Bókastaðir

Eftir þetta skiptir Þórður til og lætur Kálf fara er morgnar á götu þá er liggur til Valla og þeir höfðu riðið um nóttina. Hann var við sétta mann og sitja þá fyrir Birni ef þangað bæri ferðir hans. En þeir Þórður og Þorvaldur Eiðssynir og Kolli Þórðarson skyldu sitja á götu þeirri er liggur til Hvítingshjalla, ef þangað bæri að, því að þar höfðu haga hross þau er Björn hafði gefið Þorsteini og fór Björn oft að sjá þau og af Hvítingi hinum eldra var Hvítingshjalli kallaður. En Dálkur frá Húsafelli skal sitja á götu þeirri er liggur til fjalla fyrir austan vatn og gæta þar því að þeim þótti eigi örvænt að Björn færi upp í dalinn til rétta er mannfátt var heima. En Þórður skyldi sitja á þeirri götu er liggur úr Hólmi og ofan til Húsafells. Þórði þótti líklegt að Björn mundi koma annaðhvort til rétta, og líkara að hann mundi koma í Þórarinsdal því að þaðan var von fleira fjár Bjarnar og sat Þórður þar fyrir ef hann færi þangað. Sex menn voru í hverri fyrirsát. En fyrir því varðveittu þeir götur allar að þeir þóttust vita að Björn mundi nokkura fara braut en vildu eigi koma í Hólm fyrr en víst væri að Björn væri eigi heima ef svo vildi verða, þótti sér mundu torsótt að sækja hann. Nú skiljast þeir og fara hverjir á þá götu sem ætlað var að sitja fyrir Birni.

Það er sagt í öðru lagi frá Birni að hann var snemma á fótum þann morgun og mataðist en Sigmundur húskarl hans var farinn upp í dal.

Birni þótti illar húsgöngur er hann átti sökótt og þótti aldrei örvænt á hverri stundu hann þyrfti manna við og var hann nokkuð brúnvölur og sagði Þórdísi konu sinni að hann mundi fara á Hvítingshjalla og skera mön á hrossum Þorsteins áður hann sendi þau vestur. Og þó kvað hann heldur hafa harkað um draumana um nóttina og kvaðst þó ógjörla vita fyrir hverju það mun vera. Hann kvaðst mjög oft á þá leið dreyma sem nú og kvað þó nú mest um vera.

Hún mælti: " Það vildi eg að þú færir hvergi frá húsi í dag og ertu óvar um þig þar er fjandmenn þínir sitja umhverfum þig. Eða hvað dreymdi þig? "

" Ekki læt eg drauma ráða förum mínum, " segir hann.

" Eigi vildi eg að þú færir frá húsi og værir sem varastur um þig og hefir það fyrir engum spillt. En mér virðist sem raunillar hafi verið svefnfararnar í nótt og seg mér hvað fyrir bar. "

En Björn kvað vísu:

" Þetta hefir mig oft dreymt, " sagði hann, " og nú með mestu móti í nótt. "

Hún latti hann frá húsi að fara en hann lét ekki letjast. Húskarlar þeir sem heima voru fóru í skóg að höggva við og var Björn einn roskinna manna.

Nú býst hann til hrossanna og hefir manskæri mikil á linda og hött á höfði og skjöld á hlið. Sverð hafði hann í hendi er Þorfinnur Þvarason átti. Björn var mikill maður vexti og vænn og freknóttur, rauðskeggjaður, skrúfhár og dapureygður og manna best vígur. Sveinn fimmtán vetra gamall fór með honum. Og er þeir gengu úr túni kvað Björn vísu:

Þeir fóru þá götu er liggur til Hvítingshjalla. En þeir eiga að fara yfir Hítará, skammt frá því er hún fellur úr vatninu. Og er þeir hafa farið um hríð þá sér sveinninn sex menn fara í móti þeim frá stakkgarði af Hvítingshjalla.

