Bókastaðir

Svá brá Bárði við allt saman, viðreign þeirra brœðra ok hvarf dóttur sinnar, at hann gerðisk bæði þǫgull ok illr viðskiptis, svá at menn hǫfðu engar nytjar hans síðan.

Þess er getit, at Bárðr kom einn dag at máli við Sigmund félaga sinn, ok mælti svá: "ek sér þat", segir hann, "at sakir ættar minnar ok harma stórra, ber ek eigi náttúru við alþýðu manna, ok því man ek leita mér nokkurra annarra ráða, en fyrir langa ok dyggiliga þjónustu við mik, vil ek gefa þér jǫrðina hér at Laugarbrekku með því búi er því fylgir."

Sigmundr þakkar honum gjǫfina. Þóri Knarrarsyni gaf hann landit at Øxnakeldu en Þorkatli skinnvefju gaf hann Dǫgurðará, ok þar var hin mesta vinátta með þeim með frændsemi, ok helzk langa æfi.

Eptir þetta hvarf Bárðr í brottu með allt búferli sitt, ok þykkir mǫnnum sem hann muni í jǫklana horfit hafa ok bygt þar stóran helli, því at þat var meirr ætt hans, at vera í stórum hellum en húsum, því at hann fœddisk upp með Dofra í Dofrafjǫllum; var hann trǫllum ok líkari at afli ok vexti en menskum mǫnnum, ok var því lengt nafn hans ok kallaðr Bárðr Snjófellsáss, því at þeir trúðu á hann náliga þar um nesit, ok hǫfðu hann fyrir heitguð sinn, varð hann ok mǫrgum en mesta bjargvættr.

Sigmundr ok Hildigunn bjuggu síðan at Laugarbrekku, er Bárðr hvarf, allt til dauðadags, ok er Sigmundr þar heygðr. Hann átti þrjá sonu, einn var Einarr, er bjó at Laugarbrekku, hann átti Unni, dóttur Þóris bróður Ásláks í Langadal. Hallveig var dóttir þeirra, hana átti Þorbjǫrn Vífilsson. Breiðr hét annarr, hann átti Gunnhildi, dóttur Ásláks í Langadal, þeirra son var Þormóðr, er átti Helgu Ǫnundardóttur systur Skáld-Hrafns, þeirra dóttir var Herþrúðr, er Símun átti, þeirra dóttir var Gunnhildr, er Þorgils átti, þeirra dóttir var Valgerðr, móðir Finnboga ens fróða í Geirshlíð. Þorkell hét enn þriði, hann átti Jóreiði dóttur Tinds Hallkelssonar.

Eptir andlát Sigmundar bjuggu þau Hildigunn þar ok Einarr son hennar. Þat var talat, at Hildigunn væri fjǫlkunnig, ok fyrir þat var henni stefnt af þeim manni er Einarr hét ok var kallaðr Lón-Einarr, ok fór til Laugarbrekku með sjaunda mann, ok stefndi Hildigunni um fjǫlkyngi, en Einarr son hennar var þá eigi heima. Hann kom þá heim, er Lón-Einarr var nýfarinn á brott; hann segir honum þessi tiðindi ok fœrði honum kyrtil nýgerfan.

Einarr tók skjǫld sinn ok sverð ok verkhest ok reið eptir þeim. Hann sprengdi hestinn á bjǫrgum þeim, er Bárðr Snæfellsáss deyddi Þúfu konu Svals ok Þúfubjǫrg eru kǫlluð. Einarr gat farit þá hjá brekkum stórum ok þar bǫrðusk þeir; ok fellu sjau menn af Lón-Einari, en þrælar hans tveir runnu frá honum. Þeir nafnar sóttusk lengi. Þat segja menn, at Einarr Sigmundarson hafi kallat á Bárð til sigrs sér; þá gekk í sundr bróklindi Lón-Einars; ok er hann tók þar til, hjó Einarr hann banahǫgg.

Þræll Einars Sigmundarsonar er Hreiðarr hét hljóp eptir þeim, ok sá af Þúfubjǫrgum hvar þrælar Lón-Einars hlupu. Hann rann eptir þeim ok drap þá báða í vík einni. Þat heitir nú í Þrælavík; fyrir þat gaf Einarr honum frelsi ok land svá vítt sem hann fengi unnit ok gert um þrjá daga; þat (heitir) Hreiðarsgerði; ok bjó hann þar síðan.

Einarr bjó at Laugarbrekku allt til elli, ok er heygðr skamt frá Sigmundarhaugi fǫður hans. Haugr Einars er ávalt vallgróinn vetr ok sumar.

