Bókastaðir

Þetta vár ok hvert annat lét biskup, á sǫmu leið sem áðr er greint, segja þeim, er kirkjur hǫfðu tekit at ráði Rafns, at þeim var full nauðsyn at halda sik frá líkama Krists, ok at þeir jyki sér stórliga byrði, ef þeir tœki. Hann lét krefja allra kirkna ok eigna þeirra hvert ár, meðan þessi deila stóð. Á þessu vári reið herra Rafn heiman ór Glaumbœ til Borgarfjarðar ok þaðan á Álptanes með miklum flokki, ok setti fyrrnefndan Sturlu Sæmundarson á Garðastað, ok fekk honum í hǫnd alla kirkjunnar eign, en støkti á brottu sira Bjarna. Hann tók ok fé þessa sama Bjarna, þau sem fram vóru um kirkjueign, ok kastaði á þat konungs eign, ok lét merkja búit með marki sóknarmanns. En þvíat herra biskup varð varr, at Rafn mundi þetta gera, lét hann prest flýja fund hans, at eigi fengi hann né einn vansa af sínum óvinum. Settisk þá á staðinn Sturla, rjúfandi sín særi, þau er hann sór Árna biskupi, sem áðr er greint.

Á þessu sama vári stóð fyrrnefndr Árni biskup frammi fáliðr vígmaðr í fylking síns signaða herra, ok þó at hann sýndi ástar eld almáttigs guðs tendraðan í sínu hjarta með orðum ok eptirdœmum verkanna, sem framast fekk hann við komizk, ok þar með iðuligri ástundan ok óbrigðum vilja; ok svá langt gekk þá fram um réttindin kappsemd leikmanna, [at] á þessu þingi, er á þessu sumri var, lét hinn sami Rafn í lǫgréttu hǫndum upp taka, ok gera með lófataki útlaga alla þá menn, sem herra biskup skipar á staði ok kirkjueignir, þær sem hann kallaði leikmenn eiga, með allsherjar dómi, ok lét lýsa yfir þeim nefniliga á heraðsþingum. Rafn lýsti ok því, at þeir veri ok allir saklausir, sem biskup hafði bannsetta fyrir kirkjurán, ok samneytti þeim sjálfr, ok þeir aðrir sem hans vilja gerðu. En virðuligr herra Árni biskup, sem Helias, óttaðisk eigi liðsfjǫlda sinna óvina [ok] kallaði alla þá í banni, sem á þessu þingi hǫfðu verit, ok lét leysa hvern er til handa gekk, ok svá hvern þann, er Rafn samneytti, ef hann kom því til vegar.

Rafn lét ok bréf rita ok styrkja með sínu innsigli, þat er Sveinbjǫrn Súðvíkingr bar um Vestfjǫrðu, ok lét lesa í hverri kirkjusókn. En þat var annat, at hverr sá maðr, sem sira Þorvald héldi fyrir formann, eða veitti honum nǫkkura hlýðni, eða honum festi nǫkkut mál, skildi heita landráðamaðr, ok hafa fyrirgert fé ok friði, ok þeir menn, sem þenna Þorvald verði eða styrkti, skildi réttlausir vera fyrir konungsmǫnnum; skildu ok þeir, sem lénin hǫfðu, missa þeirra, ef þeir flytti eigi þessi bréf.

Hann skyldaði ok til sóknarmenn at taka Holtsstað í Ǫnundarfirði, móti eiðum prestanna: Steinþórs, Árna, Finns, Árna, Snorra, Jóns, er þann stað sóru jafnan frá dǫgum hins sæla Þorláks biskups hafa undir Skálaholts biskupi verit, til þess er Rafn Oddsson tók hann á dǫgum Árna biskups. Lét Rafn ok þat fylgja, at þenna stað skildi þeir taka hvárt sem þeir fengi með góðu eða illu.