Björn spyr sveininn ef hann sæi hrossin á Hjöllunum, kvað auðsæ vera munu fyrir litar sakir. Hann kvaðst sjá hrossin og svo sex menn fara í mót þeim.

Björn kvað þá enn vísu:

Björn hafði kyrtil góðan og var í hosum og vafið silkiræmu um fót sér, þeirri er hann hafði skipt um við hinn helga Ólaf konung. Hann brá sverðinu er Þorfinnur Þvarason átti og mælti: " Illt sverð á hér góður drengur, " segir hann.

Kálfur sér þá brátt þar sem hann var kominn og heldur eftir þeim og mælti: " Eigi er minni von, " segir hann, " að skipti með oss gæfunni. Þeir þóttust mig hafa í hættu settan en eg hygg að eg veiði nú þann björn er vér vildum allir veiða. "

" Skammt eiga þeir nú hingað Björn, " segir sveinninn, " því að þeir fara hart. "

Björn svarar: " Því auðveldara mun okkur að taka hrossin sem fleiri beina að. "

Sveinninn mælti: " Ekki munu þetta friðarmenn vera. Þeir eru allir með vopnum. Og enn sé eg fleiri menn því að sumir fara eftir okkur og enn vopnaðir. "

" Eigi skyldir þú of mikið um gera, " segir Björn. " Kann vera að það séu réttamenn. "

Sveinninn mælti: " Eg sé enn fleiri menn og fara frá Hólmi. Og er okkur það eitt ráð að snúa til Klifsdals og förum síðan Hellisdal og forðum okkur. "

Björn mælti: " Ekki hefi eg enn eltur verið hér til og svo mun enn og mun eg eigi aftur hverfa. Förum eftir Klifsandi til Klifsjörva og gjarnan vildi eg fara til Grásteins hins mikla ef við mættum þangað komast. "

" Eigi má eg það vita, " segir sveinninn, " hve okkur má það endast því að menn sækja að okkur öllum megin. Og sé eg það gjörla að sex eru hvar saman þótt sumir eigi lengra til okkar en sumir. Og sé eg nú alls eigi færri menn en fjóra og tuttugu. "

Björn spyr: " Hvern veg er þeim mönnum varið er okkur eru næstir? "

Sveinninn segir og þóttist Björn kenna Kálf að frásögn hans. Kálfur var maður mikill og svartur og átti skammt til þeirra á bak þeim er Kolli og synir Eiðs komu fyrir þá. Dálkur fer að frá Hólmi og er sýnu first þeim og þeir er honum fylgja.

Björn mælti við sveininn: " Far þú nú upp í hjallann eftir hrossunum en eg mun hér bíða. Ekki mun stoða að fara lengra. "

Nú settist Björn niður en sveinninn fór að taka hrossin og vildi víkja og mátti eigi því að þá hafði tekist fundur þeirra.

Þeir koma fyrst að Birni, Kálfur við sétta mann, Kolli og synir Eiðs með honum við sex menn. Þorvaldur Eiðsson skýtur spjóti að Birni þegar er hann nær til hans. Björn tók spjótið á lofti og sendi aftur til eiganda. Það kom á Þorvald miðjan og féll hann dauður til jarðar. Þeir höfðu komist á milli hans og Grásteins svo að Björn komst eigi þangað. Þórður vildi hefna bróður síns og hjó til Bjarnar mikið högg. En Björn hélt á skildinum svo að handleggur hans var í mundriðanum og kom höggið á skjöldinn og varð svo mikið að handleggur Bjarnar gekk í sundur og féll skjöldurinn niður. Þá þreif Björn sporð skjaldarins hinni hendinni og rak í höfuð Þórði svo að hann fékk þegar bana. En sumir menn segja að hann legði hann með söxunum til bana. Kolli sótti Björn fast, nær í mesta lagi einna manna í sífellu, þótt vér kunnum eigi að greina hvert sárafar hann veitti honum.

