Bókastaðir

Nú er þar til at taka, at Skrukka móðir Kolbjarnar vaknar nokkuru síðarr en þau eru í brottu; verðr nú þegar vís af sínum trǫlldómi hvat þeir félagar hǫfðu til ráðs tekit; sprettr þá upp sem ísheil væri. Hon hleypr þegar á hurðina, þar sem Kolbjǫrn svaf inni, svá hart, at þegar stǫkk hurðin í marga hluti. Kolbjǫrn vaknar, ok spyrr hverr þar ferr með svá miklum hávaða.

Skrukka segir til sín ok mælti: "hitt (er) ráð, Kolbjǫrn frændi, at liggja eigi lengr, því at brott er Þórðr farinn með Sólrúnu ok hans félagar; hefir Gestr þessu ǫllu ráðit; hefir hann drepit alla þína boðsmenn, nema þá er hér eru; er nú ekki annat til, en fara eptir þeim ok drepa þau ǫll."

Kolbjǫrn segir: "opt sýnisk þat, at þú ert ekki mǫrgum lík sakir þinnar vizku; munda ek opt flatt af fara, ef ek nyta eigi þín við; skaltú nú, móðir, fara fyrst, sakir þess at þú er albúin, ok vit at þú komizk fyrir þau; far þú hit efra um hálsa ok kom þeim á óvart, en vér skulum fara hit neðra um dalinn, ok munu vit þá geta fundit þau."

Síðan fór Skrukka, en Kolbjǫrn ok þeir félagar bjuggusk sem hvatligast; fara þau síðan þar til þau sjá at þeim er eptirfǫr veitt. Kolbjǫrn kallar þegar hann sér þau; bað eigi lengra renna.

Sólrúnu varð illt við þetta ok mælti: "þóttumsk ek vita, at þetta mundi eptir koma, því at þat er nú ráðit, at þér erut drepnir allir; er Kolbjǫrn svá mikit trǫll, at ekki stendr við honum."

Gestr mælti: "því mun nú hamingjan ráða; munu vér nú skipta liði. Þórðr skal í móti Kolbirni mági sínum; er þat makligt, at hann hafi mesta raun, því at hann hefir oss ǫllum í þessa þraut komit. Þorvaldr skal í mót Gapa, en ek mun þreyta við Gljúfra-Geir. Flestra mun nú neyta verða. Snati, þú skalt móti kerlingu, en Sólrún skal sjá á leik várn."

Ok þegar Kolbjǫrn kom, þá ráðask þeir allir á ok glíma allsterkliga. Snati fór upp á hamarinn þar sem Skrukka var undir niðri ok velti ofan stóru grjóti at henni. Hon grettisk ekki vel (við) þetta (ok) fœrði upp á móti steinana. Svá lauk með þeim, at Snati velti einu stóru bjargi, ok kom þat á hrygg kerlingar þá er hon ætlaði at taka upp einn stein, svá hann gekk í sundr, ok dó af því.

Gestr ok Gljúfra-Geirr gengusk fast at, ok lauk svá, at Gestr leiddi hann á mjǫðm, ok brá honum á lopt með svá miklu afli, at hǫfuðit kom fyrst niðr á honum svá hart, at haussinn brotnaði í smán mola, ok var dauðr innan lítils tíma. Þá kemr Gestr þar at sem Þorvaldr var búinn til falls, ok hjó Gestr undan Gapa báða fœtrna fyrir ofan kné. Fell Gapi þá á bak aptr. Þeir Þórðr ok Kolbjǫrn áttu mikinn atgang ok harðan, ok lauk með því at Þórðr fell. Í því kom Gestr at, ok þreif í hjassann á Kolbirni, en setti knéin í bakit svá hart at þegar gekk úr hálsliðinum; hratt Gestr honum þá ofan af Þórði. Stóð Þórðr þá upp, ok var mjǫk stirðr af handagangi Kolbjarnar. Deytt hafði Þorvaldr þá Gapa.

Gestr mælti; "nú er svá komit, Sólrún, at vér hǫfum sigr fengit, en þú ert frelst úr trǫlla hǫndum."

"Þér eigum (vér) þat at kenna," segir Þórðr, "ok vil ek at þú kjósir þér laun fyrir sjálfr."

