Bókastaðir

Dumbr hefir konungr heitit, hann réð fyrir hafsbotnum þeim er ganga norðr um Helluland ok nú er kallat Dumbshaf, ok kent var við Dumb konung hann var kominn af risakyni í fǫðurætt sína, ok er þat vænna fólk ok stœrra en aðrir menn, en móðir hans var komin af trǫllaættum ok brá því Dumbi í hváratveggju ætt sína, því hann var bæði sterkr ok vænn ok góðr viðskiptis ok kunni því at eiga allt samband við menska menn. En um þat brá honum í sitt móðurkyn, at hann var bæði sterkr ok stórvirkr ok umskiptasamr ok illskiptinn ef honum eigi líkaði nokkut; vildi hann einn ráða við þá, er norðr þar vóru, enda gáfu þeir honum konungs nafn, því at þeim þótti mikil forstoð í honum vera fyrir risum ok trǫllum ok óvættum; var ok hann hinn mesti bjargvættr ǫllum þeim er til hans kǫlluðu. Hann tók tólf vetra konungdóm. Hann nam í brottu af Kvænlandi Mjǫll dóttur Snæs hins gamla, ok gekk at eiga hana; hon var kvenna fríðust ok nær allra kvenna stœrst þeirra sem menskar vóru.

En sem þau hǫfðu einn vetr ásamt verit, ól Mjǫll sveinbarn, sá sveinn var vatni ausinn, ok nafn gefit, ok Bárðr kallaðr, því at svá hafði heitit faðir Dumbar Bárðr risi. Þessi sveinn var bæði mikill ok vænn at sjá, at menn þóttusk engan fegra karlmann sét hafa; var hann furðu líkr móður sinni, því at hon var svá fǫgr ok hvít á skinnlit, at sá snjór tók þar nafn af henni er hvítastr er, ok í logni fellr ok mjǫll er kallaðr.

Litlu síðarr gerðisk ósamþykki í millum þursa ok Dumbs konungs, ok vildi Dumbr konungr eigi hætta þar Bárði syni sínum í ófriði þeim, ok flutti hann suðr í Noreg til fjalla þeirra, er Dofrafjǫll heita. Þar réð fyrir sá bergbúi, er Dofri er nefndr; hann tók vel við Dumbi; þar var hin mesta vinátta með þeim; leitaði Dumbr þar fóstrs syni sínum, en Dofri tók við honum; var Bárðr þá tíu vetra. Síðan vandi Dofri hann á allskyns íþróttir ok ættvísi ok vígfimi, ok eigi var traust, at hann næmi eigi galdra ok forneskju, svá at bæði var hann forspár ok margvíss, því at Dofri var við þetta slunginn; vóru þetta allt saman kallaðar listir í þann tíma af þeim mǫnnum sem miklir vóru (ok) burðugir, því at menn vissu þá engin dœmi at segja af sǫnnum guði norðr hingat í hálfuna.

Dofri átti sér dóttur eina er Flaumgerðr hét, allra kvenna stœrst ok djarfamannlig um at sjá, en þó ekki dávæn, þó var hon mensk í móðurætt sína, ok var móðir hennar þá ǫnduð; vóru þau þar þrjú saman í hellinum. Vel fell á með þeim Bárði ok Flaumgerði, ok meinaði Dofri þat eigi. En þá Bárðr var þrettán vetra gipti Dofri honum dóttur sína Flaumgerði, ok vóru þau þar með Dofra þar til Bárðr var átján vetra.