Kálfur mælti, kvað honum nú fyrir allt eitt koma þótt hann felldi nokkura menn og kvað hann skyldu nú eigi undan ganga " er oss nú eigi mannfátt, " segir hann.

Sumir mæltu að slá skyldi hring um Björn og varðveita hann að hann komist hvergi í brott og bíða Þórðar Kolbeinssonar að vega að honum til lykta. Og meðan þeir ræddust þetta við þá leysti Björn manskæri af linda sér og voru þau nýhvött er hann fór heiman, bæði mikil og biturleg.

Nú kom Dálkur til með sex menn og vill þegar sækja að Birni því að hann var hraustur karlmaður og þóttist hann varla án hólmsök við Björn er hann átti sonar síns að hefna. En Björn bregður sverðinu Þorfinns er hann hafði heiman haft og höggur á fót Dálki svo hart að fóturinn brotnaði en eigi beit og varð Dálkur óvígur og fluttur á brott þangað sem honum var óhætt.

Og því næst kom Þórður Kolbeinsson. Og er Björn sá hann þá mælti hann: " Seinn til slíks móts lítill sveinn. "

" Sá skal þér þó nú nær standa í dag, " segir Þórður, " og höggva þig klækishögg. "

" Þau ein muntu höggva, " segir Björn, " meðan þú lifir. "

Þórði varð mismælt og vildi hann sagt hafa að sá skyldi hann höggva klámhöggi þann dag. Björn grípur nú skærin því að hann veit að sverðið dugir ekki og hleypur að Þórði og ætlar að reka á honum skærin. Þórður veikst undan en fyrir varð húskarl Þórðar er Grímur hét og fékk þegar bana. Og í því bili hjó Kálfur til Bjarnar og veitti honum mikið sár og féll Björn nú svo að hann stóð á knjám og varðist með skærunum af mikilli hugprýði, því að hann var hinn mesti fullhugi sem oft höfðu raunir á orðið, og veitti þeim mörg sár er hann sóttu. Þeir sóttu hann nú svo fast og engir meir en Kolli.

Björn mælti: " Fast sækir þú mig í dag Kolli, " segir Björn.

" Eigi veit eg hverjum í er að þyrma, " segir hann.

" Svo er og, " segir Björn. " Móðir þín mun þetta fyrir þig hafa lagt að þú skyldi mér harðasta atgöngu veita. En sjá þykist eg að annað mun þér betur gefið en ættvísin. "

Kolli segir: " Eigi þykir mér þú það snemma sagt hafa ef mér er nokkur vandi á við þig. " Og þegar gengur Kolli brott og hættir aðsókninni.

Björn varðist mjög lengi með skærunum svo að hann stóð á knjám. Og allir undruðust þeir hví hann mátti slíka vörn veita, næsta vopnlaus maður, svo margir sem þeir sóttu hann og þóttust þó allir hafa fullleiksa er honum urðu næstir.

Nú er það sagt að Þórður hjó til Bjarnar og beit af honum þjóhnappana og fellur Björn þá. Þórður vill þá eigi láta höggva á milli og höggur af Birni höfuð í öðru höggi og gengur á milli bols og höfuðs og þá kvað Þórður vísu:

Þórður tók höfuð Bjarnar og batt við ólar sér, lét þar hanga við söðul sinn.

Kálfur kvaðst vilja að þeir kæmu í Hólm og lýstu þar víginu og lést vilja færa þeim men er Björn hafði haft á sér.

Dálkur svarar og kvað það óskylt vera og kappsamlegt, kvað það betur sóma að sýna sig í yfirbótum við frændur Bjarnar eftir þetta verk heldur en auka vansemd við þá.

