Bókastaðir

Nú er frá því at segja, at Þorgeirr, húskarl Bjarnar, mælti við hann á einuhverju kveldi; kvað hey eigi vera myndi sem þyrfti til nauta þeira, sem hann skyldi gæta, ok bað Björn til fara, at sjá fóðrit, hvárt hann ætlaði at endast mundi. Björn gerir svá sem hann beiddi; fara þeir ok koma til fjósanna, ok gekk Þorgeirr til fyrri; því at honum var þar gangr kunnari.

Enn kýr hafði borit kálf, ok fell Þorgeirr um kálfinn, er lá í flórnum, ok mælti ilt; enn Björn bað hann kasta upp í básinn kálfinum; enn Þorgeirr kvað æ því betr þykkja, er sá skelmir lægi neðar, ok vill eigi til taka. Síðan tók Björn kálfinn ór flórnum ok kastaði upp í básinn.

Heim fóru þeir síðan, ok segir Þorgeirr vinum sínum þetta, at Björn tók kálf ór flóri ok kastaði upp í básinn, — "enn ek vilda eigi."

Enn þá váru þar gestir ok heyrðu frásögn Þorgeirs. Ok eigi miklu síðar kómu þeir sömu menn á Hítarnes til Þórðar, ok segja þetta. Hann segir, ok kvað Björn fengit hafa þar svá bæði kvenna ok karla, um slíka hluti at sjá, at eigi myndi nauðsyn, at hann byrgi kúm, ok kvað vísu:

Þat sýnist mönnum ráðlegt, at sú vísa væri lítt borin; enn eigi varð vísan á dreif drepin, ok kom til eyra Birni, ok þótti honum ill, ok vildi eigi svá búit vera láta.

Björn reið um sumarit á Hítarnes með sex tigu manna ok stefndi Þórði með vísuna, sem hann kallaði lög til standa. Enn þat mæltu beggja vinir, at eigi skyldu þessi mál til þings berast, ok skyldi þeir heldr sættast í heraði; enn þess var engi kostr; vill Þórðr eigi sættast á fyrir þingit.

Þeir sættust á þingi, ok skal Þórðr gjalda hundrað silfrs fyrir vísuna; ok þess beiddist Björn í lögréttu, at hvárr þeira, sem kvæði nökkut í heyrn öðrum, at sá skyldi óheilagr falla; ok lofuðu þeir þat er ráða áttu, ok þótti vænna, at þeir myndi firr sauri áausast; ok fóru við svá búit heim; var nú kyrt at kalla.

Þess er nú við getit, at hlutr sá fanst í hafnarmarki Þórðar, er þvígit vinveittlegra þótti; þat váru karlar tveir, ok hafði annarr hött bláan á höfði; þeir stóðu lútir, ok horfði annarr eftir öðrum. Þat þótti illr fundr, ok mæltu menn, at hvárskis hlutr væri góðr, þeira er þar stóðu, ok enn verri þess er fyrir stóð.

Þá kvað Björn vísu:

Þórði þótti ill sú tiltekja ok hneisa, er níð var reist í landi hans, ok hafði þetta á hendr Birni; ok eigi þótti honum yfirbót í vísunni, er Björn orti, ok reið nú um várit eftir til Bjarnar við sex tigu manna, ok stefndi honum til alþingis um níðreising ok vísu.

Enn ræddu þat vinir þeira, at þeir myndi heima sættast, heldr enn færa svá ljótt mál til alþingis. Björn vill þat eigi, ok koma til þings ok sættust þar á málit; ok hlaut Björn at gjalda þrjár merkr silfrs fyrir níðreising ok vísu; fara heim ok eru nú sáttir at kalla; ok er nú kyrt tvá vetr, svá at ekki er í frásögn fært.