Þá var þat á einni nótt at Bárðr lá í sæng sinni, at hann dreymdi, at honum þótti tré eitt mikit koma upp í eldstó fóstra síns Dofra. Þat var harðla margkvíslótt upp til limanna. Þat óx svá skjótt, at þat hrǫkk upp í hellisbjargit, ok því næst út í gegnum hellisgluggann. Þar næst var þat svá mikit, at brum þess þótti honum taka um allan Noreg, ok þó var á einum kvistinum fegrsta blóm, ok vóru þó allir blómamiklir. Á einum kvistinum var gullslitr. Þann draum réð Bárðr svá, at í hellinn til Dofra mundi koma nokkurr konungborinn maðr ok fœðask þar upp, ok sá sami maðr mundi verða einvaldskonungr yfir Noregi. En kvistr sá enn fagri mundi merkja þann konung, er af þess ættmanni (væri) kominn, er þar yxi upp, ok mundi sá konungr boða annan sið, en þá gengi; var honum draumr sá ekki mjǫk skapfeldr; hafa menn þat fyrir satt, at þat hit bjarta blóm merkti Ólaf konung Haraldsson.

Ok eptir draum þenna fóru þau Bárðr ok Flaumgerðr í brott frá Dofra. En litlu síðarr kom þar Haraldr Hálfdanarson, ok fœddisk þar upp með Dofra jǫtni; efldi Dofri hann síðan til konungs yfir Noregi eptir því sem segir í sǫgu Haralds konungs Dofrafóstra.

Bárðr fór norðr á Hálogaland, ok hafðisk þar við; hann átti þrjár dœtr við Flaumgerði konu sinni; en elzta hét Helga, ǫnnur Þórdís, þriðja Guðrún. En sem Bárðr hafði einn vetr verit á Hálogalandi, þá andask Flaumgerðr kona hans, ok þótti honum þat enn mesti skaði. Síðan bað Bárðr Herþrúðar, dóttur Hrólfs hersis hins auðga; við henni átti hann sex dœtr, hét ein Ragnhildr, ǫnnur Flaumgerðr, Þóra, Þórhildr, Geirríðr ok Mjǫll.

Nú er þar til at taka, at vex at eins ófriðr milli þursa ok Dumbs konungs, þótti þeim hann afargrimmr viðreignar. Bundusk þeir þá saman, ok gerðu þat statt með sér at ráða hann af. Hét sá Harðverkr er fyrir þeim var. Gekk þetta fram, at þeir mættu honum einn dag á steinnǫkkva einum; vóru þeir átján saman; sóttu þeir at honum, ok bǫrðu hann með járnstǫngum, en hann varðisk með árum, ok lauk með því, at Dumbr konungr féll, enda hafði hann þá drepit tólf af þeim, en Harðverkr var eptir ok þeir sex saman; gerðisk hann þá konungr yfir þeim norðr þar.

Mjǫll giptisk aptr Rauðfeld hinum sterka syni Svaða jǫtuns norðan frá Dofrum; þau áttu þann son er Þorkell hét, hann var mikill ok sterkr; hann var svartr á hár ok hǫrund. En þegar hann hafði aldr til, varð hann hinn mesti ójafnaðarmaðr. Litlu síðarr andaðisk Mjǫll móðir hans, en Þorkell kvæntisk ok fekk Eygerðar Úlfsdóttur af Hálogalandi. Móðir Eygerðar var Þóra dóttir Mjallar, Áns dóttur bogsveigis; fór Þorkell þá bygðum til Hálogalands, (ok) var í nágrenni við Bárð bróður sinn; bjuggu þeir í firðinum Skjálpta norðarliga á Hálogalandi.

Nokkuru síðarr fóru þeir brœðr norðr yfir Dumbshaf ok brendu inni Harðverk hinn sterka ok þrjá tigu þursa með honum. Síðan treystisk Bárðr eigi þar at festask. Fóru þeir þá heim aptr í Skjálpta, ok bjuggu þar til þess er Haraldr konungr lúfa efldisk til ríkis í Noregi.

