sendi aftr til eiganda. Þat kom á Þorvald miðjan, ok fell hann dauðr til jarðar. Þeir höfðu komizt á milli hans ok Grásteins, svo at Björn komst eigi þangat. Þórðr vildi hefna bróður síns ok hjó til Bjarnar mikit högg; enn Björn hélt á skildinum; svá at handleggr hans var í mundriðanum; kom höggit á skjöldinn ok varð svá mikit, at handleggr Bjarnar gekk í sundr, ok fell skjöldrinn niðr. Þá þreif Björn sporð skjaldarins hinni hendinni ok rak í höfut Þórði, svá at hann fekk þegar bana. Enn sumir menn segja, at hann legði hann með söxunum til bana Kolli sótti Björn fast, nær í mesta lagi einna manna í sífellu, þótt vér kunnim eigi at greina, hvert sárafar hann veitti honum.

Kálfr mælti, kvað honum nú fyrir alt eitt koma, þótt hann feldi nökkura menn, ok kvað hann skyldi nú eigi undan ganga — "er oss nú eigi mannfátt", segir hann.

Sumir mæltu, at slá skyldi hring um Björn ok varðveita hann, at hann komist hvergi í brott, ok bíða Þórðar Kolbeinssonar, at vega at honum til lykta. Ok meðan þeirræddust þetta við, þá leysti Björn manskærin af linda sér, ok váru þau nýhvött, er hann fór heiman, bæði mikil ok bitrleg.

Nú kom Dálkr til með sex menn, ok vill þegar sækja at Birni; því at hann var hraustr karlmaðr, ok þóttist hann varla eiga litla hólmsök við Björn, er hann átti sonar síns at hefna. Enn Björn bregðr sverðinu Þorfinns, er hann hafði heiman haft, ok höggr á fót Dálki svá hart, at fótrinn brotnaði, enn eigi beit, ok varð Dálkr óvígr, ok fluttr á brott þangat, sem honum var óhætt; ok því næst kom Þórðr Kolbeinsson. Ok er Björn sá hann, þá mælti hann: "Seinn til slíks móts, lítill sveinn!"

"Sá skal þér þó nú nær standa í dag", segir Þórðr, "ok höggva þik klækishögg".

"Þau ein muntu höggva", segir Björn, "meðan þú lifir".

Þórði varð mismælt, ok vildi hann sagt hafa, at sá skyldi hann höggva klámhöggvi þann dag. Björn grípr nú skærin, því at hann veit, at sverðit dugir ekki, ok hleypr at Þórði ok ætlar at reka á honum skærin. Þórðr veikst undan, enn fyrir varð húskarl Þórðar, er Grímr hét, ok fekk þegar bana. Ok í því bili hjó Kálfr til Bjarnar ok veitti honum mikit sár, ok fell Björn nú, svo at hann stóð á knjám, ok varðist með skærunum af mikilli hugprýði, því at hann var enn mesti fullhugi, sem oft höfðu raunir á orðit, ok veitti þeim mörg sár, er hann sóttu. Þeir sóttu hann nú svá fast, ok engir meir enn Kolli.

Björn mælti: "Fast sækir þú mik í dag, Kolli", segir Björn.

"Eigi veit ek, hverjum í er at þyrma", segir hann.

"Svá er ok", segir Björn, "móðir þín mun þetta fyrir þik hafa lagt, at þú skyldir mér harðasta atgöngu veita; enn sjá þykkjumst ek, at annat mun þér betr gefit enn ættvísin".

Kolli segir: "Eigi þykkir mér þú þat snimma sagt hafa, ef mér er nökkur vandi á við þik". Ok þegar gengr Kolli brott ok hættir atsókninni.

Björn varðist mjök lengi með skærunum, svá at hann stóð á knjám, ok allir undruðust þeir, hví hann mátti slíka vörn veita, næsta vápnlaus maðr, svá margir sem þeir sóttu hann, ok þóttust þó allir hafa fullleiksa, er honum urðu næstir.

Nú er þat sagt, at Þórðr hjó til Bjarnar, ok beit af honum þjóhnappana, ok fellr Björn þá. Þórðr vill þá eigi láta höggva á milli, ok höggr af Birni höfuð í öðru höggi, ok gengr á milli bols ok höfuðs, ok þá kvað Þórðr vísu:

Þórðr tók höfuð Bjarnar ok batt við álar sér; lét þat hanga við söðul sinn.