Þó var þat mart talat af Rafni, at meirr var í fyrstu gǫrt til þess at hræða fólkit, heldr en með alvǫru; urðu ok margir tregir til slíkra atgerða, þvíat þeir vissu vísa reiði biskups ok stórmæli, þar sem hans vili ok skipan var at engu hǫfð. Suma tálmaði nǫkkurr gneisti guðs ástar eða mótimǫglan eiginnar samvizku, sem raunir bar á, at hverr þeirra gekk til valds í lífsháska, ok sór skjótt eptir því sem biskup bauð þeim, til þess at deyja undir játning kirkjunnar mála ok trú, sem Árni biskup helt ok hafði, hversu margar varnir sinna mála sem hann bar áðr digrbarkliga fram, þá er hann vænti sér lengra lífs tilkosningar, sem áðr er greint um herra Ásgrím ok Orm í Haukadal; varð ok sjálfum herra Rafni meira gjald at þrái ok metnaði, þvíat [hann] óttaðisk sæmdar lát ok virðingar ef hann héldi eigi teknum hætti, heldr en hyggjuþrot. Margar vóru þá miklar greinir, þær sem eigi eru ritaðar sakir leti eða fáfrœði.

Þetta sumar kom bréf frá Jǫrundi biskupi til Árna biskups, í hverju er hann váttaði utanfǫr sína, en beiddi Árna biskup vígja þá menn, sem prófastar hans kynni at senda til hans, svá ok krisma ok oleum ef send vóru, svá ok at hreinsa hinar stœrri kirkjur, er saurgaðar veri, ok aðra þá hluti, sem til biskupligs embættis heyra, svá ok at ráða um vandamál, ef til felli.

Þetta sumar kom sú frétt af Noregi, at páfi Honorius var allr ok svá herra Andrés biskup af Oslo, ok var andlátsdagr hans næsta fyrir inventio crucis. Sigurðr ábóti af Halsnu var ok allr. Ingibjǫrg drótning hafði ok andazk næsta dag.... annunciationem beate virginis. Herra Hallkell var svikinn af herra Álfi; svá var [ok] allr herra Eirekr Dufgalsson.

Þat spurðisk ok, at sira Sighvatr mundi sœkja pallium ok flytja í Noreg, sem fyrr segir; þótti biskupi nú mikil ván réttingar kirkjumálanna; fréttisk ok gott frá konunginum, at hann réði meira en fyrrum, ok þótti þat allt til linkindar við fólkit, er hann lagði til.

Á þessum vetri brann bœr í Túnsbergi.

Þetta sumar kom af Noregi Loptr Helgason, frendi Árna biskups, ok hafði herra Eirekr konungr gǫrt hann sinn eiðsvara, sem fyrr segir; var biskup honum stórliga feginn; mátti hann þá af honum heimta sannar sǫgur ór Noregi. Fór hann skjótt í Skálaholt, ok var þar þann vetr vel haldinn.

Á þessu sumri sigldi herra Jǫrundr Hólabiskup, ok varð vel reiðfari, ok kom í Þrándheim, ok var þann vetr þar. Ekki fann hann Eirek konung í þeirri ferð; virðu menn þat fyrir honum sem vinir vóru til.

Allt þetta sumar heitaðisk herra Rafn við sira Þorvald, ok lýsti útlegð hans, ok brœðra hans Magnúss ok Jóns. Miklu vóru þeir fleiri menn, er hann kallaði útlaga fyrir ymsar sakagiptir.

Allan þenna vetr fóru þau orð frá herra Rafni, at honum þótti Árni biskup gera ódœmi á konungsþegnum, í því er hann bannsetti mótgangsmenn kristninnar, svá Sveinbjǫrn Súðvíking ok aðra fyrirgangandi menn í Vestfirðinga fjórðungi. Hann kallaði biskup rjúfa ǫll þeirra sáttmál, ok því leitaði hann þat kall með verki at fylla, sem áðr var út sent af munninum; hann heitaðisk at halda biskupstíundum, ok láta biskup eigi ná yfir land at fara, utan hann léti staðamenn hafa þat í friði, sem hvárir þóttusk vald eiga yfir at hafa.

