Bókastaðir

Nú er frá því at segja, at Þorgeirr, húskarl Bjarnar, mælti við hann á einuhverju kveldi; kvað hey eigi vera myndi sem þyrfti til nauta þeira, sem hann skyldi gæta, ok bað Bjǫrn til fara, at sjá fóðrit, hvárt hann ætlaði at endask mundi. Bjǫrn gerir svá sem hann beiddi; fara þeir ok koma til fjósanna, ok gekk Þorgeirr til fyrri; því at honum var þar gangr kunnari. Enn kýr hafði borit kálf, ok fell Þorgeirr um kálfinn, er lá í flórnum, ok mælti ilt; enn Bjǫrn bað hann kasta upp í básinn kálfinum; enn Þorgeirr kvað æ því betr þykkja, er sá skelmir lægi neðar, ok vill eigi til taka. Síðan tók Bjǫrn kálfinn ór flórnum ok kastaði upp í básinn.

Heim fóru þeir síðan, ok segir Þorgeirr vinum sínum þetta, at Bjǫrn tók kálf ór flóri ok kastaði upp í básinn, — "enn ek vilda eigi." Enn þá váru þar gestir ok heyrðu frásǫgn Þorgeirs. Ok eigi miklu síðar kómu þeir sǫmu menn á Hítarnes til Þórðar, ok segja þetta. Hann segir, ok kvað Bjǫrn fengit hafa þar svá bæði kvenna ok karla, um slíka hluti at sjá, at eigi myndi nauðsyn, at hann byrgi kúm, ok kvað vísu:

Þat sýnisk mǫnnum ráðlegt, at sú vísa væri lítt borin; enn eigi varð vísan á dreif drepin, ok kom til eyra Birni, ok þótti honum ill, ok vildi eigi svá búit vera láta.

Bjǫrn reið um sumarit á Hítarnes með sex tigu manna ok stefndi Þórði með vísuna, sem hann kallaði lǫg til standa. Enn þat mæltu beggja vinir, at eigi skyldu þessi mál til þings berask, ok skyldi þeir heldr sættask í heraði; enn þess var engi kostr; vill Þórðr eigi sættask á fyrir þingit.

Þeir sættusk á þingi, ok skal Þórðr gjalda hundrað silfrs fyrir vísuna; ok þess beiddisk Bjǫrn í lǫgréttu, at hvárr þeira, sem kvæði nǫkkut í heyrn ǫðrum, at sá skyldi óheilagr falla; ok lofuðu þeir þat er ráða áttu, ok þótti vænna, at þeir myndi firr sauri áausask; ok fóru við svá búit heim; var nú kyrt at kalla.

Þess er nú við getit, at hlutr sá fansk í hafnarmarki Þórðar, er þvígit vinveittlegra þótti; þat váru karlar tveir, ok hafði annarr hǫtt bláan á hǫfði; þeir stóðu lútir, ok horfði annarr eftir ǫðrum. Þat þótti illr fundr, ok mæltu menn, at hvárskis hlutr væri góðr, þeira er þar stóðu, ok enn verri þess er fyrir stóð.

Þá kvað Bjǫrn vísu:

Þórði þótti ill sú tiltekja ok hneisa, er níð var reist í landi hans, ok hafði þetta á hendr Birni; ok eigi þótti honum yfirbót í vísunni, er Bjǫrn orti, ok reið nú um várit eftir til Bjarnar við sex tigu manna, ok stefndi honum til alþingis um níðreising ok vísu.

Enn ræddu þat vinir þeira, at þeir myndi heima sættask, heldr enn fœra svá ljótt mál til alþingis. Bjǫrn vill þat eigi, ok koma til þings ok sættusk þar á málit; ok hlaut Bjǫrn at gjalda þrjár merkr silfrs fyrir níðreising ok vísu; fara heim ok eru nú sáttir at kalla; ok er nú kyrt tvá vetr, svá at ekki er í frásǫgn fœrt.