Kálfr kvaðst vilja, at þeir kæmi í Hólm ok lýsti þar víginu, ok lézt vilja færa þeim men, er Björn hafði haft á sér.

Dálkr svarar, ok kvað þat óskylt vera ok kappsamlegt; kvað það betr sóma, at sýna sig í yfirbótum við frændr Bjarnar eftir þetta verk, heldr enn auka vansemd við þá.

Þórðr lagði þar hvárki til. Kálfr reið þegar af véttvangi. Ok er þeir riðu í brott, ok váru komnir ofan yfir Klifsand, þá flugu móti þeim hrafnar nökkurir, ok þá orti Þórðr vísu þessa:

Nú koma þeir í Hólm, ok gengr Kálfr í dyngju, er Þórdís var fyrir, kona Bjarnar, ok segir henni víg Bjarnar, — "ok er hér men", segir hann, "við at taka, er hann hafði á sér".

Hon tók við meninu ok spurði, hvárt Þórðr er þar. Kálfr kvað hann þar kominn. "Hann vil ek þó hitta", segir hon; gengr ór dyngjunni, þangat sem Þórðr var, ok kastar til hans meninu, ok bað hann færa Oddnýju, konu sinni, til minja.

Síðan ríða þeir ofan eftir dal ok kómu til Húsafells, ok var Dálkr þar eftir, enn Þórðr reið á Völlu, ok var Arngeirr heim kominn, faðir Bjarnar. Þórðr segir honum tíðendin ok báðum þeim hjónum. Hon var úti ok þó höfuð barns eins.

Þórðr leysti höfuð Bjarnar frá álum sér ok kastaði til Þórdísar, móður Bjarnar; bað hana vita, ef hon kendi höfuðit, ok kvað því þá eigi minni þörf at vaska enn hinu, er hon þó áðr.

Hon mælti þá: "Kenni ek höfuðit", segir hon, "ok kenna mættir þú, því at fyrir hinu sama höfði gektu oftlega hræddr, meðan þat fylgdi bolnum; far nú ok fær þat Oddnýju, ok betra mun henni þetta þykkja enn þat et litla ok vesallega, er lafir á þínum hálsi."

Þórði líkaði illa hennar málsemdir; lætr þar eftir höfuð Bjarnar ok ríðr heim á Hítarnes, segir frá tíðendum ok færir Oddnýju menit, er Björn hafði átt.

Ok er hon sá, hné hon aftr ok vissi ekki til manna; ok er af henni hóf öngvit, þá hafði hon fengit mikla vanheilsu ok óyndi, ok leitaði Þórðr mjök margs í at hugga hana ok var vel til hennar. Enn svá gerist með miklu móti, at hon var verkjum borin af þessu, ok var ákafast enn fyrsta vetr eftir. Henni þótti sér þat helzt ró, at hon sæti á hestsbaki, enn Þórðr leiddi undir henni aftr ok fram; ok gerði hann þat, at honum þótti stór mein á vera, enn vildi við leita at hugga hana; ok um þetta orti hann:

Svá þóttist Þórðr mjök fyrir verða fyrir konuna af þessum meinum, er á lögðust, at menn segja þat, at heldr köri Þórðr þá líf Bjarnar, ef þess væri kostr, ok hefði hann slíkar ástir konu sinnar sem áðr; ok þótti honum þat stórmein, er til þeira Bjarnar kom allra jafnt saman. Hon mornaði öll ok þornaði, ok tæði aldri síðan tanna, ok lifði þó mjök lengi við þessi óhægindi.

Frændr Bjarnar létu gera eftir líki hans, ok var þat jarðat á Völlum at kirkju þeiri, er hann hafði þar gera látit Tómási postola, ok var niðr lagðr með klæðum ok ræmunni, sem fyrr var sagt.

Nú fara þessi tíðendi um landit víða, víg Bjarnar, ok spyrr Ásgrímr, bróðir hans, austr á Rangárvöllu, ok ferr síðan vestr í Ljárskóga at finna Þorstein Kuggason, ok tekr við málinu af Arngeiri karli, ok búa þeir þat um várit til alþingis, Þorsteinn ok Ásgrímr ok vinir Bjarnar. Enn er Ásgrimr fór á brott um vetrinn frá Þorsteini, þá ferr hann í Hólm ok varðveitir búit, er Björn hafði átt, ok fór þaðan um várit í málatilbúnað með Þorsteini, ok fjölmentu mjök til þings, ok svá gerði Þórðr ok þeir, er honum vildu lið veita.