Ok er hann var fullgǫrr í því starfi, varð hann svá ríkr ok ráðgjarn, at sá skyldi engi maðr vera í milli Raumelfar suðr, til Finnabús norðr, sá er nokkurs var ráðandi, svá at eigi gyldi honum skatt, jafnvel þeir sem saltit brendu, svá sem hinir sem á mǫrkinni yrktu. En er Bárðr frétti þetta, þóttisk hann vita, at hann mundi eigi heldr undan ganga þessum hans álǫgum en aðrir; vildi hann þá heldr forláta frændr ok fóstrjarðir en lifa undir slíku ánauðaroki, sem hann frétti, at allr almúginn var þá undir gefinn. Kom honum þat þá helzt í hug at leita annarra landa.

Maðr er nefndr Bárðr, Eyángrs-Bjarnarson, háleyskr at ætt; þeir lǫgðu lag sitt nafnar ok urðu á þat sáttir, at leita Íslands, því þaðan vóru sagðir landakostir góðir, enda sagði Bárðr Dumbsson sér hafa svá drauma gengit, at hann muni á Íslandi sinn aldr ala. Stýrðu sínu skipi hvárr þeirra ok (vóru) vel þrír tigir manna með hvárum. Á skipi með Bárði var Herþrúðr kona hans, ok dœtr hans allar. Þar var mestr virðingarmaðr annarr en Bárðr, Þorkell Rauðfeldsson bróðir Bárðar Dumbssonar. Þar var ok á skipinu mikill bóndi er Skjǫldr hét, háleyskr at ætt, ok kona hans er Gróa hét. Þau vóru mjǫk ósamþykk at skapsmunum. Var ok á skipi sá maðr er Svalr hét ok Þúfa kona hans; þau vóru tryld mjǫk bæði, óhœg ok at ǫllu illa fallin.

Þar vóru á ambáttir tvær, hét ǫnnur Kneif en ǫnnur Skinnbrók, ok sveinn einn ungr, er Þorkell hét, ok var kallaðr skinnvefja; hann var manni firnari en systrungr við Bárð at frændsemi, ok hafði verit fœddr upp fyrir norðan Dumbshaf. Þar var illt til vaðmála, ok var sveinninn vafinn í selaskinnum til skjóls, ok hafði þat fyrir reifa, ok því var hann kallaðr Þorkell skinnvefja; hann var þá frumvaxta, er hér var komit sǫgunni. Hann var hár maðr ok mjór ok langt upp klofinn, handsíðr ok liðaljótr, ok hafði mjófa fingr ok langa; þunnleitr ok langleitr, (ok) lágu hátt kinnarbeinin, tannberr ok tannljótr, úteygðr ok munnvíðr, hálslangr ok hǫfuðmikill, herðalítill ok miðdigr; fœtrnir langir ok mjófir; frár var hann ok fimr við hvatvetna, ǫrúðigr ok erjusamr ok hollr um hvatvetna þeim er hann þjónaði.

Þar var ok skipmaðr með Bárði sá er Þórir hét, mikilhæfr ok ramr at afli. Hann var Knarrarson, Jǫkulssonar, Bjarnarsonar ens Suðreyska. Með Bárði var ok Ingjaldr Alfarinsson, Vala (sonar) bróðir Hólmkels, fǫður Ketilríðar, er Víglundr orti flestar vísur um. Margir menn aðrir vóru á skipi með Bárði, þó hér sé eigi nefndir.

En þegar þeir nafnar vóru brott búnir, létu þeir í haf, ok hǫfðu harða útivist ok vóru (í) sjó hálft hundrað dœgra, ok kómu sunnan at landinu ok heldu vestarliga. Þeir sjá þá fjall eitt mikit ok lukt allt ofan með jǫklum, þat kǫlluðu þeir Snjófell, en nesit kǫlluðu þeir Snjófellsnes.

