Bókastaðir

Þar eptir létu þeir verða séð á boðskap erkibiskups, ok var fyrst eptir kveðju sending innt orð Árna biskups, þau er hann segir erkibiskupi allan tilgang á staðamálum á Íslandi, ok hversu nú var hverju máli komit; þar var talat í þeim bréfum, er sira Jón fœrði ábóta, hve langt þeir veri frá réttindum viltir, er kirkjur heldu utan skipan biskupanna, ok at skǫmm veri í, at þola hegningarlaust slíkar óhœfur. Eptir þat var tjáð, at hann bauð at allar kirkjur ok eignir þeirra veri aptr heimtar undir Skálaholts biskup. Þar eptir var ritat, at erkibiskup kallar Árna biskup lǫgligan dómanda allra afbrota í sínu biskupsríki, ok allir hans undirmenn skyldu á hans dómi standa um fyrrsagðar sakir. Eptir þat stóð sú klausa: at erkibiskup kvaðsk hafa spurt Eirek konung, hvárt Rafn hafði eptir hans bréfum ok boðskap tekit kirkjurnar, sem þeir fluttu, en hann segir svá, at þeir snúa bréfum hans eptir sínum vilja. Þar eptir var vitni borit, at þat privilegium gaf sjálfr guð forstjórum kirkjunnar, at þeir, en engir leikmenn, eigu lǫg at segja ok svá dóma dœma yfir andligum hlutum.

En í biskups bréfi stóð sú klausa, at herra Árni biskup bauð Runólfi ábóta at stefna utan þat sumar herra Erlendi sterka, at taka lausn af herra Jǫrundi erkibiskupi af því banni, sem hann fell í, þá er herra Jón erkibiskup var af Noregi rekinn. Herra ábóti gerði þetta. Erlendr brá ok skjótt við, ok fór til skips í Eyjafirði ok sigldi þar, ok kom til Þrándheims ok fekk lausn, sem sagt man verða.

Nǫkkuru síðarr reið herra ábóti heiman af Skálaholti, ok hitti herra Jǫrund biskup í Hornafirði in festo Mathei evangelistæ; hóf hann með því sína fǫr, at hann skoðaði um kirkjufé, hvar þorrit hefði, fór hann stundum eptir máldǫgum en stundum eptir sǫgnum presta. Allar ógefnar kirkjur kallaði hann í erkibiskups valdi, ok bauð prestum at láta skrá nǫfn sín til erkibiskups, ok nafn þeirrar kirkju, sem þeir beiddusk, ok hét þeim þar til sínum flutningi. Biskup reið við tíunda mann.

Í Gunnarsholti hóf ábóti sín ørendi, þvíat þar var prestum samanstefnt, ok lét lesa bréf Jǫrundar erkibiskups ok Árna biskups, ok beiddi Hálfdanarsonu til sœkja, en þeir vildu með engu móti at borði ganga. Þar vóru lesin upp þau erkibiskupsbréf, er Hólabiskup skylduðu til þessarrar ferðar, ok váttuðu, at hann mætti gera þetta jafnframliga sem sjálfr erkibiskup, þótt hann hefði til komit. Herra Sighvatr veitti liðsinni Runólfi ábóta jafnan er kirkna mál vóru kærð.

Laugardaginn eptir Michaelismessu reið herra [Jǫrundr] biskup í Skálaholt; hann aktaði eptir um eignir staðarins, ok lét ásannask, at minni veri þurðr á en honum hefði flutt verit, ok hann kvaðsk hugat hafa; vóru þá tíundir nær tvau hundruð hundraða ok fjórir tigir hundraða, en landleigur nær hundrað hundraða.

Reið hann hinn fimta dag í Arnarbœli, ok var þar fǫgr veizla. Þar bjó herra Þorvarðr [Þórarinsson]. Þar sættisk Sturla Sæmundarson, ok áttu þeir herra biskup ok Þorvarðr góðan hlut at. Herra Snorri hinn digri gekk til sættar í Hvammi í Dǫlum ok sór eiða. Á Staðarhóli sættisk ok Þorgrímr á Stað ok Thomas Snartarson, með svǫrnum eiðum sem hinir; tók herra [Jǫrundr] biskup þar til vitni af herra ábóta um þat sem Skálaholts biskupi heyrði til.