Hér at móti þagði eigi Árni biskup með ǫllu; ok þótt Rafn vildi sem annarr Achab gera at kálgarði vingarð hins réttláta Naboth, lét Árni biskup sem annarr Helias fljúga yfir sína óvini eld ógnarmála af heilǫgum ritningum, takandi dœmi af fornu ok nýju lǫgmáli, hvílíkan enda lífsins hǫfðu niðrbrotsmenn réttrar trúar ok saurganarmenn heilagra mustara, Antiochus Epiphanes ok aðrir hans makar, Herodes ok Pilatus, Gaius Cesar ok Theodoricus Veronensis, er alþýða kallar Þýðrek af Bern; sagði þessa ok, [er] part vildu eiga í þeirra illgerðum, mundu með þeim kenna af guði part í réttligum hegningum, ok einkanliga fyrir þat, er þeir sneru ǫllum sínum lygðum ok rangindum uppá sinn formann, þann sem þeir leituðu at spilla með sínum lygðum, en þeir áttu með réttri reglu leiða á alla sǫmu sæmd ok hǫfðingliga hófsemd, ok framarr því at forða hans sálu við ǫllum skaðsamligum hlutum, heldr [en] líkamanum við hættligum hlutum, sem hon er honum dýrri í ǫllum hlutum. Þetta sannaði hann með prédikan í heilagri kirkju; þetta ávítaði hann með bréfum ok sendipistlum í ǫllu sínu biskupsdœmi, ok þetta sama bar hann fram í hversdagsligu samtali. Við þat vaknaði hann ok sofnaði, at æ var hans hugr á lǫgmáli síns sæta lávarðar, endrbœting ok leiðrétting kristninnar.

En því bannfœrði hann Rafn eigi ok hans hinn næsta sporgǫngumann at svá frekum heitingum, at hann hugði, at því minnr mundi þeir hlífask við illvirkin, sem þeir kendi framarr á sér harðmælin; dvaldi hann algerðir fram um þing, at hann mætti þeim at framkomnum verkum gefa makliga refsing, at eigi mætti hans óvinir mæla, at fyrir hans bræði fengi heilǫg kristni skǫmm eða skaða, ok gerði hann þetta þó eigi minnr fyrir bœnar sakir ok tillǫgur herra [Runólfs] ábóta, síns kæra vinar, heldr en fýsi eða ofdirfð eiginligs hugar.

Á þessu vári sannaði herra Rafn fornan orðskvið, at fram koma ljóð, þau lǫngu vóru sungin, þvíat hann reið heiman ór Glaumbœ skyndiliga til Vestfjarða, ok ætlar á óvart at koma at fyrrnefndum Þorvaldi presti, ok grípa hann sem Jón bróðir hans. Þorvaldi kom njósn af þessi Rafns fyrirætlan; kómusk þeir brœðrnir í kirkjur, Þorvaldr í Holt, en Jón heima at sín. Þorvaldr kom ok sínum fǫngum í kirkju með sér áðr Rafn kom þar. Þeir vóru um stundar sakir umsetnir, en um síðir gekk Þorvaldr á vald herra Rafni ok [hét] ǫll sín mál undir hann at leggja, ok þó at haldinni hlýðni við guð ok heilaga kirkju ok biskup sinn. Jón lagði ok allt sitt mál á vald Rafns. Prest þann, er Þiðrekr hét, meðallagi eirinn, gripu þeir ok hræddu heldr harðliga, þann sem Þorvaldi vildi njósn bera um þeirra ferðir. Fór Þorvaldr nǫkkut skeið með Rafni, ok þótti mǫnnum nǫkkut breytt orðlagi hans til biskups.

Þessi tíðindi kómu brátt til eyrna biskupi, ok eigi með ǫðru móti, en Þorvaldr hefði, at nauðsynjalausu ok fyrir hræðslu sakir, gengit á vald Rafni, ok lagt allt sitt mál greinarlaust ok svá staðinn í Holti undir hann. Varð hann stórliga reiðr ǫllum þeim, er í þessum málum áttu hlut; var bæði, at Þorvaldr hafði illa gǫrt, enda trúði biskup honum aldri síðan.

Nær hvítasunnu kom hann í Skálaholt, ok vildi sem fyrrum halda sér fram við biskup, en hann tók honum ok ǫllu hans máli þungliga. Sá hlutr hafði enn til borit, at herra biskupi var mikil skapraun, at Þorvaldr hafði sukkat kirknafjám í Holti ok Vatnsfirði, ok svá gengit í borgan fyrir Aðalbrand bróður sinn um fé þat, sem hann hafði eytt fyrir Breiðabólstaðarkirkju á Reykjanesi, meðan hann bjó þar, en Þorvaldr vildi eigi lúka þó heimt veri, ok [var] eigi liðugr at lúka skyldir, meðan hann fekk lítit eða ekki af sakeyri, sakir ónáða þeirra, sem honum vóru gǫrvar, ok honum var hvergi fritt; hafði biskup þolat honum þetta sakir nauðsynja þeirra, sem nú vóru taldar, eða vináttu; en nú, er hann vissi at Rafn mundi af honum hafa vilja sína peninga, vildi hann eigi at kirkjurnar misti fyrir hann.