Þórður lagði þar hvortgi til. Kálfur reið þegar af vettvangi. Og er þeir riðu í brott og voru komnir ofan yfir Klifsand þá flugu móti þeim hrafnar nokkurir og þá orti Þórður vísu þessa:

Nú koma þeir í Hólm og gengur Kálfur í dyngju er Þórdís var fyrir, kona Bjarnar, og segir henni víg Bjarnar " og er hér men, " segir hann, " við að taka er hann hafði á sér. "

Hún tók við meninu og spurði hvort Þórður er þar. Kálfur kvað hann þar kominn. " Hann vil eg þó hitta, " segir hún, gengur úr dyngjunni þangað sem Þórður var og kastar til hans meninu og bað hann færa Oddnýju konu sinni til minja.

Síðan ríða þeir ofan eftir dal og komu til Húsafells og var Dálkur þar eftir en Þórður reið á Völlu og var Arngeir heim kominn, faðir Bjarnar. Þórður segir honum tíðindin og báðum þeim hjónum. Hún var úti og þó höfuð barns eins.

Þórður leysti höfuð Bjarnar frá ólum sér og kastaði til Þórdísar móður Bjarnar bað hana vita ef hún kenndi höfuðið og kvað því þá eigi minni þörf að vaska en hinu er hún þó áður.

Hún mælti þá: " Kenni eg höfuðið, " segir hún, " og kenna mættir þú því að fyrir hinu sama höfði gekkstu oftlega hræddur meðan það fylgdi bolnum. Far nú og fær það Oddnýju og betra mun henni þetta þykja en það hið litla og vesallega er lafir á þínum hálsi. "

Þórði líkaði illa hennar málsemdir, lætur þar eftir höfuð Bjarnar og ríður heim á Hítarnes, segir frá tíðindum og færir Oddnýju menið er Björn hafði átt.

Og er hún sá hné hún aftur og vissi ekki til manna. Og er af henni hóf öngvit þá hafði hún fengið mikla vanheilsu og óyndi og leitaði Þórður mjög margs í að hugga hana og var vel til hennar. En svo gerist með miklu móti að hún var verkjum borin af þessu og var ákafast hinn fyrsta vetur eftir. Henni þótti sér það helst ró að hún sæti á hestsbaki en Þórður leiddi undir henni aftur og fram og gerði hann það, að honum þótti stór mein á vera en vildi við leita að hugga hana. Og um þetta orti hann:

Svo þóttist Þórður mjög fyrir verða fyrir konuna af þessum meinum er á lögðust að menn segja það að heldur kjöri Þórður þá líf Bjarnar ef þess væri kostur og hefði hann slíkar ástir konu sinnar sem áður. Og þótti honum það stór meinun er til þeirra Bjarnar kom allra jafnt saman. Hún mornaði öll og þornaði og tæði aldrei síðan tanna og lifði þó mjög lengi við þessi óhægindi.

Frændur Bjarnar létu gera eftir líki hans og var það jarðað á Völlum að kirkju þeirri er hann hafði þar gera látið Tómasi postula og var niður lagður með klæðum og ræmunni sem fyrr var sagt.

Nú fara þessi tíðindi um landið víða, víg Bjarnar, og spyr Ásgrímur bróðir hans austur á Rangárvöllu og fer síðan vestur í Ljárskóga að finna Þorstein Kuggason og tekur hann við málinu af Arngeiri karli og búa þeir það um vorið til alþingis, Þorsteinn og Ásgrímur og vinir Bjarnar. En er Ásgrímur fór á brott um veturinn frá Þorsteini þá fer hann í Hólm og varðveitir búið er Björn hafði átt og fór þaðan um vorið í málatilbúnað með Þorsteini og fjölmenntu mjög til þings og svo gerði Þórður og þeir er honum vildu lið veita.