Í Hjarðarholti í Dǫlum létu þeir sverja eiða, at Bjǫrn Dufgusson, sá er þann stað hafði haldit móti ráði Árna biskups, hefði á efstum stundum beiðzk sættar, ok viljat þat til vinna, sem biskup vildi, ok andaðisk í því, ok var grafinn í kirkjugarði í forboði, sakir ofríkis herra Rafns. Eptir þat var hann upp grafinn, ok leysti herra ábóti hann, en herra biskup hreinsaði garðinn, fyrir þá sǫk at þessi bein hǫfðu þar grafin verit.

En ábóti spurði þá at skilnaði, hvers honum þœtti mest áfátt í sýslu Árna biskups; en hann segir, at erkibiskupi mundi hann eigi heldr fyrir annat eiga sǫkum at svara, en þar sem þorrit hefði kirkjueignir.

Þaðan sneri herra Jǫrundr biskup til Hrútafjarðar; flaug þat frá orðum hans, at fár mundu kirkjur verða rétt gefnar í sýslu Árna biskups fyrir tíma sakir. Herra ábóti sneri þá til Reykjaholts, ok kom til móts við hann Staðar-Brandr, ok sór eið; eptir þat var hann leystr. Allir þessir sátu á kirkjueignum þann vetr, ok gengu af um várit. Ór Reykjaholti sneri ábóti heim í Skálaholt, ok var þar um vetrinn.

Nú er at segja frá Árna biskupi, þá er hann hafði senda fyrrnefnda presta Jón ok Orm til Íslands með þann erkibiskups boðskap, sem hann ætlaði sér fram at bera: at fengnu loforði gekk hann á eina tvítugsessu; sigldu þá suðr með landi, ok fundu eigi konung fyrr en í Ekreyjum fyrir Jóns messu baptiste. Á þessi stundu hafði erkibiskup leystan Rafn Oddsson í Túnsbergi, at fyrirfaranda lǫgligum eiði. Í Ekreyjum kærði sira Jón Holt, at hjáveranda herra Jǫrundi erkibiskupi, á herra Rafn Oddsson, at hann hefði farit með flokk manna at taka kirkju hans.

En hann segir svá: "eigi tók ek, frændi, kirkju þína, en vel þótti mér þat, þótt hon veri tekin, ok ek kann þar svá mikit af at segja, at engi kirkja hefir tekin verit á Íslandi, nema ek vilda".

Þá mælti erkibiskup: "heyrit þér nú, at hann játar sik nú foringja hafa verit fyrir því, er kirkjurnar vóru teknar", ok lét skrá þessa hans viðgǫngu þegar í stað. Margir lofuðu hversu vel hann gekk við. Árni biskup bað sér orlofs, ok þvíat hann fekk eigi gekk hann í skip konungs, ok fylgði honum til Danmerkr.

In octava apostolorum Petri et Pauli sigldi konungrinn ǫllum hernum í Eyrarsund, ok sǫmu nátt eptir sigldi Kolbeinn kettuhryggr... ok drukknuðu þar fyrir sextán tigir manna. Um morgininn eptir lét konungrinn brenna Helsingjaeyri, ok sigldi síðan í Refshaladjúp, ok lá þar nær fimm vikur um akkeri.

Ólafsmessu aptan tók erkibiskup ok aðrir biskupar at fara heim með skip sín. Árni biskup fekk sér þá bát lítinn, ok prestr hans með honum, fyrrnefndr Árni frændi hans, er síðan varð biskup, ok ætlaði til erkibiskups. Konungrinn hafði áðr sent Guthorm Gyðuson ok nǫkkura menn með honum, at taka Árna biskupi orlof af erkibiskupi, at hann fœri með honum um sumarit; ok í því er biskup kom í bátinn, ok prestr tók at róa, hleyptu þeir Guthormr skútunni uppá bátinn, svá at drjúgum hválfdi, ok gripu þá báða ok drógu í skútuna, ok segja þau erkibiskups orð, at biskup mundi verða með konungi at fara, er hann fekk eigi orlofit; líkaði Árna biskupi þat stórilla.