"Eigi vil ek fé ykkat brœðra hafa," (segir Gestr,) "en ef ykkr þykkir nokkurra launa vert vera, þá taki þit mér far til Noregs, því at mér er forvitni á at sjá þann konung er þar ræðr fyrir, er svá mikit er af sagt." Þeir sǫgðusk þat skyldu gera. "En nú vil ek ekki dyljask fyrir ykkr," segir Gestr, "at ek em bróðir ykkar sammœddr; munu vér hér nú skilja fyrst at sinni; skal ek koma at vári til skips."

Fór Gestr þá sinn veg, en þeir brœðr sinn veg með Sólrúnu heim í Tungu, ok sǫgðu allt frá sínum ferðum, sem farit hafði, ok þótti flestum sem heyrðu, Þórðr mikla lukku á hafa haft.

Kolbeinn hét stýrimaðr, er skip átti uppi á Borðeyri í Hrútafirði, þar réðu þeir brœðr til, ok tóku þar Gesti far at sumri. Létu þeir í haf þegar byr gaf. Þar fór utan Gestr ok hundr hans Snati, Þórðr ok Sólrún ok Þorvaldr. Þeim gaf vel byri ok kvómu við Þrándheim; þá réð Ólafr konungr fyrir Noregi Tryggvason.

Þeir brœðr kvómu á hans fund ok Sólrún með þeim. Þeir kvǫddu konung ok báðu hann vetrvistar, en konungr spurði hvárt þeir vildi skírask láta. Þeir létu seint við því. Þat fór þó fram, at þeir vóru skírðir ok svá Sólrún. Vóru þau með konungi um vetrinn í góðu yfirlæti. Gestr sat eptir við skip, ok hafði hrauktjald. Hundr hans var hjá honum en ekki manna.

Þat var einn dag, at konungr var kátr ok mælti til Þórðar: "hvar fekk þú konu þessa hina vænu?"

"Út á Íslandi," segir Þórðr.

"Hversu gamall maðr ertú?"

Þórðr segir: "nítján vetra em ek."

Konungr segir: "þú ert rǫskligr maðr, eða hvar þykkisk þú í mestri mannraun verit hafa?"

"Út á Íslandi," segir Þórðr, "þá er ek fekk konu þessar."

"Hverr barg þér?" — "Sá heitir Gestr," segir Þórðr.

"Fór hann hingat," sagði konungr.

Þórðr sagði þat satt vera; "en vil ek segja yðr, hvat ek vil af yðr þiggja; ek vil gerask hirðmaðr yðvarr."

"Kom þú þá Gesti á minn fund ef þú vilt gerask minn maðr."

Síðan fór Þórðr á fund Gests; var hann tregr til þess ok mælti: "ekki em ek fúss til at finna konung, því at mér er sagt, at hann sé svá ráðgjarn, at hann vill ǫllu ráða, jafnvel því á hvern menn trúa."

Verðr svá um síðir at Gestr ferr með Þórði ok kemr á konungs fund. Gestr heilsar á konung, en konungr tekr honum vel.

Gestr spurði: "hvat ørendum, herra, hafi þér við mik?"

Konungr mælti: "slík sem við aðra menn, at þú trúir á sannan guð."

Gestr segir: "alls ekki er mér um at láta þá trú, sem hinir fyrri frændr mínir hafa haft; er þat hugboð mitt, ef ek læt þann sið, at ek muna ekki lengi lifa."

Konungr mælti: "líf manna er í guðs valdi, en þat skal øngum manni hlýða í mínu ríki álengdar, at fága heiðinn sið."

Gestr segir: "líkligt þykki mér, herra, at yðarr siðr muni betri vera, en fyrir heit eða kúgan læt ek ekki mína trú."

"Svá skal vera," segir konungr, "því at þann veg lízk mér á þik, at þú munir af sjálfs þíns hendi vilja heldr þann átrúnað niðr leggja, en nokkurs manns harðindum, ok muntú ekki ǫllungis giptulauss vera, ok vert með oss í vetr velkominn."

Gestr þakkaði konungi sín ummæli, ok segisk þat munu þiggja. Var Gestr með konungi um hríð, ok ekki lengi, áðr hann var primsigndr. Líðr nú svá fram til jóla.

Ok atfangakveld fyrir jól sat konungr í hásæti sínu ok ǫll hirðin, hverr í sínu rúmi; vóru menn glaðir ok kátir, því at konungr var hinn glaðasti.

