Bókastaðir

Á þessu sama þingi lýsti herra biskup utanferð sinni, ok sagði ǫllum sínum sǫkudólgum með bréfum afheyris, ok með sjálfs síns ørendi þar á þinginu áheyris, at þeir mundu hans dómi hlíta verða um sín mál þann tíma er hann kœmi til Íslands, ef þeir bæri eigi sjálfir þau fram fyrir konungi ok erkibiskupi, eða þeirra lǫgligir umboðsmenn.

At lyktuðum ǫllum þeim hlutum bauð herra Ólafr herra Árna biskupi í boð sitt, ok herra Runólfi ábóta af Veri. Herra Ólafr vildi ok at herra Rafn veri at þessu boði, en biskup neitti því þverliga, ok kvað þá eigi báða at einni veizlu vera mundu. Herra Ólafr gaf biskupi sœmiligar gjafir at þessi veizlu, ok svá ábóta. Eptir þingit bauð herra Árni biskup Ólafi heim í Skálaholt, ef Rafn fœri eigi með honum, at þiggja af sér veizlu; þat þektisk hann eptir biskups vilja, ok þá at þessu heimboði af biskupi gullhring, þann er stóð hálfa mǫrk. Eptir þat reið herra Ólafr at reka konungs ørendi.

Á þessu sumri leituðu konungsmenn á um dóm þann, er handgengnir menn hǫfðu dœmdan á þá menn, er fyrir sǫkum hǫfðu orðit af herra Loðni, ok kǫlluðu þá eigi frjálsa af utanferðinni, utan þá þegar kœmi fé fram þat sem dœmt var; en herra biskup segir: "frjálsir skulu þeir af vera, ek skal lúka þetta hálft átjánda hundrað, sem þér kallit, þó at fararefni sé minni." En með því at biskupi fór svá rǫskliga, var þat samit, at þetta fé lauksk eptir um várit. Herra biskup lýsti ok því, at hann mundi herra Runólf ábóta af Veri setja fyrir staðinn ok kennimenn sína meðan hann veri í Noregi, ok lét þat fylgja, at hann sá engan mann í sínu biskupsdœmi jafnvel fallinn til þessa starfs, sakir vizku ok einarðar ok mannkosta; en hann samþyktisk þessi biskups beiðslu.

Nǫkkuru síðarr spurðusk þau tíðendi, at herra Jǫrundr Hólabiskup ok herra Þorvarðr váru við land komnir; hafði Hólabiskup verit þenna vetr í Þrándheimi með herra Jǫrundi, er áðr var biskup at Hamri, en nú var kosinn af páfanum, sem fyrr segir, til erkibiskups tignar; en þá var sira Sighvatr eigi kominn af Róma með pallium, þat sem sendask skildi erkibiskupsefni; seinkaði þat hans aptrkvámu, at þá er hann kom út var Honorius páfi allr, ok fekk hann eigi sín ørendi fyrr en vígðr var Nicolaus páfi, sá er hinn fjórði var með því nafni, ok var vígðr á þessu vári, sem þá stóð yfir.

Litlu síðarr kom í Skálaholt sira Jón Ormsson með bréfi herra Jǫrundar erkibiskupsefnis, ok standa þessi orð þar í til almennings á Íslandi: "Oss er kunnigt um dóm þann, er virðuligr herra Jón erkibiskup dœmdi í Bjǫrgvin um staðamál, ok at Árni biskup var skyldaðr til at taka undir sik allar kirkjueignir, hverr sem þær áðr hefði, eptir nǫkkurum fornum óvanda eða skildǫgum, móti biskups vild ok vilja, ok helzk þessi boðskapr til þess er herra Rafn Oddsson bar til Íslands opit bréf virðuligs herra Eireks konungs, fyrir hvert efni ólærðir menn tóku undir sik, ok ónýttu svá dóm ok boðskap ágæts herra Jóns erkibiskups; en þann dóm ok boðskap staðfestum vér með váru bréfi. En þeir, sem á hafa sezk kirkjueignir eptir bréfi ok leikmanna styrk móti heilagri kirkju ok lærðra manna skipan, þá bœti auðmjúkliga við kirkjuna eptir dómi herra biskups. Vili nǫkkurir ok enn herða hjǫrtu sín móti guði ok várum boðskap, ok halda kirkjueignir móti hennar frelsi, þá megu þeir réttiliga bannsetjask af biskupi. Datum Nidarosiæ proximo die ante festum sancti Vitalis anno Domini millesimo ducentesimo octogesimo octavo."