Þar fyrir nesinu skildi með þeim nǫfnum, helt Bárðr Eyjangr (sson) vestr fyrir landit, ok svá í norðr, ok var hann enn úti hálft hundrað dœgra í annat sinn, ok kom loks í Skjálfandafljótsós ok nam Bárðardal allan upp frá, Kálfsborgará ok Eyjardalsá ok bjó á Lundarbrekku um hríð. Þá þótti honum landviðri betri en hafviðri, ok meinti af því lǫndin betri fyrir sunnan heiðar, ok sendi syni sína suðr um gói, ok fundu þeir þá góibeitla ok annan gróðr; fór þá annarr aptr en annarr varð eptir. Þá gerði Bárðr kjálka hverju kvikindi því er gengt var, ok lét hvat draga sitt fóðr ok fjárhlut. Hann fór Vonarskarð; þat heitir nú Bárðargata.

Hann nam síðan Fljótshverfi ok bjó at Gnúpum, ok var kallaðr þaðan af Gnúpa-Bárðr; hann átti mǫrg bǫrn; hans son var Sigmundr, faðir Þorsteins, er átti Æsu, dóttur Hrólfs rauðskeggs, þeirra dóttir var Þórunn, er átti Þorkell leifr, ok var þeirra son Þorgeirr Ljósvetningagoði. Annarr son þeirra Bárðar ok Herþrúðar var Þorsteinn, faðir Þóris, er var á Fitjum með Hákoni konungi ok skar rauf á húð ok hafði þat fyrir hlíf, því var hann leðrháls kallaðr. Hann átti Fjǫrleifu Eyvindardóttur; þeirra synir vóru Hávarðr á Fellsmúla ok Hrólfr á Mývatni, ok Ketill í Húsavík, Vemundr kǫgr, er átti Halldóru dóttur Þorkels svarta, ok Áskell ok Háls, hann bjó á Helgastǫðum.

Bárðr Dumbsson lagði sínu skipi inn í Lón þat sunnan gengr í nesit, ok þeir kǫlluðu Djúpalón, þar gekk Bárðr á land, ok hans menn, ok er þeir kómu í gjárskúta einn stóran, þá blótuðu þeir til heilla sér; þat heitir nú Trǫllakirkja. Síðan settu þeir upp skip sitt í vík einni. Þar á lóninu hǫfðu þeir gengit á borð at álfreka, ok þann sama vallgang rak upp í þessari vík, ok því heitir þat Dritvík. Síðan fóru þeir at kanna lǫnd, ok er Bárðr kom á víkrnes eitt, þá bað Kneif ambátt, at Bárðr skyldi gefa henni nesit, ok svá gerði hann; ok er þat nú kallat Kneifarnes. Þá fann Bárðr helli stóran, ok þar dvǫldu þeir um hríð. Þar þótti þeim svara ǫllu því er þeir mæltu, því at dvergmála kvað fast í hellinum. Hann kǫlluðu þeir Sǫnghelli, ok gerðu þar ǫll ráð sín, ok helzk þat alla stund síðan meðan Bárðr lifði.

Síðan fór Bárðr þar til hann kom at tjǫrn einni, þar fór hann ór klæðum sínum ǫllum, ok þvó sér í fjǫrunni, ok hana kalla menn nú Bárðarlaug. Þaðan skamt í frá gerði hann bœ stóran, ok nefndi hann at Laugarbrekku, ok bjó þar nokkura stund.

Sá maðr kom út með Bárði bónda, er Sigmundr hét, hann var sonr Ketils þistils, er nam Þistilsfjǫrð. Hildigunn hét kona hans; þau vóru með Bárði at Laugarbrekku.

Þorkell rauðfeldr nam sér land, er á Arnarstapa heitir, en Skjǫldr bjó í Trǫð, en Gróa kona hans undi eigi hjá honum, sakir skapsmuna sinna, því at hon þóttisk honum ofgóð, ok fór í hellisskúta einn, ok ruddi með bjarghǫggum, at þar varð stórr hellir, ok bjósk þar um með fǫng sín, svá hon hafði engan bústað annan meðan Skjǫldr lifði, ok var hann kallaðr Gróuhellir, en eptir Skjǫld dauðan bað Þorkell skinnvefja Gróu; ok með atgangi Bárðar frænda hans fekk hann hennar, ok bjuggu þau síðan at Dǫgurðará. Þórir Knarrarson varðveitti bœ Bárðar at Øxnakeldu. Skinnbrók ambátt Bárðar bjó at bœ þeim er Skinnbrók (arlœkr) heitir. Ingjaldr fór fram fyrir nesit, ok fann sér land at ráði Bárðar þar sem heitir at Ingjaldshváli.