Á enu þriðja sumri, um alþing, kom skip á Eyrum, ok váru þar á tveir frændr Þórðar, víkverskir menn ok brædr; hét annarr Óttarr, enn annar Eyvindr. Þeir váru skyldir Þórði í föðurætt hans. Hvárttveggi var garpr mikill. Þeir sendu Þórði orð, at hann kæmi á mót þeim; höfðu spurt virðulegan ráðahag hans, ok hugðu at ráðast þangat til vistar. Ok er Þórðr spyrr þat, ríðr hann suðr á Eyrar ok fagnar frændum sínum ok býðr þeim til sín. Þeir fara með honum heim.

Ekki var svá fárætt um viðskifti Þórðar ok Bjarnar, at ekki hefði þessir menn heyrt um rætt áðr; ok var sá orðrómr á, at Þórðr hefði oftast minna hlut. Þeim líkar þat illa; því at þeir váru ofskapsmenn, ok kváðust þat sjá kunna, at Björn væri eigi svá mikill fyrir sér sem sagt var, at menn muni eigi fá mega af honum jafnan hlut, ok fýsa Þórð til at sitja eigi við svá búit.

Heraðsmenn eigu oft ferðir út á Snæfellsnes eftir fiskiföngum, ok öðru því er þar getr at kaupa.

Nú bar svá til, at Björn fór á Ströndina, til Saxahváls, til Arnórs mágs síns, at fiskakaupum: var honum þar vel fagnat.

Þórhildr föðursystir Bjarnar ræðir um þat við hann: "Bæði er Björn," segir hon, "at þú ert mikill fyrir þér, enda þykkist þú svá; kann vera þér þykki ek örorð; mér sýnist óráðlegt, at fara við annan mann, svá sökótt sem þú átt; eru þeir menn komnir í heraðit, er oft hafa eigi unat skerðum hlut; ok þeir vitu, at Þórðr hefir oft minna hlut, enn þú; kann vera, at þeir vili þat rétta. Ek á einn son hér, er Þorfinnr heitir; hann býð ek til fylgdar við þik; enn ærin er honum þó vist heima. Nú em ek fegin kvámu þinni; enn þó fegnari, ef þú værir við tólf menn jafnlega, sem Þorfinnr son minn er, ok þaðan af fleiri; öllum myndi beini vera veittr; enn síðr værir þú upp gerr af bráðungu fyrir óvinum þínum".

Björn mælti: "Haf þú þökk fyrir boð þín ok góðvilja, ok mun ek þiggja, at Þorfinnr sé í minni för, enn eigi veit ek, at nauðsyn sé til at fara með fjölmenni".

Þar er Björn þrjár nætr í góðum beina.

Þórðr Kolbeinsson spyrr, at Björn er eigi heima ok var farinn út til Saxahváls. Nú gefr hann sér erendi út á Ströndina, ok ferr með tólfta mann út í Beruvíkrhraun. Þar váru frændr hans í för, Óttarr ok Eyvindr.

Ok er þeir eru þar komnir, þá segir Þórðr þeim, hvat undir förinni var, at hann ætlar at sitja þar fyrir Birni; kvað hans utan ván frá Saxahváli ok kvaðst ætla at taka hann af lífi.

Þeir svara, frændr hans, sögðu ódrengilegt tólf mönnum, at sitja fyrir tveimr; létust eigi mundu hafa heiman farit með honum, ef þeir vissu þetta, ok bjóða Þórði þann kost, að sitja fyrir Birni með tvá menn, ella vilja þeir tveir sitja fyrir honum bræðrnir. "Nú ætlum vit, þótt Björn sé vel vígr maðr, þá er þó gert þar fyrir, þviat vit væntum, at förunautr hans muni óviglegri enn hvárr okkarr. Enn við tólfta mann sitjum vit aldri fyrir honum".

Þórðr mælti: "Segjum svá frá förinni, þá er vér höfum reynt, hvárt eigi þarf þetta lið við Björn at eiga; enn sé ek, at bæði er, at þit eruð vaskir menn, enda þykkir ykkr svá. Með því at þar sé um at kjósa, sem þit sögðuð áðan, þá siti þit fyrir honum, enn vér munum brott ríða".

