Bókastaðir

Þessir góðir menn, sem bréfit báru, báðu með fǫgrum orðum herra biskup vægja, eptir því sem honum sýndisk framast þolanligt, fyrir bœn fólksins.

Hann ritaði þá eitt bréf aptr til lǫgþingis, ok stóðu þessi orð þar í: "Til þess at virðuligir herrar, Eirekr konungr ok Hákon hertogi, ok frú Ingibjǫrg skili, at ek vil gjarna til þess vægja, at þeirra sæmd veri sem mest heil ok haldin, geri ek þat tillæti at sinni, at um þau mál, sem Rafn frýr á, at ek hafa eigi haldit þann samning, sem vér dœmdum í fyrra sumar, þótt mér sýnisk, at hann megi eigi mik at sǫnnu átelja: þá legg ek undir dóm Eireks konungs ok þess erkibiskups, sem guð gefr til Niðarósskirkju, slík sem þau prófask, at því tilskildu, at þeir dœmi heilagri kirkju ok mér sæmd fyrir þat, er Erlendr digri stefndi mér ok prestum mínum til leikmanna dóms móti guðs lǫgum, ok fyrir þat annat, er til afbrigða hefir gǫrt verit af leikmǫnnum í móti þeim samningi, sem gerðisk með oss í Skálaholti. En um þjónustutǫku [þeirra], sem kirkjur hafa tekit sem konungsbréf sýnisk á vísa, þoli ek slíkt sem fyrra sumar".

Ok er þessir menn kómu á þing, gekk herra Rafn á stefnu, ok var þá lesit bréfit. Gerði herra Rafn því svá, at akta eigi fyrir almenningi, at færri mætti til hlutask, ok er þetta var skoðat, mælti hann: "heldr vil ek þetta af gera en vandræði fari í", ok kvað Rafn þat upp, at hann mundi svá búit standa láta til þess er skip gengi, ok eigi yki menn ný vandræði á þau sem áðr stóðu, "en enga sætt kalla ek þetta". Hann þakkaði mǫnnum sinn góðvilja, er til biskups hefði riðit, með fǫgrum orðum, þvíat hann skildi, at herra biskup hafði meirr slæfazk látit fyrir blíðri bœn þeirra en fyrir hótun eða harðmælum.

Herra Rafn ritaði þegar bréf með Magnúsi Pétrssyni til biskups; vissu þeir þat einir hvat á var; reið hann þegar um nóttina í Skálaholt.

Þetta sumar kom út Guðmundr prestr, son Halls ór Skriðu, með þeim tíðindum, at Svíar heituðusk at ráða á Noreg ok brenna Víkina, en Eirekr konungr hafði stefnt af Íslandi fjórum tigum manna ór hverjum fjórðungi, ok var ǫllum handgengnum mǫnnum þegar samsumars stefnt. Þá fréttisk andlát Alexandri Skotakonungs, ok þat, at Eirekr Danakonungr var myrðr; svá ok, at Andrés biskup hafði Jǫrund kórsbróður af Hamri kosit þar til biskups, en Dólgfinn til Orkneyja. Þá vóru ok komnir í Noreg sendimenn Tartara konungs á fund Eireks konungs. Þá hafði [herra] Eirekr konungr gefit herra Álfi Erlingssyni jarls nafn til at hann verði Noregs ríki.

Sira Guðmundr reið til móts við herra Rafn, svá sem treystandi á aðalakkeri leikmanna, ok lét uppi fyrir honum þau bréf, sem konungr hafði sent honum; var þat þar í, at Noregsmenn þoldu eigi, at Íslendingar hefði náðir ok kyrrsetu, en þeir hǫfðu jafnan leiðangr, ok þar fyrir hafði konungr, at ráði Álfs, sendan sira Guðmund til Íslands; var ok Rafn einkanliga skyldaðr at fylgja þessu ørendi. Hann tók þessu fáliga, ok kvaðsk ætla, at þetta veri þarfleysu upphlaup, ok vildi lítinn hlut í eiga, lézk vera stirðr ok ekki herfærr.

Eirekr konungr hafði ok ritat til Árna biskupi, ok standa í því þessi orð: "þér hafit heyrt, at vér hǫfum til vár kallat fólk af Íslandi með miklum skunda, biðjum vér, at þér látið heimila vǫru yðar nefndarmǫnnum til búnaðar, en þér takit aðra jafnmikla þegar út greiðisk; reynum vér ok nǫkkurn góðvilja af yðrum tillǫgum, þá skal yðr at auðvellri yðar bœnastaðr til vár".