Svalr ok Þúfa hurfu (frá) skipinu þegar inu fyrstu nátt, ok spurðisk eigi til þeirra nokkura stund, en reyndar vóru þau í fjallinu ok tryldusk þar bæði. Ok er á leið gerðusk margar óspektir af þeim, ok treystusk menn ekki (at) at gera sakir trǫlldóms þeirra.

Þat var einn tíma at hvalr kom á reka Bárðar, ok hafði Svalr þá vanda sinn, ok fór til um nátt at skera hvalinn; ok sem hann hafði skorit hvalinn um stund, kom Bárðr þar; tóksk þar glíma sterklig með þeim; tryldisk Svalr þá, svá Bárði varð aflsfátt, en þó kom svá um síðir, at Bárðr braut hrygg í Sval, ok kasaði hann þar í mǫlinni ok heitir þar Svalsmǫl. Aðra nótt eptir fann hann Þúfu á hvalnum, ok drap hana með sama móti. Þetta þótti en mesta landhreinsan.

Þorkell Rauðfelldsson átti tvá sonu við konu sinni, hét annarr Sǫlvi en annarr Rauðfeldr eptir fǫður hans. Þeir uxu upp á Arnarstapa ok vóru efniligir menn. Dœtr Bárðar vaxa upp at Laugarbrekku bæði miklar ok ásjáligar. Helga var þeirra elzt. Þorkelssynir ok Bárðardœtr hǫfðu saman leika sína á vetrinn á svellum við ár þær er þar eru, ok Barnaár heita. Þau hǫfðu lǫngum leikmikit ok gengu með hinu beztu kappi. Vildu Þorkelssynir meirr ráða því at þeir vóru sterkari. En Bárðardœtr vildu ekki láta sinn hlut lakari verða um þat þær máttu.

Þat var einn dag, at þau vóru at leik sínum, ok gekk þeim þá enn með kappi, Rauðfeld ok Helgu. Hafísar lágu við. Þenna dag var þoka mikil. Þau hǫfðu þá leikinn allt við sjóinn niðri. Rauðfeldr hratt þá Helgu út á sjó með jakanum, en vindr stóð mikill af landi; rak þá jakann út til hafíssins; fór Helga þá upp á hafísinn. Enu sǫmu nótt rak ísinn undan landi ok út í haf. Hon fylgdi þá ísinum, en hann rak svá ǫrt, at innan sjau daga kom hon með ísinum til Grœnlands.

Þá bjó í Brattahlíð Eirekr rauði, Þorvaldsson, Ásvaldssonar, Øxna-Þórissonar. Eirekr átti Þióðhildi dóttur Jǫrundar Atlasonar ok Þorbjargar knarrarbringu en stjúpdóttur Þorbjarnar ens Haukdœlska. Þeirra son var Leifr inn hepni. Þá hafði Eirekr einum vetri áðr bygt Grœnland.

Helga þá hjá Eireki vetrvist; þá var sá maðr á vist með Eireki, er Skeggi hét Skinna-Bjarnarson, Skútaðar (Skeggjasonar). Hann var íslenzkr, ok var kallaðr Miðfjarðar-Skeggi, því hann bjó at Reykjum í Miðfirði, en var lǫngum í kaupferðum. Helga var kvenna vænst. Hon þótti ok með undarligu móti þar hafa komit, ok fyrir þat var hon trǫll kǫlluð af sumum mǫnnum; Svá var hon ok karlgild at afli til hvers sem hon tók. Hon sagði allt it sanna af ferðum sínum; vaknaði Eirekr við ætt hennar, því hann þekti Bárð, þó Eirekr væri þá ungr, er Bárðr kom til Íslands. Þat var einn dag at Helga stóð úti ok litaðisk um, ok kvað vísu:

Þessi ørnefni ǫll eru á Snjófellsnesi. Skeggi tók Helgu at sér, ok hafði við hana fylgjulag.