Þat vilja þeir. Þórðr víkr nú í brott, svá at hann varð ekki við riðinn, er þeir sátu fyrir Birni, bræðrnir, ok þótti sér horfa et vænsta.

Nú er at segja frá Birni, at hann býst í brott frá Arnórs, mágs síns; þá kom húsfreyja at ok mælti: "Þat er mitt ráð", segir hon, "at Björn fari eigi heðan fámennri enn við tólfta mann inn yfir Beruvíkrhraun, þvíat svá hefir mik dreymt til, at Þórðr muni þar sitja fyrir þér, þvíat hann er ráðugr".

"Þat mun hann eigi gera", segir Björn, "ok mun hann nær bæ sínum gera, ef hann vill".

Nú riðr Björn, ok fara þeir þrír saman frá garði.

Þegar þeir váru nýfarnir, þá mælti Þórhildr við Arnór bónda sinn: "Ef Birni verðr nökkut til meins í dag", segir hon, "þá munum vit eigi til einnar rekkju í kveld".

Ok nú við hennar atkall þá ferr Arnórr heiman við níunda mann, ok kom eftir þeim við hraunit.

Björn fagnaði honum vel ok mælti: "Brátt reittu eftir mér nú, mágr!"

"Því sætir þat", segir hann, "at mér þykkir þú seinn í boðunum við mik, ok mun ek nú bjóða mér sjálfr".

"Svá má vera", segir Björn; stíga nú af baki ok leiða hrossin yfir hraunit, þvíat þeir höfðu draga mikinn með at fara.

Björn ok Arnórr fóru fyrstir. Björn hafði krókaspjót í hendi ok hjálm á höfði ok var gyrðr sverði ok skjöldr á hlið, enn Arnórr þvari hafði sverð í hendi, ok hendi um öxl til, ok belti um sik miðjan. Þeir gengu hraungötuna.

Ok þat sjá þeir bræðr, at fleiri menn fara hér, enn þeir væntu, at Björn mundi hafa með sér, ok þótti för sín ill, ef hann væri eigi, enn þeir leitaði undan, ok nú bíða þeir; bar nú brátt at, ok finna eigi fyrr, enn Björn kom at þeim.

Eyvindr var þeira ellri bræðranna ok veitti hann Birni tilræði ok hjó til hans með breiðöxi, ok kom í hjálminn ok sveif ofan, ok tók hyrnan skjaldarfetilinn, ok varð Björn sárr á bringunni ok á fæti í öðrum stað; hvártki var það mikit sár. Óttarr hjó til Arnórs í höfuð honum, ok af eyrat ok af kinnarbeininu, ok stöðvar höggit í sverðinu, er hann hafði um öxl sér. Björn kastaði skildinum frá sér á hraunit, ok hjó til Eyvindar, ok var þat banahögg, ok fellu þeir þar báðir bræðrnir.

Þá kvað Björn vísu:

Nú binda þeir mágar sár sín ok kasa þá þar bræðrna í hrauninu, ok síðan óhelga þeir þá, sem lög lágu til, fyrir athlaup ok fyrirsát.

Enn Þórðr Kolbeinsson var þar skamt í frá ok vissi, hvat títt var, ok þótti eigi færi at þeim at sækja, er þeir váru svá margir saman, ok fór hann heim ok varð ekki við riðinn við þenna atburð. Hann var spurðr, er hann kom heim, hvar hann hefði komit lengsta, enn Þórðr kvað vísu í móti:

Ok enn kvað Þórðr aðra vísu:

Arnórr fór nú heim ok varð heill sára sinna. Björn fór nú heim ok nokkurir menn með honum, fleiri enn heiman fóru.