Jafnskjótt sem Árni biskup sá þetta bréf, ok sira Guðmundr kom með þat í Skálaholt, sinnaði hann konungs ørendi sem mest fekk hann, með ǫllum greiðskap ok sǫnnum skynsemdum, eigi fyrir þat, at enginn letti hann þessa ífangs, at létta þeim meinum, sem kirkjunni þrøngði í mǫrgu; sú var ok ǫnnur sǫk, hví hann var þessa lattr, at þetta hafði aldri fyrr orðit, at konungr beiddisk útboðs af Íslandi; hin þriðja var sú, at menn hugðu þetta ráð diktat, eigi fyrir liðs þǫrf, heldr fyrir fépynd.

Ok er biskup fann þat, talaði hann opinberliga, hvar sem þetta mál var upp haft, ok svaraði fyrst hinni fyrstu grein, en þar eptir hinum síðurum, ok mælti svá: "þótt minn herra Eirekr konungr hefði mik kallat til umráða eða meðalgǫngu í þessa ferð, ætta ek eigi at neita; sýnisk mér konungr eiga þegnum sínum at ráða, eða hversu mætti þér hann fulltings krefja, ef yðr kynni nauðsyn á landvǫrn vera, ef þér vilit nú eigi stoða annarra nauðsyn; ok svá sem jarðligr konungr veitir mǫnnum stundligan mála fyrir stundligt starf, svá þiggjum vér af himneskum konungi gjǫf hins eilífa lífs; því má enginn sá trúr vera jarðligum konungi, sem ótrúr er himneskum konungi, at guðs ást er fylling laganna. En þar sem þér trúit þetta fépynd vera, hví má sá eigi, ef nauðsyn fullkomin kallar at, skynsamliga krefja fépennings, er manninn má réttiliga leiða í hættu lífsins, ok þar á ofan á maðrinn bera sameiginligt starf, vás ok vǫkur yfir sínum hǫfðingja, til varðhalds honum, [en] sér ok sínu hyski til friðar ok fullra náða; ok makliga þarfnask sá ǫllum þessum velgerningum af ǫðrum, er þvíliks varnar ǫðrum, ok heitir drottinssvíki ok níðingr ok bleyðimaðr. Konungr á í góðum friði vanan skatt eða leiðangr, en í nauðsyn því meira, sem nauðsyn er meiri, þar til er ǫll hans eign ok hans þegna er þeim sameiginlig".

Fyrir þessa biskups rǫksemd, eða enn heldr guðligar rǫksemdir, gengu menn vel upp fyrir sunnan land, þar sem biskup var nær, en Rafn ok hans vinir stóðu í mót svá framarliga, at þá er Rafn skildi til skips ríða, brásk hann sjúkr, er hann var í Mælifellsdal, ok hvarf aptr, en Jón korpr fór... at kalla, ok lá [Rafn] þó jafnan þá er þing vóru fyrir sunnan land um þetta mál, svá sem finnandi sér eitthvat til ørendis. Sumir sǫgðu honum þat til þessa ganga ósannliga, at hann vildi konungi ótrúr vera; sumir sǫgðu, at honum ok mǫrgum ǫðrum þótti fǫrin ónauðsynlig; sumir hugðu, at honum þœtti biskupar mjǫk einir við mælask, ok vinir hans staðamenn vóru formannslausir, ef hann sigldi; fekk hann af sira Guðmundi fyrir þetta digrt ámæli, en herra biskup fagrt sannmæli ok ván fullkominnar leiðréttu kirkjunnar mála, sem síðarr bar raunir á.

Sigldi sira Guðmundr þat sumar, ok lofaði einorð ok ǫrleik Árna biskups til konungsins um þetta mál, ok skildu þeir með blíðu. Þeir tóku Noreg um haustit, þó var þá áðr sætt efnut millum ríkjanna, ok varð engi bardagi í bráð.

Þegar skip var í brottu snýr Árni biskup í sýslu sína til Vestfjarða; ekki hafði batnat með þeim fyrir þat sem nú hafði til borit, ok hvárir hǫfðu ǫðrum í þessum málum móti staðit, sem mǫrgum ǫðrum.