Ok er menn hǫfðu drukkit um stund gekk maðr inn í hǫllina, hann var mikill ok illiligr, skrámleitr ok skoteygr, svartskeggjaðr ok síðnefjaðr. Þessi maðr hafði hjálm á hǫfði ok var í hringa-brynju ok gyrðr sverði. Gulligt men hafði hann á hálsi ok digran gullhring á hendi; hann gengr innarr eptir hǫllinni, ok at hásæti konungs; øngvan mann kveðr hann. Mǫnnum fansk mikit um sýn þessa. Engi maðr beiddi hann orða; ok er hann hafði staðit um stund fyrir konungi, mælti hann: "hér hefi ek svá komit, at mér hefir sízt nokkurr greiði boðinn verit af jafnmiklu stórmenni; skal ek vera því ǫrvari, at ek skal bjóða til eignar gripi þessa, sem ek hefi hér nú, þeim manni sem þá þorir at sœkja til mín, en sá mun engi hér inni vera."

Síðan gekk hann í brott, ok varð illr þefr í hǫllinni; varð ǫllum at þessu mikill ótti. Konungr bað menn sitja kyrra, þar til sem þefr sjá þyrri, ok gerðu menn svá sem konungr bauð. En er skoðat var, lágu margir menn sem hálfdauðir ok í óviti, þar til er konungr kom sjálfr til ok less yfir þeim. Dauðir vóru allir varðhundar nema Vígi einn ok Snati hundr Gests.

Konungr mælti: "hvat ætlar þú, Gestr, hverr maðr sjá mun vera, er hér kom inn?"

Gestr segir: "ekki hefi ek sét hann fyrr en sagt hefir mér verit af frændum mínum, at konungr hefir heitit Rakni, ok af þeirri sǫgn þykkjumsk ek kenna hann; hefir hann ráðit fyrir Hellulandi ok mǫrgum ǫðrum lǫndum. Ok er hann hafði lengi lǫndum ráðit lét hann kviksetja sik með fimm hundruðum manna á Raknaslóða; hann myrði fǫður sinn ok móður, ok mart annat fólk; þykki mér ván, at haugr hans muni vera norðarliga í Hellulands óbygðum at annarra manna frásǫgn."

Konungr mælti: "líkligt þykki mér, at þú munir satt segja; er þat nú bœn mín, Gestr," segir konungr, "at þú sœkir gripi þessa."

"Forsending má þat heita, herra," segir Gestr, "en eigi mun ek undan skorask, ef þér búit ferð mína eptir því sem þér vitið mér á liggja."

Konungr segir: "ek skal þar allan hug á leggja, at þín ferð takisk vel."

Síðan bjósk Gestr. Konungr fekk honum fjóra tigu járnskóa, ok vóru dyndir innan. Hann fekk honum seiðmenn tvá eptir bœn Gests, hét hann Krókr en hon Krekja, síðan fekk hann honum til fylgðar prest þann er Jósteinn hét, hann var ágætr maðr ok mikils virðr af konungi. Ekki kvaðsk Gesti um hann vera.

Konungr mælti: "þá mun hann þér bezta raun gefa, er þér liggr mest á."

"Því skal hann eigi fara þá," segir Gestr; "mǫrgu geti þér nærri, en eigi þykki mér á manni mega sjá, ef hann dugir vel í mikilli raun."

Sax gaf konungr Gesti, ok sagði þat bíta mundu, ef til þyrfti at taka; dúk gaf hann honum, ok bað hann vefja honum um sik áðr en hann gengi í hauginn. Konungr gaf Gesti kerti, ok sagði sjálft kveikjask mundu, ef því væri á lopt haldit, því at svart mun í haugi Raknars en "vertú eigi lengr en lokit er kertinu, ok mun þá hlýða." Þriggja missera bjǫrg fekk konungr Gesti.

Síðan sigldi hann norðr með landi, ok allt fyrir Hálogaland ok Finnmǫrk til Hafsbotna, ok er þeir kvómu norðr fyrir Dumbshaf kom maðr af landi ofan ok réðsk í ferð með þeim; hann nefndisk Rauðgrani, hann var eineygr; hann hafði bláflekkótta skautheklu ok knepta niðr í milli fóta sér. Ekki var Jósteini presti mikit um hann. Rauðgrani taldi heiðni ok forneskju fyrir mǫnnum Gests ok taldi þat bezt at blóta til heilla sér.