Ok einn dag orti Björn þessa vísu:

Björn verðr heill brátt sára sinna, ok var kyrt eftir þetta. Ekki var nú eftirmál um þá bræðr. Þórðr lét þá færa til kirkju.

Svá vilja menn segja, at Kálfr illviti bjó nökkura vetr í Hraundal, sem fyrr var sagt, enn eftir þat seldi Björn honum Hólm at leigu, enn Björn ok þeir feðgar bjuggu þá á Völlum.

Þar niðr frá er Grettisbæli, ok var Grettir þar í raufinni þann vetr, er hann var með Birni, enn hann bjó þá á Völlum. Þeir lögðust ofan eftir ánni, ok váru kallaðir jafnsterkir menn.

Á Völlum lét Björn gera kirkju ok helga með guði Tómási postula, ok um hann orti Björn drápu góða. Svá sagði Rúnólfr Dálksson.

Því brá Björn búi í Hólmi, at hann þóttist vanfærr til at hafa tvau bú, þótt hann hefði svá fyrst nökkura vetr, er hann hafði við tekit búi föður síns; enn nú var hann gnógr orðinn um kvikfé, ok skorti nú ekki til, at hafa tvau bú, ok var hann nú í Hólmi ok kona hans, enn Arngeirr á Völlum ok þau hjóu. Ekki hafði vingott verit með þeim Kálfi ok Birni fyrr meir, þá er Kálfr var í förum með Þórði ok ráðum, ok þótti hann heldr tillagaillr; enn nú gerist vinskapr, er þeir feðgar bjuggu á landi hans, ok áttu þeir fjárreiður saman.

Nú er frá því at segja, at Kálfr illviti keypti sér land fyrir vestan Hítardalsheiði, þar sem heitir Selárdalr. Þar má kalla tvá bæi, ok heitir at Hurðarbaki annarr. Þar bjó sá maðr, er Eiðr hét, ok átti tvá sonu við konu sinni; hét annarr Þórðr, enn annarr Þorvaldr. Þat var samtýnis við bæ Kálfs í Selárdal.

Ok um haustið eftir, er Kálfr hafði fært bú ór Hólmi vestr í Selárdal, gerði Þorsteinn, son Kálfs, ferð sína suðr yfir heiði ok fór á Hítarnes til Þórðar, ok var þar vel við honum tekit, ok segir Þorsteinn erendi sitt, at hann vill kaupa klyfjar sela.

Þórðr mælti: "Hví lætr Björn, vinr yðarr, yðr eigi hafa slíkt, sem þér þurfið, er verit hafið vinir hans?"

Þorsteinn mælti: "Eigi hefir hann veiðiskap til."

Þórðr mælti: "Veiztu gerla vinfengi hans til yðar? Mik minnir, at hann lýsti til fjár á hendr yðr í sumar á alþingi, ok mun svá ætla at gera á hendr yðr stelafé, at þér finnið eigi fyrr, enn hann hefir sekta yðr, ok mun þá ætla sér landit, þat er þit búið á, ok mun hann nýta, at eiga land jafnt fyrir vestan heiði sem fyrir austan eða sunnan".

Þorsteinn kvaðst þat ekki spurt hafa.

"Þat er nú", segir Þórðr, "at þit eruð menn grunnsæir ok meirr gefit málróf enn vitsmunir, ok munu þit eigi finna fyrr enn hann hefir ykkr upp teflt um fjárreiður. Viti þit ekki um ráð Dálks, frænda ykkars, ok vilduð við Björn enn eiga; enn vit Dálkr urðum á einu máli um viðskifti yður ok vildum ráða Björn af hendi, fyrr enn hann sekti yðr. Enn þú þættir mér líklegr til að höggva stórt, ok muntu mega miklu afla, ok væri þér happ í ok karlmenska, ef þú fengir hann af ráðit ok yrðir skjótari at bragði, enn síðan mættir þú fá rikra manna traust".