Sá hlutr hvesti ok heldr hjarta Árna biskups, til þess at refsa kirkjunnar vanrétti, at svá sagðisk af Noregi, at kórsbrœðr af Niðarósi hefði, síðan er ónýttr var kosningr Narfa biskups, kosit með góðu samþykki sín í milli til erkibiskups þann mann, sem Eindriði hét; hann hafði verit kórsbróðir í þrándheimi, ok stokkit ór Noregi eptir upphaf sundrþykkis milli Jóns erkibiskups ok konungs ráðs, ok verit síðan út í Bononia. Þessum kosningi stóð allt ráðit í móti, ok þótti líklegt hann mundi fara þat far sem hans formaðr, Jón erkibiskup. Nú með því þessi maðr var eigi óvitandi þessarrar ǫfundar ok margra illra hluta, þeirra sem í Noregi gerðusk, fyrirtók hann at samþykkja vilja kórsbrœðra í þenna tíma, er sira Sighvatr landi sýndi honum bréf ok innsigli þau, sem þenna kosning váttuðu. Þessi Sighvatr fór þaðan í Rómam, ok bar fyrir Honorium páfa þessi vandkvæði Noregsmanna; er þat sǫgn manna, at hann hafi þá kosit til erkibiskups Jǫrund biskup af Hamri, þann sem fyrir litlu vígði til biskups herra Andrés Óslóarbiskup. Kom þá engi ǫnnur sǫgn til Íslands, en menn hugðu Eindriða með erkibiskups tign koma til Niðaróss.

Ekki er fyrr getit um farlengd Árna biskups en hann kom á Eyri í Arnarfjǫrð til Eireks Marðarsonar; hann hafði tekit Selárdalskirkju ok eignir hennar móti vilja Árna biskups; hann tók Holtskirkju í Ǫnundarfirði, ónýtandi skipan Árna biskups, ok vitni þeirra, er með eiðum sǫnnuðu, at þessi kirkja var á dǫgum Hákonar konungs ok Sigurðar erkibiskups undir valdi Skálaholts biskups, ok svá sǫgðu þeim þeirra fyrirmenn, at hon var á dǫgum hins heilaga Þorláks biskups undir hans skipan. Þessi Eirekr hafði ok tekit hval þann, sem Eyrarkirkja átti, ok vildi kirkjunni þar enga sæmd fyrir gera, sannandi, at biskup ætti engan dóm né umvandan á þvílíkum hlutum. Sú var ok hans sǫk, at þau bréf Rafns Oddssonar bar hann um Vestfjǫrðu, sem opinberliga skylduðu menn til at brjóta niðr biskupligt vald ok kirkjunnar rétt, ok skyldaði fólkit til at halda þau í alla staði. Enn vóru fleiri sakir þeirra í millum; ok er þeir biskup ok Eirekr tóku at tala sín mál, beiddi biskup hann ganga ór sínum óhœfum ok sættask við guð ok heilaga kirkju, en Eirekr varnaði þeim allrar lǫgligrar sættar. Lýsti biskup því, at hann mundi bannsetja hann á síðari Mariumessu í Holti, at fyrirfarandi lǫgligum áminningum; ok þat kom fram.

Þenna tíma bjó sá maðr undir Gnúpi, sem tekit hafði kirkju á þeim sama bœ, ok þar með hennar eign, er Klemet hét, eptir því sem fyrr er sagt; honum hafði ok biskup gǫrt áminningar til betranar, ok fengit ekki at unnit, ok því bannsetti hann þenna mann á sama degi ok nefndan Eirek, með hringdum klukkum ok steyptum kertum. Þessi Klemet hafði ok rekit í brott prest þann, er biskup skipaði þá sǫmu kirkju, ok helt kaupi hans; hann rauf ok dóma Árna biskups, þá er hann festi undir hans sjálfræði.

Margir vóru aðrir menn í missætti við biskup, sem fyrr greinir. Þá hafði hann á þessu sumri gǫrvar áminningar Þorgrími Einarssyni ok Einari Vatnsfirðingi; var sú hin fyrsta sǫk Einars af mǫrgum, at hann tók Vatnsfjarðarkirkju, rjúfandi dóm Jóns erkibiskups, ok brjótandi bréf ok sjálfs síns handsǫl ok sætt við Árna biskup, en ǫnnur, at hann vildi eigi bœta eða undanfœrask eptir lǫgum legorðssǫk við þá konu, sem Guðríðr hét, er hann var áðr illmæltr af, hafði hann fyrri legit með móðursystur hennar, ok var þó sjálfr eiginkvæntr; sú hin þriðja, at hann gekk í kirkju í forboði biskups; hin fjórða, at hann rak í brottu lærða menn af kirkjunni, ok helt prestkaupi, ok gerði þeim enn fleiri rangindi; hin fimta, at hann tók corpus Christi forboðaðr af biskupi, svá at hann skildi eigi tíðum hlýða.