Þat er nú þessu næst, sem fyrr var frá sagt, at Helga Bárðardóttir var hjá Miðfjarðar-Skeggja, ok er Bárðr spurði þat, sótti hann hana um haustit ok hafði heim með sér, því at Skeggi var þá kvæntr. Engu undi hon sér síðan er hon skildi við Skeggja; mornaði hon ok þornaði æ síðan. Þat var einn dag, at hon kvað vísu þessa:

Eigi undi Helga hjá fǫður sínum ok hvarf þaðan í brott, ok þýddisk hvárki náliga menn né fénað eða herbergi. Var hon þá optast í hreysum eða hólum. Við hana er kendr Helguhellir í Drangahrauni ok miklu víðara eru ørnefni við hana kend um Ísland.

Hon þá vetrvist at Hjalla í Ǫlvusi, en ekki Guðrún Gjúkadóttir, þó þat segi nokkrir menn, hjá þeim feðgum Þóroddi ok Skapta; var Helga þar með dul, ok lá í yztu sæng í skála um vetrinn, ok hafði fortjald fyrir. Hon sló hǫrpu nær allar nætr, þvíat henni varð þá enn sem optarr ekki mjǫk svefnsamt.

Austmaðr var með þeim feðgum, er Hrafn hét; opt tǫluðu menn um þat, at eigi þóttusk vita, hver þessi kona var. Hrafn leiddi þar einnhverr mestan grun á, ok eina nátt forvitnaðisk hann undir tjaldit, sá hann at Helga sat upp í einum serk. Honum sýndisk konan fríð mjǫk; vildi hann upp í sængina ok undir klæðin hjá henni en hon vildi þat eigi. Tókusk þau þá til, ok skildu með því, at sundr gekk í Hrafni austmanni enn hœgri handleggr ok enn vinstri fótleggr.

Litlu síðarr hvarf Helga þaðan í brott, ok fór víða um Ísland, ok festi hvergi yndi, var hon ok allsstaðar með dul, en optast fjarri mǫnnum; var hon ok nokkurum stundum hjá feðr sínum.

Hetta er nefnd trǫllkona, hon átti bygð í Ennisfjalli ok var en mesta hamhleypa ok ill viðskiptis bæði við menn ok fénað. Þat var einn tíma, at hon drap mart fé fyrir Ingjaldi at Hváli; en er hann varð þess víss, fór hann til móts við hana, leitaði hon þá undan en hann elti hana allt í fjall upp. Miklir vóru í þann tíma fiskiróðrar á Snjófellsnesi ok lét þó engi betr sœkja en Ingjaldr, var hann ok inn mesti sægarpr sjálfr. En er (Hetta) dró undan mælti hon: "nú mun ek launa þér fjártj [ón] þat er ek veld, ok vísa þér á mið þat, er aldri [mun] fiskr bresta ef til er sótt; þarftu ok ekki at bregða vanda þínum, at vera einn á skipi, sem þú ert vanr at vera." Hon kvað þá vísu:

Skildi þar með þeim. Þetta var um hausttíma.

Annan dag eptir reri Ingjaldr á sjó ok var einn á skipi, ok rœr allt þar til er frammi var fjallit ok svá Nesit. Heldr þótti honlengra en hann hugði. Veðr var gott um morgininn; en er hann kom á miðit, var undir fiskr nógr. Litlu síðarr dró upp flóka á Ennisfjalli ok gekk skjótt yfir. Þar næst kom vindr ok fjúk með frosti.

Þá sá Ingjaldr mann á báti ok dró fiska handstinnan hann var rauðskeggjaðr; Ingjaldr spurði hann at nafni; hann kveðsk Grímr heita. Ingjaldr spurði hvárt hann vildi ekki at landi halda. Grímr kveðsk eigi búinn, "ok máttu bíða þar til er ek (hefi) hlaðit bátinn."

Veðr gekk upp at eins ok gerði svá sterkt ok myrkt, at eigi sá stafna í milli. Tapat hafði Ingjaldr ǫnglum sínum ǫllum ok veiðarfœrum, vóru ok árar mjǫk lúnar. Þóttisk hann þá vita, at hann mundi ekki at landi ná sakir fjǫlkyngis Hettu ok þetta mundu allt hennar ráð verit hafa. Kallaði hann þá til fulltings sér á Bárð Snæfellsáss. Tók Ingjald þá fast at kala, því at drjúgum fyldi skipit, en frýs hvern ádrykk þann er kominn var. Ingjaldr var vanr at hafa yfir sér einn skinnfeld stóran, ok var hann þar í skipinu hjá honum; tók hann þá feldinn ok lét yfir sik til skjóls; þótti honum sér þá vísari dauði en líf.