Ok einn dag er Rauðgrani taldi fyrir þeim slíka vantrú, reiddisk prestr, ok þreif róðukross, ok setti í hǫfuð Rauðgrana; hann steyptisk fyrir borð, ok kom aldri upp síðan; þóttusk þeir þá vita, at þat hafði Óðinn verit. Fátt gaf Gestr sér at presti.

Litlu síðarr kvómu þeir við Grœnlands óbygðir, var þá komit at vetri. Þeir vóru þar um vetrinn. Hjá bjǫrgum nokkurum sjá þeir stengr tvær af gulli ok fastan við ketil fullan með gull. Gestr sendi Krók ok Krekju at sœkja stengrnar ok ketilinn; en er þau kvómu at fram ok ætluðu at taka, þá rifnaði jǫrðin undir fótum þeim, ok svalg hon þau, svá at jǫrðin luktisk fyrir ofan hǫfuð þeim, en horfit allt saman ketillinn ok stengrnar, er til var litit.

Gestr vakti hverja nótt í skáladyrum um vetrinn. Þat var eina nótt, at griðungr ógurligr kom at skálanum ok ǫskraði mjǫk ok lét illiliga. Gestr réðsk í móti bola, ok hjó til hans með øxi. Boli hristi sik við en ekki beit á, en øxin brotnaði. Þá tók Gestr báðum hǫndum í hornin á bola, ok glímdu þeir heldr sterkliga; fann Gestr, at honum varð aflafátt við þenna ófagnað. Ætlaði hann at fœra hann þá at skálaveggnum ok stanga hann þar upp við. Í því kom Jósteinn prestr at, ok slær með róðukrossi á hrygg bola; við þat hǫgg steyptisk boli í jǫrð niðr, svá aldri varð síðan mein at honum. Ekki bar þar fleira til tíðinda.

At vári fóru þeir þaðan, ok bar hverr sínar vistir. Þeir gengu fyrst eptir landinu milli vestrs ok útsuðrs, síðan sneru þeir um þvert landit; vóru fyrst jǫklar, ok þá tóku til brunahraun stór; tóku þeir þá járnskó þá, er konungr hafði fengit þeim, þeir vóru fjórir tigir, en menn vóru tuttugu ok Gestr um fram. En er allir hǫfðu tekit skóna nema Jósteinn prestr, gengu þeir á hraunit. Ok er þeir hǫfðu gengit um stund, varð prestr ófœrr; gekk hann þá blóðgum fótum hraunit.

Gestr mælti þá: "hverr yðar sveina vill hjálpa skráfinni þessum, svá hann komisk af fjallinu?" Engi tók undir þat þvíat allir þóttusk nóg bera. "Þat mun ráð at hjálpa honum," segir Gestr, "þvíat konungr mælti þar mikit um; en oss mun þat bezt gegna, at bregða ekki af hans ráðum, ok far nú hingat, prestr, ok sezk upp á bagga minn, ok haf með þér fǫng þín."

Svá gerir prestr. Gestr gekk þá fyrir, ok gekk þá harðast. Svá gengu þeir upp þrjá daga.

En er hraunit þraut kvómu þeir at sjó fram; þar var hólmr stórr fyrir landi; út til hólmsins lá eitt rif mjótt ok langt. Þar var þurt um fjǫru, ok svá var þá þeir kvómu at. Gengu þeir þá út í hólminn, ok þar sá þeir standa haug einn stóran. Segja sumir menn, at sjá haugr hafi staðit norðarliga fyrir Hellulandi, en hvar sem þat hefir verit, þá hafa þar engar bygðir í nánd verit.

Gestr lét fara til at brjóta hauginn um daginn. At kveldi hǫfðu þeir brotit glugg á hauginn með atgangi prests, en um morguninn var hann gróinn sem áðr. Brutu þeir dag annan, en at morni var sem fyrr.

Þá vildi prestr vaka í haugbrotinu, sat hann þar alla nóttina, ok hafði hjá sér vígt vatn ok róðukross; ok er á leið at miðri nótt sá hann Raknar, ok var hann fagrbúinn; hann bað prest fara með sér, ok kveðsk góða skyldu hans ferð gera, ok "er hér hringr, er ek vil gefa þér ok men." Øngu svarar prestr, ok sat kyrr sem áðr. Mǫrg fádœmi sýndusk honum bæði trǫll ok óvættir, fjándr ok fjǫlkunnigar þjóðir, sumir blíðkuðu hann, en sumir ógnuðu honum at hann skyldi þá heldr brottu ganga en áðr. Þar þóttisk hann sjá frændr sína ok vini, jafnvel Ólaf konung með hirð sinni ok bað hann með sér fara. Sá hann ok at Gestr ok hans félagar bjuggusk ok ætluðu í brott, ok kǫlluðu at Jósteinn prestr skyldi fylgja þeim ok flýta sér í brott. Ekki gaf prestr um þetta, ok hvat undrum sem hann sá, eða hversu ólmliga þessir fjándr létu, þá kómu þeir þó aldri nærr presti sakir vatns þess, er hann støkti.