Þetta sumar lét konungrinn víða taka strandhǫgg. Síðan þat fór í vildi Árni biskup einkis matar neyta, hvárki brauðs né smjǫrs, nema þat er heiman kom af Noregi.

Eptir Ólafsmessu ritaði Eirekr Danakonungr til Noregs konungs ok hertogans ok svá Árna biskups, ok kærði sik, er þeir brœðr heldu greifa Jacob, ok þá fleiri, er hann kallar fǫðurbana sína, en herjuðu á land hans; bað hann herra Árna biskup at leggja þat ráð á með Eireki konungi, at hann gæfi upp greifann ok léti af hernaðinum. Eptir þat sendi Eirekr Noregs konungr herra Árna biskup ok Bjarna ór Gizka ok fleiri herramenn upp í Kaupmannahǫfn til viðrtals, ok skildu þeir svá, at engri sætt varð á komit með þeim.

Nær Laurentiusmessu sigldi konungr ǫllum herinum suðr um Mǫn í Greningjasund; þar gekk upp Noregs herr ok brendi eyna Falstr. Eptir þat lá Eirekr konungr um Nýjahús, fekk hann þar mikinn mannskaða, ok margt lið varð sárt.

Herra Rafn Oddsson tók í vanda, þá daga sem hann gekk upp, at taka blezan af Árna biskupi. Þat bar svá til einn dag, at hann gáði þess eigi; ok er Rafni kom í hug venjubragð sitt þá er hann var á leið kominn, mælti hann við fǫrunauta sína: "legizk hefir mér nǫkkut í minni venju, ek gáða eigi at taka blezan af biskupi".

Þrœnzkir menn fóru þá með honum, ok segja: "enn megi þér snúa aptr, svá at þér missit eigi blezanar".

Rafn svarar þá: "gerisk ferð sem má, eigi man ek aptr snúa at sinni". Þann dag sátu þeir nær húsinu; ok er minst varði, kom maðr kallandi: "herra Rafn", segir hann, "kom til konungs ok bitt sár manna!". Hann stóð upp skjótliga. Þeir sem í húsinu vóru heyrðu herramann nefndan, ok sá þann mann er upp stóð í auðkendum búnaði; skutu þeir at honum sem í drífu sæi; kom ein ǫr í handlegginn í músina, ǫnnur í bakit, þriðja í fingrinn minsta; greru þau tvau sár skjótt, sem hann fekk fyrri, en blástr hljóp í fingrinn ok batnaði eigi þat sumar.

Maríumessudag leysti konungr ór Greningjasundi ok allr herrinn, ok sigldu undir Fjón um kveldit. Um morgininn eptir tók konungrinn tal við hertogann bróður sinn, ok Árna biskup ok ráð sitt, ok var konungr mjǫk sér einn á þykkju, þvíat hann vildi stríða á Eirek Danakonung ok freista hversu fœri, en flestir vóru á móti, ok vildu fara heim til Noregs; ok var þat ráðs tekit, at herrinn sigldi norðr um daginn undir Sámsey. Um morgininn eptir sigldi mart lið án orlofs allt til Noregs. Konungr leysti ok þá mikinn þorra flotans, ok sigldi heim á leið til Túnsbergs með hinum beztu byrjum, ok kom þar fyrir Bartholomeusmessu.

Í þessi ferð þoldi Árni biskup mikla neyð í vistafangi, ok fekk mikinn skyrbjúg í munninn, svá at hann hafði jaxla færri heim en heiman; þó batnaði honum þann tíma er hann kom til Noregs.

At síðari Maríumessu bauð hertoginn konungi bróður sínum ok Árna biskupi inn til Óslóar, ok veitti hann þar á fyrrgreindri hátíð fagra veizlu. Eptir þat sneri konungrinn ok með honum Árni biskup aptr til Túnsbergs; þar spurðu þeir tíðindi af Íslandi, kom þaðan Gnúpr prestr, ok tók Árni biskup hann til sín. Gekk þá herra Rafn optliga til Árna biskups, ok tǫluðu um tíðindi af Íslandi. Hǫnd hans, sú sem skotit hafði í fingrinn komit, tók þá at skjálfa ok visnaði.