Enn kómu fleiri bréf erkibiskupsefnis þetta sumar, þau er Árna biskupi buðu aptr at heimta af leikmǫnnum allar kirkjur ok eignir þeirra, með hverjum hætti sem þeir hefði at komizk, hvárt sem þeir hefði fengit at erfðum eða með kaupi ok kvennagiptingum, eða með ǫðrum rangligum háttum. "Segir svá páfalig makt, at þeir snúi á heilagrar kirkju náðir, ok taki lausn af hennar formǫnnum; en þeir er þat gera eigi, eru fallnir af sjálfu verkinu í bann, ok dregit undan biskupi sínum alla hlýðni fólksins sem villumenn." Svá váttar ok í þeim bréfum, at virðuligr herra Eirekr með guðs miskunn Noregs konungr vill því síðr verja þetta mál, at hann vill jafnan betra ok bœta, ef nǫkkut finsk misfarit af sinni hendi; ok svá, at þeir vanvirði hann mikilliga, er honum kenna sín illvirki, ok leitask við at drepa hann í sinni synd. Erkibiskupsefni bauð ok svá, at sá kristinnréttr veri hafðr á Íslandi, sem herra Jón erkibiskup ok herra Árni biskup skipuðu.

At fengnum þeim fréttum eggjuðu margir Árna biskup, at halda eigi um sigling sína þau sammæli, er gǫr vóru á alþingi, ok leita fyrst at rétta kirkju sína ok staði; en þar kom skjótliga sendimaðr herra Ólafs Ragneiðarsonar; hann ritaði bréf til biskups, ok í því fýsti hann, at biskup brygði eigi þann góðvilja ok sammæli, sem hann hafði gǫrt fyrir konungsmǫnnum, at fara í Noreg, ok láta konung ok erkibiskup ór hǫggva sagðar greinir, ok hætta eigi á, hvárt konungr virðir þat til áleitni við sik, er hans tillaga er í engu hǫfð. Í þessu bréfi stóð ok sú klausa, er herra Ólafr eggjar Árna biskup at sigla til Bjǫrgvinar, ok bindask í fullum trúnaði við Eirek konung ok Hákon hertoga, svá sem hann gerði við Magnús konung fǫður þeirra, ok þá mundu ǫll þeirra mál bezta enda hafa. Herra Ólafr beiddi ok herra Árna biskup, at hann ákveddi hvar þeir skildi finnask til viðrtals um þá hluti, sem eigi vóru enn skilaðir þeirra í millum.

Herra biskup sá, at þetta var heilræði, ok sá, at nú mun svá verða, at fyrir litla biðstund fengi heilǫg kirkja langar náðir, en fyrir skjótræði mætti gerask langt sundrþykki. Því ritaði hann á móti, ok þakkaði fyrrnefndum herra Ólafi heilræði ok fǫgr orð, kvaðsk þetta at hans skapi gera vilja, en lét eigi nauðsyn til standa at þeir fyndisk, fyrr en norðr við skip áðr þeir skildi.

Nú er frá Þorvaldi presti at segja: hann bjó sik til siglingar í Hvítá orlofslaust, þvíat hann rauf ǫll sín heit við biskup. Þá sendi hann fyrrnefndan sira Jón Ormsson til Þorvalds, at heimta sér til handa fyrrnefnda tǫnn, en hann vildi eigi hana rakna láta; fóru þeir þá báðir upp í hérað, ok deildu um þá sǫmu tǫnn fyrir herra Ólafi ok herra Rafni, ok vansk þat, at hon fór norðr til Gása, ok skildi þeir biskup ok herra Rafn með sér hafa. Fór sira Jón heim í Skálaholt, ok sagði biskupi hvar þá var komit, en hann ritaði bréf til kaupmanna í Hvítá, ok fyrirbýðr þeim at flytja Þorvald um Íslandshaf fyrr en kirkjurnar hǫfðu af honum fé sitt, ok gáfu þeir engan gaum at biskups orðum; fór Þorvaldr í skip at óloknum sínum skuldum.

Herra Árni biskup reið af Skálaholts stað in octava Laurentii, ok kom fǫstukveld í Lǫnguhlíð; var þar fyrir herra Ólafr ok herra Rafn. Geirr bauð biskupi þar at vera, en hann gekk til kirkju ok fyrirtók þar at vera, nema herra Rafn fœri á annan bœ. Herra Ólafr bað þá, at biskup skildi samneyta honum, en þat feksk með engum kosti. Ok er þeir Rafn riðu ór garði, mælti hann með miklum reiðisvip: "nú hefi ek þrimsinnum flýit fyrir þér, Árni biskup, en þat læt ek um mælt, at sá þrífisk aldri, er í fjórða sinn flýr fyrir þér." Þeir riðu til annars bœjar.