Á enu þriðja sumri, um alþing, kom skip á Eyrum, ok váru þar á tveir frændr Þórðar, víkverskir menn ok brædr; hét annarr Óttarr, enn annar Eyvindr. Þeir váru skyldir Þórði í fǫðurætt hans. Hvárttveggi var garpr mikill. Þeir sendu Þórði orð, at hann kœmi á mót þeim; hǫfðu spurt virðulegan ráðahag hans, ok hugðu at ráðask þangat til vistar. Ok er Þórðr spyrr þat, ríðr hann suðr á Eyrar ok fagnar frændum sínum ok býðr þeim til sín. Þeir fara með honum heim.

Ekki var svá fárœtt um viðskifti Þórðar ok Bjarnar, at ekki hefði þessir menn heyrt um rœtt áðr; ok var sá orðrómr á, at Þórðr hefði oftast minna hlut. Þeim líkar þat illa; því at þeir váru ofskapsmenn, ok kváðusk þat sjá kunna, at Bjǫrn væri eigi svá mikill fyrir sér sem sagt var, at menn muni eigi fá mega af honum jafnan hlut, ok fýsa Þórð til at sitja eigi við svá búit.

Heraðsmenn eigu oft ferðir út á Snæfellsnes eftir fiskifǫngum, ok ǫðru því er þar getr at kaupa. Nú bar svá til, at Bjǫrn fór á Strǫndina, til Saxahváls, til Arnórs mágs síns, at fiskakaupum: var honum þar vel fagnat.

Þórhildr fǫðursystir Bjarnar ræðir um þat við hann: "Bæði er Bjǫrn," segir hon, "at þú ert mikill fyrir þér, enda þykkisk þú svá; kann vera þér þykki ek ǫrorð; mér sýnisk óráðlegt, at fara við annan mann, svá sǫkótt sem þú átt; eru þeir menn komnir í heraðit, er oft hafa eigi unat skerðum hlut; ok þeir vitu, at Þórðr hefir oft minna hlut, enn þú; kann vera, at þeir vili þat rétta. Ek á einn son hér, er Þorfinnr heitir; hann býð ek til fylgdar við þik; enn ærin er honum þó vist heima. Nú em ek fegin kvámu þinni; enn þó fegnari, ef þú værir við tólf menn jafnlega, sem Þorfinnr son minn er, ok þaðan af fleiri; ǫllum myndi beini vera veittr; enn síðr værir þú upp gerr af bráðungu fyrir óvinum þínum".

Bjǫrn mælti: "Haf þú þǫkk fyrir boð þín ok góðvilja, ok mun ek þiggja, at Þorfinnr sé í minni fǫr, enn eigi veit ek, at nauðsyn sé til at fara með fjǫlmenni". Þar er Bjǫrn þrjár nætr í góðum beina.

Þórðr Kolbeinsson spyrr, at Bjǫrn er eigi heima ok var farinn út til Saxahváls. Nú gefr hann sér erendi út á Strǫndina, ok ferr með tólfta mann út í Beruvíkrhraun. Þar váru frændr hans í fǫr, Óttarr ok Eyvindr.

Ok er þeir eru þar komnir, þá segir Þórðr þeim, hvat undir fǫrinni var, at hann ætlar at sitja þar fyrir Birni; kvað hans utan ván frá Saxahváli ok kvaðsk ætla at taka hann af lífi.

Þeir svara, frændr hans, sǫgðu ódrengilegt tólf mǫnnum, at sitja fyrir tveimr; létusk eigi mundu hafa heiman farit með honum, ef þeir vissu þetta, ok bjóða Þórði þann kost, at sitja fyrir Birni með tvá menn, ella vilja þeir tveir sitja fyrir honum brœðrnir. "Nú ætlum vit, þótt Bjǫrn sé vel vígr maðr, þá er þó gert þar fyrir, þvíat vit væntum, at fǫrunautr hans muni óviglegri enn hvárr okkarr. Enn við tólfta mann sitjum vit aldri fyrir honum".

Þórðr mælti: "Segjum svá frá fǫrinni, þá er vér hǫfum reynt, hvárt eigi þarf þetta lið við Bjǫrn at eiga; enn sé ek, at bæði er, at þit eruð vaskir menn, enda þykkir ykkr svá. Með því at þar sé um at kjósa, sem þit sǫgðuð áðan, þá siti þit fyrir honum, enn vér munum brott ríða".