Sá maðr, sem Njáll hét, átti peninga at Þorvaldi, þá sem hann hét með systur sinni Ingibjǫrgu, ok hafði eigi fengit; sótti hann ok biskup at sínu máli; hann berr nú allar þessar skuldir kirknanna ok Njáls á Þorvald, ok þótt hann verðisk um stundarsakir, lagði hann um síðir undir biskup, hvat hann vildi af hans fé skipta honum til handa. Nǫkkuru síðarr nefnir biskup dóm á þessu máli, ok skiptir til handa Njáli náhvalstǫnn, á fimtu ǫln hárri, ok þar með ǫðru fé; ok er Þorvaldr vissi þat, þótti honum afarilla, ok kvað hálfu gjarnar vilja gefa biskupi en gjalda Njáli slíka gersemi. Biskup segir at móti, at hann vildi at Njáli þiggja tǫnnina, en eigi at Þorvaldi; gekk biskup því fast at þessu máli, at Njáll átti skylt at lúka Hólastað í Hrepp austr, ok varð þetta fé þar til at fara. Tǫnn þessa hafði Þorvaldr fengit af einum bónda í Vestfjǫrðum með klókskap; honum líkar nú illa, ok biðr sér orlofs til siglingar, en biskup játar því eigi; ferr Þorvaldr í brott í óblíðu. Nǫkkuru síðarr sló hann því upp, at hann hefði Eireki konungi gefit tǫnnina.

Litlu síðarr sendir biskup bréf herra Rafni Oddssyni, í hverju hann ásakar hann um nýsǫgð tiltæki, ok segir honum, at hann er enn at nýju fallinn í hit meira bann, ok hann mun eptir þing syngja hann í bann á Þorláksmessu ok svá Erlend sterka, ef hann vill eigi sættask.

Nær fardǫgum býsk herra biskup í sýslu sína til Austfjarða, ok ríðr þangat með skyndingu, en ætlar heim at Þorláksmessu, þvíat þá frétti hann, at nǫkkut skip mundi komit af Noregi, með slíkum tíðindum sem orðin veri; vildi hann á þeim tíma spara atgerðir við óvini kirkjunnar, ok tempra þat eptir tilgerðum.

En meðan hann var í þessi fǫr kómu Rafni orð ok bréf biskups, ok eirði honum eigi vel; lét hann nú stórum gífrliga, ok dró með sér alla sína vini ok Erlend, at enda þat sem hann hafði hǫrðu heitit; þótti honum vænt um, at hann hafði veiddan þann hinn vildasta af yfirklerkum biskups, ok dregit mjǫk til sinnar þykkju, ok vitnaðisk, at svá mundi fara fleiri; harðnaði hann ok í sinni þrjózku, en sinnaði Þorvaldi í ǫllu því sem til greinar var með þeim biskupi, ok einkanliga um tǫnnina; fœrði hann ok þat biskupi til mótgangs við konunginn, at hann hefði kallazk dœma af fyrrnefndum Þorvaldi fé hans.

Hann segir ok, þá hann vissi at biskup hafði heitazk við at bannfæra hann: "eigi kvíði ek við því, þótt biskup blóti mér eða banni, ok launi mér slíku þat ek hefi hér til mjǫk vanfylgt konungs boðskapnum; skal ek nú heðan af eigi hlífask við þat, sem nú er engu í at þyrma."

Litlu fyrir þing kom skip af hafi í Borgarfjǫrð, ok var þar á konungs sendiboði sá sem Ólafr hét, ok var kallaðr Ragneiðarson, en hann var af konunginum sendr, ok með honum Sighvatr Hálfdanarson, ok skildu þeir reka á Íslandi konungs ørendi; var ok þessi maðr auðigr at penningum.