Svo er sagt þá er til þings var komið sendir Þórður menn á laun til Ásgríms með þeim erindum að bjóða honum sæmileg boð og að þeir mættu nú finnast um nóttina og kvaðst honum unna hins mesta sóma af málinu og kvað það skyldugt því að hann var aldrei mót honum þá er mál þeirra Bjarnar voru. Ásgrímur er óvanur að eiga hlut í málaferlum og hittir Þórð um nóttina. Hann kveður Ásgrím blíðlega og ræddust mart við. Þórður var maður orðhagur og sléttmáll og tjáir fyrir honum hve mikið hann var neyddur til þessa verks, segir honum mart frá viðskiptum þeirra Bjarnar hversu skerðan hlut hann hafi lengi borið fyrir honum en kvað Björn nú enn hafa þrjá menn drepið í þeirra síðasta fundi en fjóra örkumlaða " og eru þeir tólf menn, " segir Þórður, " er að engu er getið til sátt, Óttar og Eyvindur, Þorsteinn Kálfsson, Þorkell Dálksson, skógarmenn tveir, Steinn Guðbrandsson, átti Austmaður, níundi Kolbeinn son minn, Þorvaldur og Þórður Eiðssynir, tólfti Grímur húskarl minn, en Dálkur örkumlaður og allir vér nokkuð sárir. En eg mun bæta þér bróður þinn þremur hundruðum silfurs því að eg ann þér góðs hluta. "

Ásgrímur hlýðir á fortölur Þórðar og játar þessu. Er honum greitt silfrið. Tekur hann við og er heldur hvatað að öllu og var auðsætt hvað til hélt um sættir þeirra, fortölur Þórðar en hvatvísi Ásgríms.

Þorfinnur Þvarason varð eigi fyrr var við en Ásgrímur tók silfrið og gekk út úr búðinni og til Þorsteins Kuggasonar og sagði honum að Ásgrímur mundi ginnast láta fyrir Þórði með leynd til nokkurra sátta, kvað hann vera að telja silfur.

Þorsteinn kvað þetta vera mundu ærið mikið bráðræði og kvað eigi hægt að veita slíkum mönnum lið er svo eru einráðir " en þó má enn eigi vita fyrir hvað Þórði kemur þetta. "

Engan mann varði þessa að Ásgrímur mundi við engan um ráðast og eigi við Þorstein er í var bundinn málinu með honum. Því var Þorsteinn og Ásgrímur fyrir eftirmáli um Björn að aðilinn sá er fyrir öndverðu var, Arngeir karl faðir Bjarnar, var nú hrumur af elli og lét því málin undir þá koma að hann þóttist eigi mega fara til þings fyrir elli og hafði eigi við það vanist að fylgja málum þá er hann var yngri en vissi að Þorsteinn hafði þessu heitið Birni að mæla eftir hann ef þess þyrfti eða sá eftir annan er lengur lifði.

Þorsteinn sendi nú menn til búðar Þorkels Eyjólfssonar frænda síns og kvaðst vilja hitta hann. Þórður Kolbeinsson var í búð Þorkels og hafði þessa sátt gerva við Ásgrím án ráði Þorkels því að hann vissi ekki til þessa.

Það er nú frá Þorsteini að segja að hann dró saman lið mikið og heimti þegar Mýramenn frændur Bjarnar. Nú finnast þeir Þorsteinn og Þorkell. Eru þá með Þorsteini frændur Bjarnar og vinir.

Þá segir Þorsteinn að hann er heitbundinn að hefna Bjarnar eða mæla eftir hann " erum vér nú saman komnir hér, frændur hans og vinir, og er svo að segja það til að vér verðum allir á eitt sáttir um það að ónýta þess sátt er Ásgrímur hefir gert við Þórð. "

" Það hefir oft sýnst, " segir Þorkell, " að frændur Bjarnar hafi eigi rétt fylgt málum hans og svo vænti eg að mönnum muni álítast ef sakaraðilinn skal eigi ná að hafa þá sætt er honum hugnar. "

" Hér er ekki um að tala, " segir Þorsteinn. " Eg einn vil ráða málalyktum, bæði mannsektum og fégjöldum sem eg er í bundinn eða láta líf mitt ella. Snúst þú í mót ef þú vilt kappi þreyta. Ærið höfum vér lið. Ósýnt að þeim sigrast betur er í mót standa enda munum vér þar til hætta að þeim kosti hvort vér náum lífi Þórðar eða þeirra annarra er vógu Björn. "