Þat vilja þeir. Þórðr víkr nú í brott, svá at hann varð ekki við riðinn, er þeir sátu fyrir Birni, brœðrnir, ok þótti sér horfa et vænsta.

Nú er at segja frá Birni, at hann býsk í brott frá Arnórs, mágs síns; þá kom húsfreyja at ok mælti: "Þat er mitt ráð", segir hon, "at Bjǫrn fari eigi heðan fámennri enn við tólfta mann inn yfir Beruvíkrhraun, þvíat svá hefir mik dreymt til, at Þórðr muni þar sitja fyrir þér, þvíat hann er ráðugr".

"Þat mun hann eigi gera", segir Bjǫrn, "ok mun hann nær bœ sínum gera, ef hann vill".

Nú ríðr Bjǫrn, ok fara þeir þrír saman frá garði.

Þegar þeir váru nýfarnir, þá mælti Þórhildr við Arnór bónda sinn: "Ef Birni verðr nǫkkut til meins í dag", segir hon, "þá munum vit eigi til einnar rekkju í kveld". Ok nú við hennar atkall þá ferr Arnórr heiman við níunda mann, ok kom eftir þeim við hraunit.

Bjǫrn fagnaði honum vel ok mælti: "Brátt reittu eftir mér nú, mágr!"

"Því sætir þat", segir hann, "at mér þykkir þú seinn í boðunum við mik, ok mun ek nú bjóða mér sjálfr".

"Svá má vera", segir Bjǫrn; stíga nú af baki ok leiða hrossin yfir hraunit, þvíat þeir hǫfðu draga mikinn með at fara.

Bjǫrn ok Arnórr fóru fyrstir. Bjǫrn hafði krókaspjót í hendi ok hjálm á hǫfði ok var gyrðr sverði ok skjǫldr á hlið, enn Arnórr þvari hafði sverð í hendi, ok hendi um ǫxl til, ok belti um sik miðjan. Þeir gengu hraungǫtuna.

Ok þat sjá þeir brœðr, at fleiri menn fara hér, enn þeir væntu, at Bjǫrn mundi hafa með sér, ok þótti fǫr sín ill, ef hann væri eigi, enn þeir leitaði undan, ok nú bíða þeir; bar nú brátt at, ok finna eigi fyrr, enn Bjǫrn kom at þeim.

Eyvindr var þeira ellri brœðranna ok veitti hann Birni tilræði ok hjó til hans með breiðǫxi, ok kom í hjálminn ok sveif ofan, ok tók hyrnan skjaldarfetilinn, ok varð Bjǫrn sárr á bringunni ok á fœti í ǫðrum stað; hvártki var þat mikit sár. Óttarr hjó til Arnórs í hǫfuð honum, ok af eyrat ok af kinnarbeininu, ok stǫðvar hǫggit í sverðinu, er hann hafði um ǫxl sér. Bjǫrn kastaði skildinum frá sér á hraunit, ok hjó til Eyvindar, ok var þat banahǫgg, ok fellu þeir þar báðir brœðrnir.

Þá kvað Bjǫrn vísu:

Nú binda þeir mágar sár sín ok kasa þá þar brœðrna í hrauninu, ok síðan óhelga þeir þá, sem lǫg lágu til, fyrir athlaup ok fyrirsát.

Enn Þórðr Kolbeinsson var þar skamt í frá ok vissi, hvat títt var, ok þótti eigi fœri at þeim at sœkja, er þeir váru svá margir saman, ok fór hann heim ok varð ekki við riðinn við þenna atburð. Hann var spurðr, er hann kom heim, hvar hann hefði komit lengsta, enn Þórðr kvað vísu í móti:

Ok enn kvað Þórðr aðra vísu:

Arnórr fór nú heim ok varð heill sára sinna. Bjǫrn fór nú heim ok nokkurir menn með honum, fleiri enn heiman fóru.