Við þetta varð Rafn Oddsson stórum glaðr, ok þóttisk nú hafa fengit fulltingsmann sinna framferða; ríðr hann skjótt til móts við herra Ólaf ok Sighvat, ok segir þeim hvar nú var málum komit á landinu, ok beiddi sér fulltings; hann segir ok sína ætlan ok framferð; fylgja margir þegar mjǫk við þá herra Ólaf ok herra Sighvat með flutningi Rafns, at nauðsyn sé at láta eigi kennimenn koma fyrir konungsrétti. Ólafr fór vel í þessum málum, einkanliga fyrir því, at konungr heyrði fagran vitnisburð sira Guðmundar til biskups en erfiðan til Rafns. Riðu við þetta til þings.

Þessar fréttir kómu skjótliga í Skálaholt; þótti vinum biskups nú mundu slá í óefni, ef fornir óvinir kirkjunnar fengi sér nýja fulltingsmenn sinna ranginda, ok hugðu nú mundu fullkomliga yfir holfa, ef eigi kœmi sjálfr biskup til annsvara fyrir sik ok heilaga kirkju. Rafn hafði ok ætlat at halda biskups tíundum, áðr herra Ólafr kom því á þat vár, at þær greiddisk. Þá vóru sendir menn til Austfjarða, Loptr biskupsfrændi ok Hallr af Skúmstǫðum, eptir herra biskupi, at hann kœmi til alþingis. Hann reið austan sem skjótast at spurðum þessum hlutum; fór Loptr jafnan fyrr at fá honum skjót, hleypti á sjau dǫgum, ok kom heim í Skálaholt næsta dag fyrir Pétrsmessu, ok reið á þing in commemoratione Pauli; fundusk þeir skjótt biskup ok Ólafr, ok tók hann biskupi með mikilli blíðu.

Hann bar fram bréf virðuligs herra Eireks konungs, er honum var fagrliga þakkat sín fylgð ok framflutningr, sem hann hafði styrkt þat konungs ørendi, sem sira Guðmundr fór með, en beðit, at hann skildi taka herra Ólafi, konungsins stallara, ok herra Sighvati hæverskliga, ok leggja á með þeim heil ráð í ǫllum konungs ørendum; en um staðamál veik bréfit svá til, at konungi þótti tilfelliligast, at bæði lærðir menn ok ólærðir héldi þat skilorð, sem til Noregs kom undir hvárutveggja innsiglum, en þat sem á greindi veri skotit undir dóm konungs ok erkibiskups; sagðisk ok konungrinn kenna sik skyldugan með erkibiskups ráði at fylgja kirkjunni til síns réttar sem ǫðrum. Enn var þar vikit nǫkkurum orðum til, at Árni biskup mintisk konungsins ok móður hans framfarinnar í bœnum sínum. Herra Árna biskupi léttisk mikit um hjartarœtrnar, er hann sá slík orð rituð til [sín] af sjálfu sæti réttindanna, at því sem vera átti, ok herði hug sinn til þess at fylgja rétti kirkjunnar, sem hann kendi [hinn] himneska réttara með sinni signuðu hendi hafa snortit hjarta hins stundliga Noregs réttara.

Engi tíðindi kunnu þeir framarr af Noregi at segja herra Ólafr ok hans skiparar, en fyrra sumarit spurðusk, þvíat þeir hǫfðu á Hjaltlandi verit um vetrinn, ok kómu síðla hausts. Herra Runólfr af Þykkvabœ reið með biskupi til þings.

Eptir þat áttu þeir Rafn stefnur at fyrrsǫgðum málum; var biskup hinn snarpasti, en Rafn hinn þverasti. Biskup beiddi, at leikmenn léti lausar kirkjur þær, sem gefnar hǫfðu verit, en Rafn neitaði því, ok bað biskup leysa hina bannsettu. Biskup neitaði því, meðan þeir vóru slíkir, sem þá vóru þeir.

Herra Ólafr bar þá fram konungs boðskap, þann sem þat ráð lagði á með mǫnnum, at ǫll þau mál Rafns ok biskups veri fest í dóm virðuligs herra Eireks konungs ok erkibiskups, en staði héldi þeir sem áðr hǫfðu, til þess er orskurðr felli á, en biskup leysti hina bannsettu.