Nær vetrnóttum réð Eirekr konungr at fara pílagrímsferð til hins heilaga Ólafs konungs í Niðarósi; Árni biskup skildi þá ok fara með honum. Hann beiddisk þá ok til, at herra Rafn fœri þá ok norðr með þeim, at þá veri tǫluð staðamál fyrir konungi ok erkibiskupi, ok annat þat sem var þeirra í milli.

Herra Rafn kærði krankleik sinn, ok mest síðan um þat litla sár, er hann hafði á fingrinum minsta, því þá tók bæði at visna hǫndin ok handleggrinn upp frá. Árna biskupi þótti þetta seinkan ok undandráttr hans at koma til dóms um sǫgð kirkjumál; gerðisk þat þó af, at Rafn fór hvergi, en konungr ok biskup fóru til Oslóar ok bjoggusk þaðan.

Hófu [þeir] þá konungr [ok] hertogi ok Árni biskup ferð sína Simonsmessudag, ok gaf Eyvindr biskup Árna biskupi góðan gangvara, þeim sem hann reið norðr. Þá er þeir kómu á Ringisakr, var þar fyrir Jón Brynjólfsson, sá er bannsettr hafði verit krossmessudag af erkibiskupi, sem fyrr var greint; hafði Jón þar fyrir búit veizlu. Hertogi var úti í lítilli stofu með sína menn.

Þenna aptan, þá er Eirekr konungr hafði tekit handlaugar, ok Árni biskup sat til annarrar handar konungi, en Jón hinn bannsetti var ætlat til annarrar handar sitja mundi, sem þeir hǫfðu setit litla hríð, talaði Árni biskup til konungsins: "ek bið yðr herra, at þér látið eigi Jón hér inni matask hjá yðr, ella man ek út ganga ok matask annarstaðar". Konungr roðnaði mjǫk við þessi orð, ok bað Jón fara brott frá borðinu ok matask annarstaðar. Máttu þá allir sjá, at þessi biskup hafði eigi héra hjarta, þar sem hann þorði slíkt at borði sjálfs konungs, eptir dœmi síns vígslufóður, er eigi vildi inni vera at brúðkaups veizlu Eireks konungs, nema Hallkell Ǫgmundarson, er hann hafði banni yfir lýst, æti annarstaðar. Jón gekk ok þegar út, sem honum var boðit, ok undruðusk þetta margir konungsmenn.

Þaðan riðu þeir norðr á leið til Þrándheims, ok kómu til Niðaróss Marteinsmessudag; var herra erkibiskup þar fyrir, ok gerði processionem móti þeim. Slíka stund sem þeir brœðr vóru í Niðarósi var Árni biskup á konungs kosti, ok hafði stofu til svefns í konungsgarði, ok vóru þar hjá honum Jón Holt ok sira Guðmundr Hallsson.

Þenna tíma varð sira Jón víss af sira Guðmundi, at erkibiskup hafði gefit honum Oddastað áðr hann fór ór Víkinni; sira Jón sagði þetta þegar Árna biskupi. Eptir þat spurði hann sira Guðmund, hvárt þat veri satt, en hann gekk við at svá veri. Biskup gerði sik mjǫk þungan við þetta.

En einn dag gengu þeir báðir til erkibiskups í svefnstofu hans, var þar hjá sira Árni kapalín hans, er síðarr varð biskup. Árni biskup spurði erkibiskup, hvárt hann hefði gefit Oddastað áðr hann fór ór Víkinni, þann sem áðr hafði hann gefit Grími presti Hólmsteinssyni, en fyrrum sótt af leikmǫnnum. Erkibiskup segir þetta satt vera, en lézk eigi vita, at þessi staðr var áðr gefinn, ok segir, at gjǫfin var laus fyrir þessa skynsemi; mislíkaði erkibiskupi við sira Guðmund um þenna flutning, þó lét hann Árna biskup gefa honum Breiðabólstað, ok taka af sér vitni til þess, er vera átti eptir nýjum lǫgum.