Þorgrímr hafði þessar sakir: þá fyrstu, at hann tók af Þorláki, sem Árni biskup hafði skipat, Staðarkirkju í Steingrímsfirði með ǫllu hennar gózi; en sú ǫnnur, at hann tók hval þann, ok fénýtti sér, sem kom á reka staðarins. Ok er biskup kom til staðarins í Vatnsfirði, bannsetti hann þessa sǫmu menn, Einar ok Þorgrím, með sama hætti sem hina fyrri, þvíat þeir vǫrnuðu allrar lǫgligrar sættar.

Nú er þar til máls at taka, at þann dag, sem biskup reið af Eyri, sendir Eirekr Marðarson mann til Rafns í Glaumbœ, at segja hvar þá var komit; ok er sendimaðrinn kom norðr, lét Rafn hann aptr ríða í móts við Eirek, ok biðja [at] hann komi sem skjótast í móts við sik í Steingrímsfjǫrð, at óvǫrum Árna biskupi, ok taka þar Þorvald prest Helgason, sakir forns fjandskapar, ok skulda þeirra er hann hafði eigi lokit Rafni, ok þeir brœðr, þá fimm tigu marka, sem hann lánaði þeim fyrr í Noregi; hugðu þeir, at biskup mundi sljófask, ef hann sæi at Þorvaldi mundi skemdir veittar; ok er þessarar ráðagerðar var viss einn biskups vin leyniligr, þótt hann vefðisk í staðamálum, en sá var Thomas Snartarson, sendi hann til biskups mann með leyndarbréfi, því er á stóð ǫll þessi Rafns meðferð ok tilætlan; sá kom til hans í innanverðum Ísafirði, þar sem Langadalr heitir, ok hinn sama dag sendi biskup Þorvald prest vestr í Fjǫrðu heim í Holt, en hann reið sjálfr til Steingrímsfjarðar, ok er hann kom til Kollafjarðar, kom Rafn í móti honum með marga menn, ok var hinn reiðasti, þvíat hann misti Þorvalds; tǫluðusk þeir biskup mart við ok samdi þeim ekki, þvíat hvárrtveggi var hinn þverasti, ok hvárgi vildi til láta við annan. Þetta var á ymbrudǫgum, ok vígði biskup klerka ok sǫng messu; vildi hann at Rafn veri hvergi í nánd því starfi, ok líkaði honum stórilla, ok gerði þó sem biskup vildi.

Drottinsdaginn eptir reið Árni biskup suðr til Saurbœjar, ok þann dag reið þangat Rafn Oddsson, ok með honum hinir bannsettu [menn]: Eirekr, Einarr ok Þorgrímr. Biskup var þá nótt at Hváli; kom [herra] Rafn mánadaginn á móts við hann ok fjǫlda manna; tǫluðusk þeir við í kirkju, ok var fátt manna hjá þeim.

Þá kom þar, at þeir sættusk með þessum eiðstaf: "Til þess leggr þú hǫnd á helga bók, ok því skýtr þú til guðs, at þú skalt halda þá dóma í alla staði, sem dœmisk á hendr þér af herra Eireki konungi ok erkibiskupi, þeim sem skipaðr verðr til Niðaróss, þat sem til þeirra dóms heyrir um staða mál eða kirkna. Halda skaltu mína dóma um þat, sem Skálaholts biskup á dóm á því máli eptir guðs lǫgum, ok míns lǫgligs eptirkomanda, ok enga kirkjueign skaltu heðan af halda utan samþykki biskups; halda skaltu ok þær skriptir, sem ek skipa þér. Guð sé þér hollr, ef þú heldr þenna eið, gramr, ef þú rýfr."

Eptir þetta skilja þeir biskup ok Rafn með engri blíðu; fór biskup til Ásgarðs, ok svá heim á leið, en Rafn heim til Glaumbœjar.

Árni biskup sat heima þann vetr í Skálaholti, en Rafn í Glaumbœ; vesnaði at eins með þeim biskupi; þótti honum laus ǫll sín ummæli, þau sem hann hét at þola staðamǫnnum, sakir þess at hann trúði erkibiskup orðinn í Niðarósi. Rafn harðnaði ok í þrái sínu við biskup, ok leitaði með mǫrgum brǫgðum at fylla girnd sína um staðamál.

Ormr Klængsson bjó í Haukadal, sem áðr er sagt, ok veitti þær meðalgǫngur milli nefndra manna, at ekki vóru sannvænar; tjáði hann [herra] Rafni harðindi þau, sem biskup lagði á hann um fyrrnefndar sakir, forboð ok missi heilagrar þjónustu, ef biskup réði. Rafn sinnaði honum í orði.