Þorsteinn trúði þessu.

Þórðr kvað hann hafa skyldu erendi sitt, sem hann beiddi, — ok vil ek ekki fyrir hafa nema vingan, þvíat þú skalt koma í Hólm, er þú ferr heim, ok seg, at þú munt koma síðar at leita geldfjár; ok seg föður þínum ekki til um þetta, er þú kemr heim".

Nú ferr Þorsteinn á brott með fenginn, ok gerði sem Þórðr bauð; kom í Hólm ok segir Birni, kvaðst síðar mundu vitja sauða, er þeir höfðu þar átt feðgar. Síðan fór Þorsteinn heim ok færði föður sínum fangit.

Ok eigi miklu síðar fór hann suðr um heiði ok kom í Hólm aftan dags, ok menn sátu við elda. Þorsteinn drap á dyr, ok gekk Björn til hurðar ok heilsaði honum ok bauð honum þar at vera.

Hann lézt mundu fara lengra, ofan til Húsafells til Dálks, frænda síns, ok bað Björn leiða sik á götu, — "ok skulum vit skipa til, at ek mega ná sauðfé mínu á morgin ok reka heim".

Nú gengr Björn með honum ór garði ok þóttist finna, at hannræddi ekki af hugðu um rétta skipan, sem hann væri hugsi, ok litverpr mjök. Björn segir, er þeir kómu í hraunit, at hann muni aftr hverfa.

Þorsteinn hafði bolöxi í hendi í hávu skafti ok bitrlega, enn var sjálfr léttbúinn at klæðum. Birni kom í hug, at hann hafði komit til Þórðar, áðr hann færi vestr. Hann sá Þorstein vera litverpan ok grunaði, at hann mundi vera flugumaðr; hopaði frá honum nökkut ok gaf honum færi. Þorsteinn lýsti brátt yfir, hvat honum bjó í skapi: hann reiddi upp öxina ok vildi færa í höfuð Birni. Enn Björn rann undir höggit, þviat honum var þessa alls ván — ok tók um Þorstein miðjan ok hóf upp á bringu sér; honum varð laus öxin ok fell hon niðr; síðan keyrði Björn hann niðr ok eigi þyrmilega, svá at honum var lítils vant, ok tekr um barka hans ok kyrkir til þess, at hann var dauðr, ok hafði engi vápn við hann. Síðan kasaði Björn hann þar í hrauninu ok gekk heim eftir þat.

Húskarlar hans spurðu, hvar þeir Þorsteinn hefði skilit. Hann kvað vísu:

Björn svaf af um nóttina, enn um morgininn stóð hann upp ok fór þegar með húskörlum sínum þar til, er hann hafði dysjat Þorstein, ok nefndi vátta ok óhelgaði hann at lögum.

Síðan reið Björn vestr um heiði til Kálfs ok bauð honum bætr fyrir son sinn, eigi af því, at þess væri vert, heldr fyrir vingan þeira ok þeir höfðu áðr búit á landi hans ok áttu enn fjárreiður saman. "Enn ek veit", segir Björn, "at þetta hafa verit ráð Þórðar, er Þorsteinn veitti mér tilræði."

Kálfr kvaðst vilja bætr taka, ef hann hefði sjálfdæmi, enn eigi ella.

Björn kvað þess eigi kost, ok kvað Kálf ógerla kunna sik, þar sem hann bauð honum at bæta óhelgaðan mann; reið á brott síðan, ok hefir Björn nú drepit þrjá menn fyrir Þórði ok gert alla ógilda at lögum réttum.

Um várit fór Björn at reka geldinga sína neðan af Völlum ok upp eftir dalnum þeim megin sem Húsafellsbær er, ok húskarlar hans með honum, ok sá kolreyk í skóginn ok heyrðu manna mál; hlýddust um, hvat þeir mæltu. Þorkell Dálksson ok húskarl hans ræddu um mál þeira Þórðar ok Bjarnar ok um verka þann, er hvárr jós á annan, ok þat var með mörgu móti, ok þokkar húskarlinn heldr með Birni enn Þorkell með Þórði.