Svá er sagt, þá er til þings var komit, sendir Þórðr menn á laun til Ásgríms með þeim erendum, at bjóða honum sæmileg boð, ok at þeir mætti nú finnast um nóttina, ok kvaðst honum unna ens mesta sóma af málinu, ok kvað þat skyldugt, því at hann var aldri mót honum, þá er mál þeira Bjarnar váru. Ásgrímr er óvanr at eiga hlut í málaferlum ok hittir Þórð um nóttina. Hann kveðr Ásgrím bliðlega, ok ræddust mart við. Þórðr var maðr orðhagr ok sléttmáll, ok tjáir fyrir honum, hvé mikit hann var neyddr til þessa verks; segir honum mart frá viðskiftum þeira Bjarnar, hversu skerðan hlut hann hafi lengi borit fyrir honum, enn kvað Björn nú enn hafa þrjá menn drepit í þeira síðasta fundi, enn fjóra örkumlaða, — "ok eru þeir tólf menn", segir Þórðr, "er at engu er getit til sátta: Óttarr ok Eyvindr, Þorsteinn Kálfsson, Þorkell Dálksson, skógarmenn tveir, Steinn Guðbrandsson, átti austmaðr, níundi Kolbeinn, son minn, Þorvaldr ok Þórðr Eiðs synir, tólfti Grímr húskarl minn, enn Dálkr örkumlaðr, ok allir vér nökkut sárir. Enn ek mun bæta þér bróður þinn þrem hundruðum silfrs, því at ek ann þér góðs hluta".

Ásgrímr hlýðir á fortölur Þórðar ok játar þessu; er honum greitt silfrit; tekr hann við, ok er heldr hvatat at öllu, ok var auðsætt, hvat til helt um sættir þeira: fortölur Þórðar enn hvatvísi Ásgríms.

Þorfinnr Þvarason varð eigi fyrr varr við, enn Ásgrímr tók silfrit, ok gekk út ór búðinni ok til Þorsteins Kuggasonar ok sagði honum, at Ásgrímr mundi ginnast láta fyrir Þórði með leynd til nökkurra sátta; kvað hann vera at telja silfr.

Þorsteinn kvað þetta vera mundu ærit mikit bráðræði, ok kvað eigi hægt, at veita slíkum mönnum lið, er svá eru einráðir, — "enn þó má enn eigi vita, fyrir hvat Þórði kemr þetta".

Engan mann varði þessa, at Ásgrímr mundi við engan um ráðast ok eigi við Þorstein, er í var bundinn málinu með honum. Því var Þorsteinn ok Ásgrímr fyrir eftirmáli um Björn, at aðillinn, sá er fyrir öndverðu var, Arngeirr karl, faðir Bjarnar, var nú hrumr af elli, ok lét því málin undir þá koma, at hann þóttist eigi mega fara til þings fyrir elli, ok hafði eigi við þat vanizt, at fylgja málum, þá er hann var yngri, enn vissi, at Þorsteinn hafði þessu heitit Birni, at mæla eftir hann, ef þess þyrfti, eða sá eftir annan, er lengr lifði.

Þorsteinn sendi nú menn til búðar Þorkels Eyjólfssonar, frænda síns, ok kvaðst vilja hitta hann. Þórðr Kolbeinsson var í búð Þorkels, ok hafði þessa sátt gerva við Ásgrím án ráði Þorkels, því at hann vissi ekki til þessa.

Þat er nú frá Þorsteini at segja, at hann dró saman lið mikit ok heimti þegar Mýramenn, frændr Bjarnar. Nú finnast þeir Þorsteinn ok Þorkell; eru þá með Þorsteini frændr Bjarnar ok vinir.

Þá segir Þorsteinn, at hann er heitbundinn at hefna Bjarnar eða mæla eftir hann, — "erum vér nú saman komnir hér, frændr hans ok vinir, ok er svá at segja þat til, at vér verðum allir á eitt sáttir um þat, at ónýta þessa sátt, er Ásgrímr hefir gert við Þórð".

"Þat hefir oft sýnzt", segir Þorkell, "at frændr Bjarnar hafa eigi rétt fylgt málum hans; ok svá vænti ek, at mönnum muni álítast, ef sakaraðillinn skal eigi ná at hafa þá sætt, er honum hugnar".