Í móti degi hurfu þessi undr ǫll af, kom Gestr þá ok hans menn til haugsins. Ekki sá þeir presti brugðit um nokkut. Þá létu þeir Gest síga í hauginn, en prestr ok aðrir menn héldu festi. Fimtigi faðma var niðr á haugsgólfit. Vafit hafði Gestr sik með dúkinum konungs naut en gyrt sik með saxinu. Kertit hafði hann í hendi, ok kveiktisk þat þegar hann kom niðr.

Gestr sá nú víða um hauginn. Hann sér skipit Slóðann ok í fimm hundruð manna. Þat skip hafði svá stórt verit, at þat var eigi fært við færri menn. Þau vóru kǫlluð jafnstór ok Gnoðin er Ásmundr stýrði. Gestr gekk þá upp í skipit; sá hann, at þeir vóru allir búnir til uppstǫðu, áðr en kertisljósit kom yfir þá, ok þá gátu þeir hvergi hrœrt sik, ok blǫskruðu augunum ok blésu nǫsunum. Gestr hjó af þeim ǫllum hǫfuð með saxinu ok beit þat sem í vatn brygði. Rænti hann drekann ǫllu skrúði ok lét upp draga.

Síðan leitaði hann Raknars; fann hann þá niðrgang í jǫrð; þar sá hann Raknar sitja á stóli. Furðu var hann illiligr at sjá; bæði var þar fúlt ok kalt. Kistill stóð undir fótum hans fullr af fé, men hafði hann á hálsi sér harðla glæsiligt ok digran gullhring á hendi. Í brynju var hann ok hafði hjálm á hǫfði ok sverð í hendi.

Gestr gekk at Raknari, en kvaddi hann virðuligri konungs kveðju, en Raknarr hneigði honum á móti. Gestr mælti: "bæði er, at þú ert frægr, enda þykki mér þú allítrligr vera at sjá, hefi ek langan veg sótt þik heim, muntu mik ok góð erindislaun láta hafa, ok gef mér gripuna þá hina góðu, er þú átt, skal ek þá víða þína risnu bera."

Raknarr veik þá at honum hǫfðinu með hjálminum; tók Gestr hann, ok því næst fœrði Gestr hann ór brynjunni, ok var Raknarr hinn auðveldasti; Alla gripuna hafði hann af Raknari nema sverðit, því at þá er Gestr tók til þess spratt Raknarr upp, ok rann á Gest. Hvárki fann þá á honum, at hann væri gamall né stirðr. Þá var ok albrunnit kertit konungs nautr. Tryldisk Raknarr svá, at Gestr varð allr forviða fyrir. Þóttisk Gestr þá sjá vísan dauða sinn. Upp stóðu ok allir þeir sem í skipinu vóru. Nógt þótti Gesti þá um vera, kallaði hann þá á Bárð feðr sinn, ok litlu síðarr kom hann ok orkaði Bárðr øngu; fœrðu þeir hinir dauðu hann í reikuð, svá hann náði hvergi í nánd at koma.

Þá hét Gestr á þann er skapat hafði himin ok jǫrð, at taka við trú þeirri, er Ólafr konungr boðaði, ef hann kæmisk í brottu lífs ór hauginum. Fast herti Gestr þá á Ólaf konung, ef hann mætti meira en sjálfum sér, þá skyldi hann duga honum. Eptir þat sá Gestr Ólaf konung koma í hauginn með ljósi miklu. Við þá sýn brá Raknari svá, at ór honum dró afl allt. Þá gekk Gestr svá fast at, at Raknarr féll á bak aptr með tilstilli Ólafs konungs. Þá hjó Gestr hǫfuð af Raknari ok lagði þat við þjó honum. Allir hinu dauðu settusk niðr við kvómu Ólafs konungs, hverr í sitt rúm. At þessu starfi enduðu hvarf Ólafr konungr at sýn frá Gesti.