Ok einn dag orti Bjǫrn þessa vísu:

Bjǫrn verðr heill brátt sára sinna, ok var kyrt eftir þetta. Ekki var nú eftirmál um þá brœðr. Þórðr lét þá fœra til kirkju.

Svá vilja menn segja, at Kálfr illviti bjó nǫkkura vetr í Hraundal, sem fyrr var sagt, enn eftir þat seldi Bjǫrn honum Hólm at leigu, enn Bjǫrn ok þeir feðgar bjuggu þá á Vǫllum. Þar niðr frá er Grettisbœli, ok var Grettir þar í raufinni þann vetr, er hann var með Birni, enn hann bjó þá á Vǫllum. Þeir lǫgðusk ofan eftir ánni, ok váru kallaðir jafnsterkir menn.

Á Vǫllum lét Bjǫrn gera kirkju ok helga með guði Tómási postula, ok um hann orti Bjǫrn drápu góða. Svá sagði Rúnólfr Dálksson.

Því brá Bjǫrn búi í Hólmi, at hann þóttisk vanfœrr til at hafa tvau bú, þótt hann hefði svá fyrst nǫkkura vetr, er hann hafði við tekit búi fǫður síns; enn nú var hann gnógr orðinn um kvikfé, ok skorti nú ekki til, at hafa tvau bú, ok var hann nú í Hólmi ok kona hans, enn Arngeirr á Vǫllum ok þau hjóu. Ekki hafði vingott verit með þeim Kálfi ok Birni fyrr meir, þá er Kálfr var í fǫrum með Þórði ok ráðum, ok þótti hann heldr tillagaillr; enn nú gerisk vinskapr, er þeir feðgar bjuggu á landi hans, ok áttu þeir fjárreiður saman.

Nú er frá því at segja, at Kálfr illviti keypti sér land fyrir vestan Hítardalsheiði, þar sem heitir Selárdalr. Þar má kalla tvá bœi, ok heitir at Hurðarbaki annarr. Þar bjó sá maðr, er Eiðr hét, ok átti tvá sonu við konu sinni; hét annarr Þórðr, enn annarr Þorvaldr. Þat var samtýnis við bœ Kálfs í Selárdal.

Ok um haustit eftir, er Kálfr hafði fœrt bú ór Hólmi vestr í Selárdal, gerði Þorsteinn, son Kálfs, ferð sína suðr yfir heiði ok fór á Hítarnes til Þórðar, ok var þar vel við honum tekit, ok segir Þorsteinn erendi sitt, at hann vill kaupa klyfjar sela.

Þórðr mælti: "Hví lætr Bjǫrn, vinr yðarr, yðr eigi hafa slíkt, sem þér þurfið, er verit hafið vinir hans?"

Þorsteinn mælti: "Eigi hefir hann veiðiskap til."

Þórðr mælti: "Veiztu gerla vinfengi hans til yðar? Mik minnir, at hann lýsti til fjár á hendr yðr í sumar á alþingi, ok mun svá ætla at gera á hendr yðr stelafé, at þér finnið eigi fyrr, enn hann hefir sekta yðr, ok mun þá ætla sér landit, þat er þit búið á, ok mun hann nýta, at eiga land jafnt fyrir vestan heiði sem fyrir austan eða sunnan".

Þorsteinn kvaðsk þat ekki spurt hafa.

"Þat er nú", segir Þórðr, "at þit eruð menn grunnsæir ok meirr gefit málróf enn vitsmunir, ok munu þit eigi finna fyrr enn hann hefir ykkr upp teflt um fjárreiður. Viti þit ekki um ráð Dálks, frænda ykkars, ok vilduð við Bjǫrn enn eiga; enn vit Dálkr urðum á einu máli um viðskifti yðr ok vildum ráða Bjǫrn af hendi, fyrr enn hann sekti yðr. Enn þú þœttir mér líklegr til at hǫggva stórt, ok muntu mega miklu afla, ok væri þér happ í ok karlmenska, ef þú fengir hann af ráðit ok yrðir skjótari at bragði, enn síðan mættir þú fá ríkra manna traust".

Þorsteinn trúði þessu.