Enn þann veg var farit, at þeir þrættu um, hvárr háðulegar hefði kveðit til annars. Enn þá hafði Björn eigi miklu áðr ort flím um Þórð, ok var þá ærit heyrumkunnigt nökkurum mönnum. Enn þau váru þar efni í, at Arnóra, móðir Þórðar, hefði etit þann fisk, er hann kallaði grámaga, ok lét sem hann hefði fundizt í fjöru, ok hefði hon af því áti hafandi orðit at Þórði, ok væri hann ekki dála frá mönnum kominn í báðar ættir. Enn þetta er í flíminu:

Nú segir húskarlinn, at honum þótti Þórðr ilt af fá, bæði um kveðskap ok alt annat, ok kvaðst ekki annat jafnilt heyrt hafa sem Grámagaflím, er Björn hefir ort um Þórð.

Þorkell kvað þó miklu háðulegri Kolluvísur, er Þórðr hefir ort um Björn.

Húskarl kvaðst þær aldri heyrt hafa — "eða kantu vísurnar?"

"Eigi þykki mér örvænt, at ek kunna, enn ekki er mér um at kveða, ok er þat af tekit, ok svá var mælt, at sá skyldi óheilagr falla, er vísu kvæði í heyrn Birni; er þetta þarfleysa, þótt hann heyri eigi".

"Duga mun þér", segir húskarl, "mér er á forvitni mikil, enn nú mun Björn ekki heyra".

Þeir eigast við lengi; ferr Þorkell undan enn húskarl eftir: kvað nú fá vera um at sjá. Síðan lætr Þorkell at eggjast ok kveðr vísurnar.

Þá hleypr Björn fram at þeim ok kvað fleira mundu til verkfna enn kenna Kolluvísur — "eða hvárt er", segir hann, "at þú mant eigi, at sá skyldi óheilagr falla, er kvæði vísu, eða vildir þú engan gaum at gefa?"

Þorkell kvaðst ætla, at hann mundi standa á hleri, — "ok er ekki þinlegt", segir hann, "enda hygg ek, at ekki munir þú sá konungr yfir mönnum, at eigi munir þú láta menn fara frjálsa fyrir þér", ok kvaðst slíkt eigi vilja.

Björn mælti: "Eigi mun ek yfir öðrum konungr, ef ek em eigi yfir þér", ok hjó hann banahögg.

Enn húskarl fór heim ok sagði Dálki tíðendin. Hann harmar mjök son sinn ok þótti ósýnilegt um bætr, enn hafði áðr ætlat hjá at sitja málum Þórðar og Bjarnar.

Nú ferr Björn heim ok hefir mart manna með sér fyrst eftir vígit.

Dálkr ferr á fund Þórðar Kolbeinssonar ok sagði honum vígit ok sakirnar, ok þótti Þórði mjök af sér hlotizt hafa, ok bætti hann Dálki fébótum ok tók við málinu til sóknar, er eigi kæmi sættir á; enn Dálkr skyldi fylgja Þórði um eftirmál, slíkt er hann mætti. Ok eftir um várit leitar Dálkr um sættir við Björn, enn hann svarar vel ok neitti eigi at bæta.

Eftir þat býr Þórðr mál til þings á hendr Birni. Ok er menn koma til þings, þá vill Þórðr halda fram vígsök, enn Björn fekk vörn í málinu ok bar þá vöru fram, at svá hefði mælt verit, at sá skyldi óheilagr falla, er vísu kvæði, svá at hann heyrði; enn hann kvaðst heyrt hafa, er Þorkell kvað, ok kvaðst fyrir þá sök drepa hann; ok hlýddi vörn sú, ok ónýttist málit fyrir Þórði.