Þetta vár ætlaði Ormr at heimta tíundir þær, sem biskup bannaði honum, af þeim bœndum, sem at fornu hǫfðu til Haukadalskirkju greitt, bæði kirkjunnar hlut ok biskups hlut, með ráði Rafns, at eigi næði þeir at leggja þær í kirkju eptir ráði biskups. Mánadaginn í gagndǫgum lét hann sǫðla hest sinn, ok ætlar at ríða til Þórðar [í] Múla, þess ørendis, sem nú var greint; ok er hann ætlar á bak at stíga, fell á hann svá ákǫf sótt, at hann mátti eigi annat en leggjask þegar í rekkju, þvíat hann fekk varla stýrt sér, ok lá hann í þessu fári nær viku.

Sira Oddr var þar prestr, sem fyr er sagt. Ormr beiddi hann þá at ríða í Skálaholt, at biðja herra biskup lausnar ok sætta; en Steinunn húsfreyja hljóp upp ok mælti: "margir menn verða sjúkir, ok leggja eigi allt sitt mál undir hann, ok vilja þó eigi þar fyrir láta eignir sínar."

Við þessa hennar afeggjan dvaldisk fǫr prests nǫkkura daga, ok einn morgin kallar Ormr á húsfreyju sína Steinunni, ok mælti: "nú skaltú eigi lengr ráða at dvelisk sætt okkur biskups, þvíat ek hefi nú tekit þá ráðning, sem mér er maklig; en þó at þú fáir eigi slíka ráðning, segir mér svá hugr um, at þú munir eigi at heldr missa mikillar ráðningar, þótt sú sé annan veg lagit." Eptir þat mælti hann til sama prests: "ger þú nú fyrir guðs nafn ok dvel eigi, ok seg biskupi, at ek vil allt til sætta vinna við guð ok heilaga kirkju, þat sem hann leggr á mik."

Hann fór þegar í Skálaholt, ok segir biskupi þat sem Ormr bauð honum, ok beiddi hann ráða.

Biskup mælti: "skunda þú heim, ok leys hann, ef hann vill þat til vinna, sem lǫg heilagrar kirkju bjóða; leys hann ok þó at eins, at hann sé allr, ef þat vitnask, at hann hafi með slíkum vilja fram farit, sem hann hafði fyrir þér; skal hann þó eigi grafa í Haukadal, at þeirri kirkju sem hann tók með ráni. En ef hann lifir þá er þú kemr heim, ok fær lǫgliga sætt, feri hann til vár."

Oddr prestr fór þá heim sem skjótast, ok kom svá í Haukadal, at Ormr lifði, ok varð því feginn. Hann spurði hversu biskup hafði tekit orðsending hans. Prestr bar þá fram bók at honum, ok las fyrir honum þann eiðstaf, sem biskup hafði honum skipat, ok at hann skildi honum láta verða greitt í hendr allt kirkjufé. Ormr játaði því skjótliga, ok rétti hendr í móti þessi bók; ok eptir eiðinn leysti prestr hann ok fekk hann fulla sætt; hann lét greiða Oddi allt kirkjufé; var hann oleaðr ok huslaðr. Hinn síðasta dag er hann lifði spurði hann húsfreyju, hvárt af hendi veri goldit allt kirkjufé, ok var þat snemma * in octava ascensionis *, en hon kvað ógreiddar brúnir tvær.

"Hvata þú, kerling, ok greið þær!" segir hann; ok er hon hafði lokit af hendi brúnirnar, sáladisk hann tertio * kal. Junii *; var hann ferðr í Skálaholt; sǫng sira Símon prestr yfir honum.

Steinunn sór þá ok afhendis Haukadalskirkju, ok galt fé þat er hon átti; reisti þá sira Oddr búnat á kirkjunnar hlut, þvíat Ormr hafði eigi átt allt land, þvíat [eigi] var allt fyrir lokit; var þá sumt eign Þorgerðar Þorláksdóttur, þvíat Klængr gekk þenna tíma í Viðeyjarklaustr; áttu þær Steinunn þá báðar eignarhlutinn. Steinunn nam eigi þar yndi síðan Ormr var allr, fór hon til Gygjarhváls en setti Þorvald Klængsson fyrir búit í Haukadal.

Eptir þat seldi hon landit Rafni Oddssyni til ónáða sira Oddi; var þar jafnan nǫkkurr órói þeirra millum meðan Rafn lifði. Eptir dauða hans fekk biskup landit svá af Þorgerði sem af Steinunni, þat sem Rafn hafði eigi fyrir lokit; hann tók ok af Hallóttu hennar part, þann sem Rafn hafði áttan. Um síðir seldi hann Haukadal Lopti Helgasyni frenda sínum.