— Þat bar til um daginn heima at Ingjaldshváli um miðdegi, at komit var upp á skjá um máltíð í stofu ok kveðit þetta með dimmri raust:

Mǫnnum brá mjǫk við þetta, en þat hafa menn fyrir satt, at Hetta trǫllkona muni þetta kveðit hafa, því at hon ætlaði sem hon vildi at væri, at Ingjaldr skyldi aldri aptr hafa komit, sem hon hafði ráð til sett.

En er Ingjaldr var náliga at bana kominn, sá hann hvar maðr reri einn á báti, hann var í grám kufli ok hafði svarðreip um sik. Ingjaldr þóttisk þar kenna Bárð vin sinn. Hann reri snarliga at skipi Ingjalds ok mælti: "lítt ertu staddr, kumpan minn, ok vóru þat mikil undr, at þú jafnvitr maðr lézt slíka óvætt ginna þik sem Hetta er, ok far nú á skip með mér ef þú vilt, ok prófa at þú fáir stýrt, en ek mun róa."

Ingjaldr gerði svá. Hvarf Grímr þá á bátinum, er Bárðr kom; þykkir mǫnnum sem þat muni Þórr verit hafa. Bárðr tók þá at róa allsterkliga, ok allt þar til er hann dró undir land, flutti Bárðr Ingjald heim, ok var hann mjǫk þjakaðr, ok varð hann alheill, en Bárðr fór heim til síns heimilis.

Óvættr ein, er Torfár-Kolla hét en Skinnhúfa ǫðru nafni hon átti heima at Hnausum, hon gerði mart ilt bæði í stuldum ok manndrápum. Þórir at Øxnakeldu fann hana á fé sínu um nátt; þau réðusk þegar á ok glímdu; fann Þórir brátt, at hon var hit mesta trǫll; var þeirra atgangr bæði harðr ok langr, en þó lauk með því, at (hann) braut í henni hrygginn, ok gekk svá af henni dauðri; en er hann stóð upp þá kvað hann vísu:

Tǫluðu þat margir menn, at Bárðr mundi enn í þessu hafa hjálpat Þóri, því at allir vinir hans kǫlluðu á hann ef í nokkrum nauðum vóru staddir.

Opt sveimaði Bárðr um landit, ok kom víða fram; var hann svá optast búinn, at hann var í grám kufli ok svarðreip um sik, klafakerlingu í hendi ok í fjaðrbrodd langan ok digran; neytti hann ok hans jafnan (er hann gekk) um jǫkla.

Þess er getit, at þeir brœðr hafi fundizk ok sæzk heilum sáttum, Bárðr ok Þorkell, áttu þeir síðan mǫrg skipti saman, ok hǫfðu lǫngum samvistir saman í Brynjudal í helli þeim, er Bárðarhellir er kallaðr síðan, ok haft hafa þeir leika hjá Eireki í Skjaldbreið á Ereksstǫðum. Þangat sótti ok norðan af Siglunesi Lágálfr lítillar drósar son; þeir hǫfðu glímur, ok vóru þeir jafnir Lágálfr ok Eirekr, en Eirekr hafði áðr borit af Þorkatli bundinfóta, en síðan glímdu þeir Bárðr ok Eirekr ok brotnaði hǫnd hans.

Lágálfr gekk heiman til leiks ok heim at kveldi; hann glímdi um leið við sauðamann Hallbjarnar af Silfrastǫðum, er Skeljungr hét, hann var hamramr. Skeljungr fell ok brotnaði fótr hans. Bar Lágálfr hann til bœjar, ok fór síðan veg sinn, ok er hann gekk fram eptir Blǫnduhlíð kom hann á Frostustaði ok sunnan undir húsin, ok at vindglugginum, ok sá inn í húsit, en bóndi talaði við húsfreyju, at hon hefði tekit ór mjǫlbelg þeim er hekk yfir þeim, ok sló hana pústr en hon grét við. Lágálfr rétti inn øxina í glugginn ok hjó ofan belginn; kom hann í hǫfuð bónda ok fell hann í óvit. Lágálfr sneri á (leið) ok ferr heim á Siglunes um kveldit, ok er (hann) ór þessari sǫgu. Bóndi raknar við, ok ætlar belginn sjálfan ofan hafa dottit.