Biskup hóf þá sitt mál ok segir: "með því at boðskapr virðuligs herra [Eireks konungs] sýnisk þetta ráð á leggja, sem nú er efnat, þá er auðsýnt, at ek vil eigi annat samþykkja, en vǫrzlur sé fengnar, þeir sem óhættir sé, at borga fyrir ǫll kirknafé ok sjálfar kirkjurnar, þær sem teknar eru, ok haldisk þessi borgan meðan af þeim stendr dvǫlin, svá at kirkjan fær eigi sín réttindi, þvíat engin ván er, at ek leysa með ǫðrum kosti þá sem ek hefi bannfært, nema kirkjan megi eiga [uppreist] af þessi biðstund, ok missa eigi sinna réttinda."

Rafn mælti þá: "borgunarmenn munut þér hljóta at fá fyrir yðr, ef yðr dœmisk at bœta oss leikmǫnnum ok konungdóminum."

Herra Ólafr mælti þá: "þat munu menn mæla í Noregi, at tæk sé borgan mín til móts við nǫkkura íslenzka menn, fyrir eigna sakir. En til þess at yðart ósætti mætti fá gagnsamligan enda, vil ek borga fyrir Árna biskup mínum penningum, þann tíma, sem þér látið til yðrar vǫrzlur við þetta, sem herra biskup beiðir."

Rafn segir þá, kvaðsk hans borgan allgóð þykkja: "en þá viljum vér at haldisk ǫll sáttmál, sem með oss var gǫrt í Brautarholti, ok á þingi, ok í Skálaholti."

Eptir þat borgaði herra Ólafr með handtaki fyrir Árna biskup, en herra Þórðr á Mǫðruvǫllum fyrir herra Rafn, ok með honum herra Jón lǫgmaðr; lézk þá hvárr þeirra tíunda fimm hundruð hundraða.

At lyktum þessum borgunum var bréf ritat með hvárratveggja innsiglum, ok var þat svá mælt: "Í nafni fǫður ok sonar ok heilags anda. Eptir bréfi virðuligs herra Eireks konungs, því sem hann sendi til Íslands með herra Ólafi ok herra Sighvati, þá stǫddu með sér á alþingi þann samning, sem gerr var á alþingi eða í Skálaholti, herra Rafn ok herra Árni biskup, ok herra Runólfr ábóti í Veri, herra Ólafr Ragneiðarson, Sighvatr Hálfdanarson, lǫgmennirnir báðir, herra Þórðr, Nikulaus, Grímr prestr, ok margir aðrir góðir menn, lærðir ok ólærðir. Svá festisk ok með handtaki í dóm virðuligs herra Eireks konungs ok andligs fǫður, erkibiskups af Niðarósi, um ǫll þau mál ok afbrot, sem síðan hafa í gǫrzk milli lærðra manna ok leikmanna, nema þat, sem þeir skilja at Skálaholts biskup á yfir at dœma; ok vóru þessir vǫrzlumenn: herra Ólafr Ragneiðarson fyrir Árna biskup, ef nǫkkut veri konunginum eða erkibiskupi þægt í hans meðferðum, en herra Jón lǫgmaðr ok herra Þórðr fyrir herra Rafn, þar sem hans gerðir skortir, fyrir slíkt allt, sem á hann dœmdisk fyrir sín afbrot síðan konungs bréf kom til Íslands um staðamál. Svá gengu ok skilríkir menn í vǫrzlur fyrir staðafé, at eigi eyddisk, þar til er dómr felli á".

Eptir þat leysti biskup ór banni alla þá menn, ok forboðum, sem fyrir þessi mál hafði hann þeim yfirlýst, eptir því sem hann hafði vald til, at fyrirfaranda þessum eiðstaf: "Til þess leggr þú hǫnd á helga bók, ok því skýtr þú til guðs, at þú skalt standa á dómi virðuligs herra Eireks konungs ok erkibiskups, um þat allt, sem þú hefir brotit við guð ok heilaga kirkju ok Skálaholts biskup, ok þeir þykkjask eiga yfir at dœma, en Skálaholts biskups um þat, sem þeim þykkir hann eiga at dœma. Svá sé þér guð hollr sem þú satt segir, gramr ef þú lýgr!".

Ekki gekk Rafn til lausnar, ok sumir þeir, sem eigi kǫlluðusk sekir né forboðaðir fyrir þat, er biskup sagði þá af verkunum sjálfum fallna í bann eða forboð, þegar eigi var einkanliga lýst stórmælum yfir þeim af kennimǫnnum.