Þórðr kvað hann hafa skyldu erendi sitt, sem hann beiddi, — ok vil ek ekki fyrir hafa nema vingan, þvíat þú skalt koma í Hólm, er þú ferr heim, ok seg, at þú munt koma síðar at leita geldfjár; ok seg fǫður þínum ekki til um þetta, er þú kemr heim".

Nú ferr Þorsteinn á brott með fenginn, ok gerði sem Þórðr bauð; kom í Hólm ok segir Birni, kvaðsk síðar mundu vitja sauða, er þeir hǫfðu þar átt feðgar. Síðan fór Þorsteinn heim ok fœrði fǫður sínum fangit.

Ok eigi miklu síðar fór hann suðr um heiði ok kom í Hólm aftan dags, ok menn sátu við elda. Þorsteinn drap á dyr, ok gekk Bjǫrn til hurðar ok heilsaði honum ok bauð honum þar at vera.

Hann lézk mundu fara lengra, ofan til Húsafells til Dálks, frænda síns, ok bað Bjǫrn leiða sik á gǫtu, — "ok skulum vit skipa til, at ek mega ná sauðfé mínu á morgin ok reka heim".

Nú gengr Bjǫrn með honum ór garði ok þóttisk finna, at hann ræddi ekki af hugðu um rétta skipan, sem hann væri hugsi, ok litverpr mjǫk. Bjǫrn segir, er þeir kómu í hraunit, at hann muni aftr hverfa.

Þorsteinn hafði bolǫxi í hendi í hávu skafti ok bitrlega, enn var sjálfr léttbúinn at klæðum. Birni kom í hug, at hann hafði komit til Þórðar, áðr hann fœri vestr. Hann sá Þorstein vera litverpan ok grunaði, at hann mundi vera flugumaðr; hopaði frá honum nǫkkut ok gaf honum fœri. Þorsteinn lýsti brátt yfir, hvat honum bjó í skapi: hann reiddi upp øxina ok vildi fœra í hǫfuð Birni. Enn Bjǫrn rann undir hǫggit, þvíat honum var þessa alls ván — ok tók um Þorstein miðjan ok hóf upp á bringu sér; honum varð laus øxin ok fell hon niðr; síðan keyrði Bjǫrn hann niðr ok eigi þyrmilega, svá at honum var lítils vant, ok tekr um barka hans ok kyrkir til þess, at hann var dauðr, ok hafði engi vápn við hann. Síðan kasaði Bjǫrn hann þar í hrauninu ok gekk heim eftir þat.

Húskarlar hans spurðu, hvar þeir Þorsteinn hefði skilit. Hann kvað vísu:

Bjǫrn svaf af um nóttina, enn um morgininn stóð hann upp ok fór þegar með húskǫrlum sínum þar til, er hann hafði dysjat Þorstein, ok nefndi vátta ok óhelgaði hann at lǫgum.

Síðan reið Bjǫrn vestr um heiði til Kálfs ok bauð honum bœtr fyrir son sinn, eigi af því, at þess væri vert, heldr fyrir vingan þeira ok þeir hǫfðu áðr búit á landi hans ok áttu enn fjárreiður saman. "Enn ek veit", segir Bjǫrn, "at þetta hafa verit ráð Þórðar, er Þorsteinn veitti mér tilræði."

Kálfr kvaðsk vilja bœtr taka, ef hann hefði sjálfdœmi, enn eigi ella.

Bjǫrn kvað þess eigi kost, ok kvað Kálf ógerla kunna sik, þar sem hann bauð honum at bœta óhelgaðan mann; reið á brott síðan, ok hefir Bjǫrn nú drepit þrjá menn fyrir Þórði ok gert alla ógilda at lǫgum réttum.

Um várit fór Bjǫrn at reka geldinga sína neðan af Vǫllum ok upp eftir dalnum þeim megin sem Húsafellsbœr er, ok húskarlar hans með honum, ok sá kolreyk í skóginn ok heyrðu manna mál; hlýddusk um, hvat þeir mæltu. Þorkell Dálksson ok húskarl hans ræddu um mál þeira Þórðar ok Bjarnar ok um verka þann, er hvárr jós á annan, ok þat var með mǫrgu móti, ok þokkar húskarlinn heldr með Birni enn Þorkell með Þórði.