Segja þat ok nokkurir menn, at verit hafi at leikum í Skjaldbreið Ormr Stórólfsson ok glímdi við Bergþór bláfelling, ok hafi Ormr af borit; þar var ok Ormr skógarnefr (ok var þá) ungr; hann glímdi við Þóri ór Þórisdal; sá dalr er í Geitlandsjǫkli; var Þórir þeirra drjúgari, þar var ok Þórálfr Skólmsson, er glímdi við Hallmund ór Balljǫkli; var nær um með þeim, en Bárðr þótti þeim sem sterkastr mundi vera. Skildi svá þessa leika, at ekki varð fleira til tíðinda.

Ǫnundr hét maðr ok kallaðr breiðskeggr, hann var Úlfarsson, Úlfssonar af Fitjum, Þórissonar hlammanda; hann bjó í Reykjardal hinum efra á þeim bœ er á Breiðabólstað heitir; hann átti Geirlaugu dóttur Þormóðar af Akranesi, systur Bessa. Þórodda hét dóttir þeirra; hennar fekk Torfi Valbrandsson, Valþjófssonar, Eyrlygsonar frá Esjubergi; henni fylgði heiman hálfr Breiðabólstaðr, ok vóru gǫrfir ór tveir bœir.

Sjá Torfi drap Kroppsmenn tólf saman, ok hann réð mest fyrir drápi Hólmsmanna, ok var þar fyrirmaðr Víga-Hǫrðr, systurson Torfa, ok Geirr er hólmrinn er við kendr, Geirshólmr. Torfi var ok á Hellisfitjum ok Illugi svarti, Sturla goði; þá vóru átján Hellismenn drepnir, en Auðun Smiðkelsson brendu þeir inni á Þorvarðsstǫðum. Son Torfa var Þorkell á Skáney.

Oddr hét son Ǫnundar mikill maðr ok efniligr; eigi þótti annarr maðr efniligri til hǫfðingja þar í sveitum en Oddr.

Þá er hann var tólf vetra gerði hann ferð sína út á Snjófellsnes til skreiðarkaupa, ok er hann fór heim reið hann um Drangahraun, þá bar menn hans alla undan fram, því Oddr gerði at hesti, ok varð honum ekki fljótt um, þá gerði á þoku dimma, ok er hann rak fyrir sér hestinn um gǫturnar sá hann hvar maðr gekk ór hrauninu ofan at sér, sá var í grám kufli ok hafði klafastaf í hendi; hann veik at Oddi ok heilsaði honum með nafni; Oddr tók vel kveðju hans ok spyrr hann at nafni, hann segisk Bárðr heita, ok eiga heima þar á nesinu; "á ek við þik erindi, þat fyrst, at ek vil vingask við þik ok bjóða þér til jólaveizlu, þykki mér ok betr, at þú játir ferðinni."

Oddr svarar: "þat skal þá ok vera síðan þú leggr þat til."

"Þá gerir þú vel," segir Bárðr, "en þó vil ek þú segir øngum frá þessu."

Oddr játar því, "en vita vil ek hvert ek skal þessarar veizlu vitja."

"Þú skalt," segir Bárðr, "fara til Dǫgurðarár, ok láta Þorkel skinnvefju vísa þér réttan veg til heimilis míns."

Síðan skildu þeir, ok ferr Oddr heim, ok gat ekki um þetta; en um vetrinn sjau náttum fyrir jól reið Oddr heiman einn samt ok út á Nes, ok létti eigi fyrr en hann kom til Dǫgurðarár; þat var síð um kveld; þá vóru tvær nætr til jóla; var lúinn hestr hans mjǫk, því hann hafði átt fœrðir illar ok veðráttu harða.

Oddr klappar á dyrrum ok var langt áðr til hurðar var gengit, þó var þat um síðir, ok hurðu upp lokit á miðjan klofa; þar kom út hǫfuð heldr ámatligt, því at sjá gægðisk út hjá gáttinni; hann belgði augun ok vildi sjá hvat komit væri úti. Mjǫk var sjá þunnleitr ok ljótr ásýndar; en er hann sá manninn vildi hann aptr reka hurðina, enn Oddr setti á milli øxarskaptit svá eigi gekk aptr hurðin. Því næst fell Oddr á hurðina svá fast at hon brotnaði í mola; gekk hann þá inn í bœinn ok þar eptir sem undan var gengit, ok allt þar til er hann kom í stofu, þar var bjart ok heitt. Þorkell sat á palli; var hann þá allkátr ok bauð Oddi gisting, var hann þar um nóttina í góðum beina.