Þessu næst áttu þeir enn at deila um tǫnnina, hverir með skildi fara til Noregs; létu hvárirtveggju þat uppi, at Eireki konungi skildi gefa: lagði Ólafr þat til, at Árni biskup skildi við tǫnninni taka ok fœra konungi, ok skildi hann ráða af hverjum hann þægi; lét biskup sœkja tǫnnina, ok hafði með sér.

Þetta sumar sigldu kaupmenn í Hvítá, ok Þorvaldr með þeim; ok er þeir hǫfðu litla hríð siglt í allhagstæðum byr, gekk Þorvaldr til siglu, ok mælti fyrir skipi eptir sið, ok skorti eigi mikit tungubragð. Ok er því var lokit mælti hann: "nú er því líkast, at skipit skríði undir mér á eina leið, hvárt sem Árni biskup gefr mér orlof eða eigi." Á þeim sama degi gekk um veðrit, ok styrmði at þeim; þá rak upp í Hvalseyjum, ok braut skipit, en týndusk miklir penningar. Allir heldusk þar menn. Fór Þorvaldr prestr þat haust til Vestfjarða, ok var í Holti um vetrinn, ok gekk eigi í kirkju, ok lá honum þat illa.

Þetta sumar bjoggusk þeir til siglingar hvárirtveggju fyrir norðan land, sem fyrr var getit, herra Árni biskup, herra Ólafr ok herra Rafn; var biskup með herra Þórði á Mǫðruvǫllum ok bíða byrjar, ok eptir þat á Mǫðruvǫllum í Hǫrgárdal, ok var þar með Jǫrundi Hólabiskupi, til þess at þeir létu út hvárirtveggju in festo sancti Ægidii; var þó herra Árni biskup á ǫðru skipi, en herra Ólafr ok herra Rafn á ǫðru skipi. Margir stórbœndr fylgðu herra Rafni til skips, þó eigi sé hér nefndir, svá ok Sturla son hans, er hann setti eptir at gæta ríkja sinna með vinum sínum ok venzlamǫnnum.

Tóku þeir herra biskup Krákuváðir úti fyrir Þrándheimsmynni næsta dag eptir Krossmessu. Síðan sigldu þeir til Niðaróss, ok var herra biskup þar um vetrinn ok hafði herbergi í Maríuspitala; vóru þessir menn þá með honum: sira Árni systurson hans, er var kapalín hans, ok sira Jón Ormsson ok sira Ormr Dagsson.

Þessu næst kom sira Sighvatr af Róma með pallium, ok lǫgðu þeir þat á herra Jǫrund erkibiskup: Árni Stafangrsbiskup ok Eyvindr Oslóarbiskup, in dominica vicesima, ok í þessi messu vígði Jǫrundr erkibiskup, er áðr hafði verit biskup í Hamri, Þórð biskup til Grœnlands, ok með honum Árni Skálaholtsbiskup ok Þorsteinn biskup af Hamri; þetta var hinn næsti drottinsdagr eptir festum beati Dionysii, en erkibiskup kom heim áðr næsta drottinsdag fyrir Michaelismessu. Bráðliga tóksk tal með þeim herra erkibiskupi ok Árna biskupi, ok þegar þeir gerðusk málkunnir tók hann honum blíðliga, en taldi þó á hann um þat, at hann hefði verit mikils til slær, er hann hefði eigi bannsettan Rafn ok aðra kirkjuránsmenn í sínu biskupsdœmi; segir vera mikla skǫmm at þola slíkt, þar sem enginn þorði á móti Hólabiskupi, ok hann réð þar mest frjálsliga ǫllum kirkjum, at því er honum var flutt; en Árni biskup segir, at eigi gekk þessi flutningr á fyrir alþýðu á Íslandi. Erkibiskup vildi eigi ǫðru trúa at óprófuðu um þetta, en sǫgn Hólabiskups; þó var hann margr við Árna biskup ok fréttinn af Íslandi.

Þetta sama haust fór herra Rafn til Bjǫrgvinar ok fann Eirek konung, tók hann honum vel; átti hann tal við konunginn um staðamál, ok dró fram sín mál eptir megni; sira Jón Holt var ok þar, ok áttusk þeir opt við harðar deilur. Herra Ólafr Ragneiðarson fylgði honum mjǫk, ok lét þó vel í orði til Árna biskups, en illa til Jóns, ok kendi honum mikil vǫld um sundrþykki þeirra.