"Hér er ekki um at tala", segir Þorsteinn; "ek einn vil ráða málalyktum, bæði mannsektum ok fégjöldum, sem ek em í bundinn, eða láta líf mitt ella. Snúst þú í mót, ef þú vill kappi þreyta; ærit höfum vér lið; ósýnt, at þeim sigrast betr, er í mót standa; enda munum vér þar til hætta at þeim kosti, hvárt vér nám lífi Þórðar, eða þeira annarra, er vágu Björn."

Þeir Þorkell ok Þorsteinn váru bræðrungar at frændsemi, ok sá Þorkell, at þeim samdi eigi svá mjök at þreyta, enn vissi kapp Þorsteins, enn Þórðr Kolbeinsson hafði eigi ráðizt fyrr við hann um sættina; ok vill hann leita mála fyrir hönd Þórðar enn ganga eigi í bardaga fyrir hans sakir móti frændum sínum, ok kvaðst Þórð vilja undan sektum mæla sjálfan, ok svá fégjöldum meirum, enn áðr galt hann, enn Þorsteinn geri á hendr öðrum mönnum, þeim sem at víginu váru, svá mikit fé ok mannsektir, sem hann vill sjálfr.

Þorsteinn kvað eigi um at leita, at Þórðr kæmist undan neinum álögum, þar sem af honum hefði alt et illa staðit um þetta mál.

Þorkell mælti: "Þat vil ek þá, at fébótum komi við fyrir mál þessi, ok mælum vit um ok sættumst á þat, at Þórðr komist undan sektum með fégjaldi."

Nú kom þar máli, at sættir váru nefndar ok festar með þeim á þá leið, at Þorsteinn ok Þorkell skyldu um mæla, ok skyldi Þórðr gjalda fyrir sekt sína slíkt, sem Þorsteinn vildi, enn aðrir menn, er at víginu váru, skyldi undir ganga bæði sektir ok fébætr eftir vilja Þorsteins. Þeir skyldi upp lúka gerðinni, áðr þeir færi af þingi, ok var svá gert. Mjök hefir verit, sem Þorsteinn réði einn gerðinni, þegar Þorkell hafði Þórði komit undan sektum, frænda sínum; enn ekki sparði hann fé til sakbóta, því at ærit var til.

Þat er nú gerð þeira Þorsteins, at Dálkr skal taka engar bætr fyrir sik ok son sinn, ok gjalda ok ekki fyrir tilför um víg Bjarnar. Kálfr skal ok hafa engar bætr sonar síns, ok vera heraðssekr vestan þaðan, láta jörð sína í Selárdal, ok fara suðr um heiði í átthaga sinn. Þórðr skal gjalda Ásgrími þrjú hundruð silfrs, sem hann hafði körit sér til handa ok við tekit; önnur þrjú hundruð silfrs skal Þórðr gefa til sýknu sér, enn en þriðju þrjú hundruð til sýknu Kálfi. Enn frændr Þórðar, er fellu við hraunit, skyldi óhelgir fallit hafa, ok svá skógarmenn ok þeir allir, er í fyrirsátum höfðu verit fyrir Birni. Nú eru eftir tólf menn, þeir er greiðlega váru at víginu; þá gerði Þorsteinn alla sekja, ok skyldi utan fara et sama sumar, ok gefa fé til færingar þeim, mörk fyrir hvern þeira; enn ef þeir kæmist eigi utan, sem mælt var, þá skyldi þeir alsekir ok dræpir, hvar sem þeir fyndist.

Nú fara þeir af þingi, ok tók Þorkell ena seku menn til sín, lét frændr þeira leggja fé til hjálpar þeim þangat, ok kemr þeim utan um sumarit. Ok nú var sú umræða manna, at varla hafi þvílíkt eftirmál orðit um einn mann, sem eftir Björn, því at þær sektir urðu allar fram at ganga, sem Þorsteinn hafði gervar, ok unir Þórðr við stórilla ok hans menn, þótt þá mætti ekki at hafa. Mýramenn tóku ok mikit fé til sátta af Þórði Kolbeinssyni, þeir sem váru frændr Bjarnar.

Arngeirr karl fór til Þorsteins Kuggasonar með mikit fé, er hann tók við, enn Þórdís tók af mund sinn ok heimanfylgju, ok fór vestr á Barðaströnd við Breiðafjörð til frænda sinna; enn Ásgrímr fór austr á Rangárvöllu með þat fé, sem hann hlaut, ok bjó þar síðan. Þórðr Kolbeinsson fór heim á Hítarnes til bús síns ok unir eigi vel við málalyktir. Tekr nú þaðan af at kyrrast um málin.

Ok lýkr hér nú frásögn þessarri.