Um vetrinn kómu trǫll ok óvættir ofan í Eireksfjǫrð, ok gerðu mǫnnum hit mesta mein, [lǫmdu] skip en beinbrutu menn. Þau vóru þrjú saman karl ok kerling ok son þeirra. Skeggi bjósk til at ráða þau af, ok þat fór fram með því at Helga hjálpaði honum til ok gaf honum náliga líf.

Um sumarit eptir fór Skeggi til Noregs ok Helga með honum, ok var hann þar vetr annan. At sumri eptir fór hann til Íslands ok heim til Reykja til bús síns. Helga fór ok heim með honum. Ekki hafa þau barna átt svá at getit sé.

Nú er þar til at taka, at þær systr, dœtr Bárðar, kómu heim til Laugarbrekku ok segja fǫður sínum hversu farit hafði með þeim Rauðfeld ok Helgu dóttur hans. Bárðr varð við þat mjǫk reiðr, ok spratt þegar upp, ok gekk í brottu ok til Arnarstapa. Hann var þá mjǫk dǫkkr yfirlits.

Eigi var Þorkell heima, hann var genginn til sjófar. Piltarnir Rauðfeldr ok Sǫlvi vóru úti; þá var annarr þeirra ellifu vetra en annarr tólf. Bárðr tók þá báða undir sína hǫnd hvárn, ok gekk með þá til fjalls. Ekki gerði þeim um at brjótask, því at svá var Bárðr sterkr, at hann mátti svá halda þó at væri fullrosknir menn. En er hann kom í fjallit upp, kastaði hann Rauðfeld í gjá eina stóra ok svá djúpa, at Rauðfeldr var þegar dauðr er hann kom niðr. Þar heitir nú Rauðfelldsgjá. Hann gekk með Sǫlva nǫkkru lengra þar til er hann kom á einn hamar háfan. Þar kastaði hann Sǫlva ofan fyrir; en er hann kom niðr, brotnaði haussinn, ok dó hann svá. Þar heitir síðan Sǫlvahamarr. Eptir þat gekk hann aptr til Arnarstapa ok segir dauða þeirra brœðra, ok gekk síðan heim á leið.

Þá kom Þorkell heim, ok spurði hversu at hafði borizk um líflát sona sinna. Hann snýr þá í veginn eptir bróður sínum, ok er þeir fundusk, varð ekki af kveðjum, utan þeir ráðask þegar á, ok gekk flest upp fyrir þeim. Þat varð um síðir, at Þorkell fell, því at Bárðr var þeirra sterkari. Þorkell lá eptir fallit stund þá, en Bárðr gekk heim. Brotnat hafði lærleggr Þorkels í glímu þeirra brœðra. Þá stóð hann upp ok hnekti heim; síðan var bundit um fót hans, ok greri hann mjǫk at heilu. Hann var síðan kallaðr Þorkell bundinfóti.

Þegar er hann var gróinn fór hann brott af Snjófellsnesi með allt sitt ok austr til Hængs Þorkelssonar, hans móðir var Hrafnhildr dóttir Ketils hængs or Hrafnistu, hann hafði numit alla Rangárvǫllu ok bjó at Neðra-Hofi. Með ráði Hængs nam Þorkell land umhverfis Þríhyrning, ok bjó þar undir fjallinu sunnan; er hann þar talinn með landnámsmǫnnum. Hann var hamramr mjǫk. Þá átti hann þessi bǫrn við konu sinni: Bǫrk blátannarskegg, fǫður Starkaðar undir Þríhyrningi, ok Þórný, er átti Ormr Stórólfsson, ok Dagrún móðir Bersa.