En um morguninn var Oddr snemma á fótum, ok bjuggusk þeir til ferðar, var þá veðr kalt ok frost mikit, kollheið upp í himininn ok eskingr með fjǫllum. Þorkell var á gǫngu en Oddr reið; stefndu þeir (til) fjalls, ok gekk Þorkell fyrir; en er þeir kvómu í fjallit, gerði á myrkr mikit með drífu ok því næst tók at fjúka, ok gerði á hina sterkustu hríð; fóru þeir svá lengi þar til Oddr tók at ganga, en Þorkell leiddi hestinn; en er minst var ván hvarf Þorkell frá honum í hríðinni svá hann viss aldri hvat af honum varð; bæði var þá hvast ok kalt, bratt ok hált at ganga; hvarflaði hann þá lengi svá hann vissi aldri hvar hann fór; ok nokkuru síðarr verðr Oddr varr við at maðr gengr í dimmunni í grám kufli við stóran klafastaf; lætr hann gnauða broddinn í jǫklinum.

En er þeir finnask kennir Oddr þar Bárð Snæfelsás, heilsar hvárr ǫðrum ok spyrjask almæltra tíðinda, biðr Bárðr hann með sér fara; ganga þeir ekki lengi áðr þeir koma í helli stóran ok því næst í annan helli, ok var þar bjart í honum; þar sátu konur heldr stórar (ok þó) hreinligar; vóru þá dregin af Oddi klæðin, ok veittr hinn bezti beini; var hann þar um jólin at ǫllu vel haldinn. Ekki var þar fleira en heimamenn Bárðar.

Á Þórdísi leizk Oddi bezt af dœtrum Bárðar, ok við hana talaði hann flest; skjótt fann Bárðr þat, ok gaf sér ekki at því. Bárðr bauð Oddi þar at vera um vetrinn, ok þat þá hann. Síðan lagði Bárðr ástfóstr við Odd, ok kendi honum lǫgspeki um vetrinn; var hann síðan kallaðr lǫgvitrari maðr en aðrir menn. En (er) Bárðr fann at hugir þeirra Þórdísar ok Odds fóru saman spurði hann Odd, hvárt hann vildi eiga Þórdísi.

Oddr segir: "ekki er því at leyna, at ek hefi meira hug lagt á hana, en á nokkura konu aðra; er þat ok mála sannast, ef þú vill mér hana gipta, at ek skal ekki undan ganga."

Var þat ok gert, at Bárðr gipti dóttur sína Oddi, ok gaf henni fáséna gripi heiman; skyldi Bárðr sœkja brullaupit til Odds ok fœra þangat brúðina. Síðan skildu þeir með vináttu.

Fór Oddr heim, ok bjósk við boðinu, ok at nefndum tíma kom Bárðr í Tungu með brúðina ok þau tólf saman. Þar var Þorkell bundinfóti með bróður sínum, ok Ormr hinn sterki mágr hans, Þorkell skinnvefja var ok þar með Bárði ok tók Oddr allvel við þeim. Þar var ok Ingjaldr frá Hváli ok Þórir Knarrarson vinr Bárðar, Einarr Sigmundarson frá Laugarbrekku ok sjau menn aðrir ok þektu menn þá ekki, þar vóru margir boðsmenn fyrir: Torfi Valbrandsson mágr Odds, Illugi svarti ok Geirr inn auðgi ór Geirshlíð; Arngrímr goði úr Norðtungu. Þar var ok Galti Kjǫlvararson frændi Odds, ok mart annarra manna. Ekki varð til tíðinda at boðinu. Síðan fór hverr heim til sinna heimkynna.

Góðar urðu ástir þeirra Odds ok Þórdísar. Þrjá vetr vóru þau ásamt, þá andaðisk Þórdís, ok áttu þau ekki barn. Þat þótti Oddi mikill skaði.

Síðan fekk Oddr Jórunnar Helgadóttur, þeirra son var Þorvaldr, er réð fyrir brennu Blund-Ketils, ok Þorvaldr, er átti Jófríði Gunnarsdóttur. Dœtr þeirra Tungu-Odds vóru þær Þuríðr er Svarthǫfði átti ok Hungerðr er Svertingr Hafr-Bjarnarson átti, ok Hallgerðr er Hallbjǫrn átti son Odds frá Kiðjabergi. Kjǫlvǫr var móðursystir Odds, móðir Þorleifar, móður Þuríðar, móður þeirra Gunnhildar er Kolli átti, ok Glúms, fǫður Þórarins, fǫður Glúms at Vatnsleysu.