Enn þann veg var farit, at þeir þrættu um, hvárr háðulegar hefði kveðit til annars. Enn þá hafði Bjǫrn eigi miklu áðr ort flím um Þórð, ok var þá ærit heyrumkunnigt nǫkkurum mǫnnum. Enn þau váru þar efni í, at Arnóra, móðir Þórðar, hefði etit þann fisk, er hann kallaði grámaga, ok lét sem hann hefði fundizk í fjǫru, ok hefði hon af því áti hafandi orðit at Þórði, ok væri hann ekki dála frá mǫnnum kominn í báðar ættir. Enn þetta er í flíminu:

Nú segir húskarlinn, at honum þótti Þórðr ilt af fá, bæði um kveðskap ok alt annat, ok kvaðsk ekki annat jafnilt heyrt hafa sem Grámagaflím, er Bjǫrn hefir ort um Þórð.

Þorkell kvað þó miklu háðulegri Kolluvísur, er Þórðr hefir ort um Bjǫrn.

Húskarl kvaðsk þær aldri heyrt hafa — "eða kantu vísurnar?"

"Eigi þykki mér ørvænt, at ek kunna, enn ekki er mér um at kveða, ok er þat af tekit, ok svá var mælt, at sá skyldi óheilagr falla, er vísu kvæði í heyrn Birni; er þetta þarfleysa, þótt hann heyri eigi".

"Duga mun þér", segir húskarl, "mér er á forvitni mikil, enn nú mun Bjǫrn ekki heyra".

Þeir eigask við lengi; ferr Þorkell undan enn húskarl eftir: kvað nú fá vera um at sjá. Síðan lætr Þorkell at eggjask ok kveðr vísurnar.

Þá hleypr Bjǫrn fram at þeim ok kvað fleira mundu til verkefna enn kenna Kolluvísur — "eða hvárt er", segir hann, "at þú mant eigi, at sá skyldi óheilagr falla, er kvæði vísu, eða vildir þú engan gaum at gefa?"

Þorkell kvaðsk ætla, at hann mundi standa á hleri, — "ok er ekki þínlegt", segir hann, "enda hygg ek, at ekki munir þú sá konungr yfir mǫnnum, at eigi munir þú láta menn fara frjálsa fyrir þér", ok kvaðsk slíkt eigi vilja.

Bjǫrn mælti: "Eigi mun ek yfir ǫðrum konungr, ef ek em eigi yfir þér", ok hjó hann banahǫgg.

Enn húskarl fór heim ok sagði Dálki tíðendin. Hann harmar mjǫk son sinn ok þótti ósýnilegt um bœtr, enn hafði áðr ætlat hjá at sitja málum Þórðar ok Bjarnar. Nú ferr Bjǫrn heim ok hefir mart manna með sér fyrst eftir vígit.

Dálkr ferr á fund Þórðar Kolbeinssonar ok sagði honum vígit ok sakirnar, ok þótti Þórði mjǫk af sér hlotizk hafa, ok bœtti hann Dálki fébótum ok tók við málinu til sóknar, er eigi kœmi sættir á; enn Dálkr skyldi fylgja Þórði um eftirmál, slíkt er hann mætti. Ok eftir um várit leitar Dálkr um sættir við Bjǫrn, enn hann svarar vel ok neitti eigi at bœta.

Eftir þat býr Þórðr mál til þings á hendr Birni. Ok er menn koma til þings, þá vill Þórðr halda fram vígsǫk, enn Bjǫrn fekk vǫrn í málinu ok bar þá vǫru fram, at svá hefði mælt verit, at sá skyldi óheilagr falla, er vísu kvæði, svá at hann heyrði; enn hann kvaðsk heyrt hafa, er Þorkell kvað, ok kvaðsk fyrir þá sǫk drepa hann; ok hlýddi vǫrn sú, ok ónýttisk málit fyrir Þórði.