Þetta haust var herra Gauti í Tólgu lagðr knífi til bana, þat vann herra Hallvarðr af Hǫrðu ok vildi hafa lagit annan mann. Nǫkkuru síðarr tók Ísakr son Gauta Hallvarð ór Svithonskirkju ok lét hálshǫggva; fyrir þat varð hann útlægr.

Þenna vetr andaðisk herra Loðinn leppr ok Grímr ábóti af Jónskirkju.

Þenna vetr stefndi herra Jǫrundr erkibiskup Rafni Oddssyni á sinn fund af opinberum sǫkum, ok einkanliga fyrir þat hann var samþykkjandi brautrekstrs herra Jóns erkibiskups, ok bað hann koma til sættar ok yfirbótar. Árni biskup gerði honum ok stefnu til sín, at taka umbót fyrir þau sín afbrot, er honum heyrðu til, ok fór Rafn hváriga stefnuna, ok leið svá til fǫstu. Nǫkkuru síðarr ritaði herra erkibiskup ok Árni biskup til Narfa biskups, hvárr um sínar sakir, þær sem á Rafni stóðu, ok með ráði erkibiskups boðaði hinn sami Narfi Bjǫrgvinar biskup nýnefndan herra Rafn bannsettan um fyrrsǫgð sakferli, ok í því banni stóð Rafn langa stund; vildu menn þaðan af eigi samneyta honum, utan nǫkkurir íslenzkir menn. Hann keypti þá at enskum klerk, þeim er Vilhjálmr hét, með fjórtán hundruðum vaðmála, at halda máli hans til laga, ok lét þessi klerkr sem hann appelleraði til páfa þessum sǫmu málum ok undan erkibiskupi, ok varð hans appelleran ónýt; kom ok eigi varan fram. Nær miðfǫstu reið erkibiskup suðr um Dofrafjall, at gera visitationem í ǫll sín biskupsríki, ok er hann kom aptr til Niðaróss, bannsetti hann krossmessudag þann mann, er Jón hét ok var Brynjólfsson, fyrir brottrekstr herra Jóns erkibiskups.

Eigi miklu síðarr fór Árni biskup til Bjǫrgvinar ok kom þar at uppstígningardegi; hafði Eirekr konungr þetta vár látit útbjóða leiðangr, var þat orð á, at hann ætlaði til Skotlands, en sumir hugðu hann fara mundu til Danmerkr; vóru þá skipin lǫgð út í Flóruvága; fór Árni biskup at biðja hann at gefa sér orlof til Íslands, en hann veitti honum þat blíðliga; fór hann þá aptr til Munklífis.

Ok er herra Rafn Oddsson varð þessa varr, herðir hann at Auðunni hestakorni, at hann fái þat af konunginum, at hann kallaði aptr orlofit Árna biskups fyrir þat er þeir vóru ósáttir, ok mál þessi vóru [eigi] tǫlut til enda. Auðunn fekk þetta af konunginum; hann kemr nú skjótt til biskups, ok segir honum, at engi er kostr annarr, en sœkja til Víkr austr eptir konunginum, ok skal hann eigi til Íslands fara fyrr en þeir hafi lyktat sín mál. Biskupi líkar nú illa, er aptr var tekit orlofit; tekr hann þat til ráðs, at hann sendir til herra Runólfs ábóta sira Jón Ormsson ok sira Orm Dagsson með þeim boðskap, er þau bréf sýna, er þeir fluttu með sér til Íslands; tók herra ábóti þeim vel. Herra ábóti segir þeim ok þat, er þar hafði áðr gǫrzk um vetrinn, at sira Þorvaldr hefði siglt í ólofi, ok hafði með sér alla penninga sína, en goldit eigi kirkjunum þat sem Árni biskup kvað á, en verit í Holti um vetrinn, ok hafði við hǫnd sér manns konu, þá er Valgerðr hét, ok var Gunnarsdóttir, ok fengit þar af mikla ófrægð, ok prófaðisk á hann, at hann hefði fleirum kirkjum rangt gǫrt en fyrr er greint, en sukkat í sumum stǫðum Róma-skatti í Vestfjǫrðum, svá at ekki hefði fyrir komit; ok hann kvaðsk ritat hafa til Noregs framferðir hans, svá at þar mætti rétt af honum gera; hann segir ok, at slíka viðvǫrun hefði hann gǫrt staðamǫnnum ok ǫðrum óvinum kirkjunnar, sem herra biskup var vanr móti páskum.