Þeir Þorkell og Þorsteinn voru bræðrungar að frændsemi og sá Þorkell að þeim samdi eigi svo mjög að þreyta en vissi kapp Þorsteins. En Þórður Kolbeinsson hafði eigi ráðist fyrr við hann um sættina og vill hann leita mála fyrir hönd Þórðar en ganga eigi í bardaga fyrir hans sakir móti frændum sínum og kvaðst Þórð vilja undan sektum mæla sjálfan og svo fégjöldum meirum en áður galt hann. En Þorsteinn geri á hendur öðrum mönnum, þeim sem að víginu voru, svo mikið fé og mannsektir sem hann vill sjálfur.

Þorsteinn kvað eigi um að leita að Þórður kæmist undan neinum álögum þar sem af honum hefði allt hið illa staðið um þetta mál.

Þorkell mælti: " Það vil eg þá að fébótum komi við fyrir mál þessi og mælum við um og sættumst á það að Þórður komist undan sektum með fégjaldi. "

Nú kom þar máli að sættir voru nefndar og festar með þeim á þá leið að Þorsteinn og Þorkell skyldu um mæla og skyldi Þórður gjalda fyrir sekt sína slíkt sem Þorsteinn vildi en aðrir menn er að víginu voru skyldu undir ganga bæði sektir og fébætur eftir vilja Þorsteins. Þeir skyldu upp lúka sektinni áður þeir færu af þingi og var svo gert. Mjög hefir verið sem Þorsteinn réði einn gerðinni þegar Þorkell hafði Þórði komið undan sektum, frænda sínum. En ekki sparði hann fé til sakbóta því að ærið var til.

Það er nú gerð þeirra Þorsteins að Dálkur skal taka engar bætur fyrir sig og son sinn og gjalda og ekki fyrir tilför um víg Bjarnar. Kálfur skal og hafa engar bætur sonar síns og vera héraðssekur vestan þaðan, láta jörð sína í Selárdal og fara suður um heiði í átthaga sinn. Þórður skal gjalda Ásgrími þrjú hundruð silfurs sem hann hafði kjörið sér til handa og við tekið. Önnur þrjú hundruð silfurs skal Þórður gefa til sýknu sér en hin þriðju þrjú hundruð til sýknu Kálfi. En frændur Þórðar er féllu við hraunið skyldu óhelgir fallið hafa og svo skógarmenn og þeir menn allir er í fyrirsátum höfðu verið fyrir Birni. Nú eru eftir tólf menn þeir er greiðlega voru að víginu. Þá gerði Þorsteinn alla sekja og skyldu utan fara hið sama sumar og gefa fé til færingar þeim, mörk fyrir hvern þeirra. En ef þeir kæmust eigi utan sem mælt var þá skyldu þeir alsekir og dræpir hvar sem þeir fyndust.

Nú fara þeir af þingi og tók Þorkell hina seku menn til sín, lét frændur þeirra leggja fé til hjálpar þeim þangað og kemur þeim utan um sumarið. Og nú var sú umræða manna að varla hafi þvílíkt eftirmál orðið um einn mann sem eftir Björn því að þær sættir urðu allar fram að ganga sem Þorsteinn hafði gervar og unir Þórður við stórilla og hans menn þótt þá mætti ekki að hafa. Mýramenn tóku og mikið fé til sátta af Þórði Kolbeinssyni, þeir sem voru frændur Bjarnar.

Arngeir karl fór til Þorsteins Kuggasonar með mikið fé er hann tók við en Þórdís tók af mund sinn og heimanfylgju og fór vestur á Barðaströnd við Breiðafjörð til frænda sinna. En Ásgrímur fór austur á Rangárvöllu með það fé sem hann hlaut og bjó þar síðan. Þórður Kolbeinsson fór heim á Hítarnes til bús síns og unir eigi vel við málalyktir. Tekur nú þaðan af að kyrrast um málin.

Og lýkur hér nú frásögn þessari.