Bókastaðir

Nú er þar til máls at taka næst gerðum Árna biskups, er Runólfr ábóti í Veri skildi við Jǫrund Hólabiskup ok sat heima í Skálaholti þann vetr; hann gerði herra Lopti þrjár áminningar, ok bannaði honum at Nikolausmessu inngang heilagrar kirkju, en at jólum frá því at heyra tíðir. In dominica Lætare áttu þeir fund, ok bauð Loptr eigi framarr en ganga af stað, en hinn settisk á, sem biskup hafði skipat.

Ólafr Arnórsson hafði heitit at ganga at fardǫgum af stað, ok rauf heitit at fardǫgum. Ketilssynir stóðu ok þar í því sama forboði; gerði herra ábóti þessum hvárumtveggjum lǫgligar áminningar; létu Hítdœlir staðinn af hendi eptir fardaga, ok tóku lausn in nativitate Johannis baptiste. Þann sama dag boðaði herra ábóti Ólaf Arnórsson bannsettan fyrir nýsagða sǫk; stóð hann í því um stund.

Á því hausti, sem Rafn var eptir krankr í Túnsbergi, fór Erlendr sterki at stefnu Árna biskups norðr til Þrándheims, á fund Jǫrundar erkibiskups, ok var þá af honum leystr, fyrst af því banni, sem hann í fell við brottrekstr virðuligs herra Jóns erkibiskups, ok af því, sem hér feldi hann á sik á Íslandi, segjandi lǫg um kirkna varðveizlur, at fyrirfaranda þeim eiði, at standa á kirkjunnar dómi um ǫll þessi mál.

Þar nær var ok þat, er fyrrnefndr herra Árni helt einn dag stefnu við Erlend ok Grím prestsson, er hafði umboð herra Rafns um staðamál; var á þessi stefnu Eirekr konungr, Hákon hertogi, Jǫrundr erkibiskup. En þvíat herra erkibiskupi var ókunnara um staðamál á Íslandi en herra Árna biskupi, ok herra Erlendr var fyrr leystr en hann kœmi til Niðaróss, bar hann þær sakir á Erlend, er hann segi þat lǫg, at herra Rafn gaf undir leikmanna vald nefndar kirkjur á Íslandi í Skálaholts biskupsdœmi, ok svá um þat, er hann setti sik fremstan með herra Rafni at brjóta niðr kirkjunnar lǫg, ok þeir tœki undir sik dóm um forræði á kirkjutíundum, ok dœmdu þær undan biskupligu valdi; ok þat, er þeir gerðu kaup í nǫkkurum stǫðum um kirkjur; svá ok um þat, er Erlendr sagðisk lǫgmaðr skipaðr svá yfir kristnum rétti sem landslǫgum, ok þar með fleiri aðrar sakir. En þvíat Erlendr ok hans kompánar fengu eigi afsakat sik um nýsagðar sakir, ok kǫlluðusk eigi at sinni ǫllum gǫgnum mega fram koma, en væntu fulltings af herra Rafni, ef honum batnaði, sýndisk ǫllum, þeim er við vóru staddir, leikmanna framferð því óheyrni, sem hon var fleirum skynsǫmum mǫnnum kunnari. Stefndi ok herra Jǫrundr erkibiskup herra Erlendi eptirkomanda sumar á sinn fund fyrir hina fyrri Maríumessu, at halda sinn eið, ok at standa á hans dómi fyrir brottrekstr Jóns erkibiskups ok ǫll sín afbrot.

Á þessu sama hausti, er herra Eirekr konungr hafði hafit pílagrímsferð af Osló Simonsmessudag, ok riðit til hins heilaga Ólafs konungs í Þrándheim, lá herra Rafn sjúkr í Túnsbergi, ok mátti eigi fylgja sínum herra sakir síns fingrsárs, sem fyrr greinir; leið svá fram til Allraheilagramessu, at minkaði megn hans, ok um síðir lagðisk hann í rekkju. Ok þá er herra Rafn var mjǫk hættr, kómu til hans skynsamir menn, biðjandi, at hann gerði sitt testament, ok reiknaði við sik um þau kirknamál, er hann hafði í staðit úti á Íslandi; en hann segir á þessa leið: "eigi veit ek ógerr en þit, hve þessi mál vita við, en lengi er kostr um þau at tala"; hafa menn þat fyrir satt, at hann vænti sér lengri lífdaga en raun bar á.

Eptir Marteinsmessu minkaði mál hans ok greiningarvit, ok gengu þá at honum vinir hans, svá mælandi: "þvíat vér vitum þik eigi í þessum heimi munu sjá þinn herra Eirek konung, vildum vér gjarna þat flytja honum, svá sem víst til framkvæmdar, er þú beiðir hann á síðustu dǫgum at gera þinn vilja um þá hluti, er þér þykkja mestu varða".

Hann nam orð þeirra, ok leit til þeirra með társtokknum augum, svá sem sýnandi alvǫru hjartans, ok brutu þá þessi orð af hans munni: "Sturla, Sturla". Virðu menn svá, at hann mundi biðja helzt fyrir Sturlu syni sínum, ok Sturlu, syni sira Jóns Pétrssonar ok Hallkǫtlu, er þar var hjá. En þvíat sú beiðsla þótti skynsamlig, þá var hon sǫgð Eireki konungi; gerði hann síðan þessa menn skutilsveina sína ok herra.

Eptir þessi orð framsǫgð lifði herra Rafn litla hríð, ok mælti eigi utan sér til sáluhjálpar, ok þó svá sem með einum saman undandrætti, ok sáláðisk á Ceciliumessudag; var útferð hans gǫr eptir landsvana sem um ríka menn; kómu þessi tíðindi miklu síðarr vetrar til Niðaróss, ok veitti Árni biskup honum fagrliga bœn móti mǫrgum meingerðum, eigi ólíkt þeim heilaga Ambrosio, er fyrir þeim mǫnnum bað eptir dauðann, sem hans mótstǫðumenn vóru í lífinu.

Andreasmessudag fóru þeir brott af Þrándheimi brœðr, Eirekr konungr ok Hákon hertogi, með sínu fǫruneyti, ok suðr til Bjǫrgvinar. Herra Jǫrundr erkibiskup bauð þá Árna biskupi blíðliga á sinn kost; er hann þann vetr með honum, ok fram á sumarit, til þess er honum kómu penningar.

Þetta sumar sendi Árni biskup Gnúp prest Hallason til Íslands, með þeim bréfum, er vóru um skriptir staðamanna, ok dómaháttum þeim, er hann hafði componerat við ráð Jǫrundar erkibiskups, sira Sighvats landa ok Óblauðs meistara; kom þat skip, sem hann var á, í Eyjafjǫrð, ok flutti hann bréfin í Skálaholt til virðuligs herra Runólfs ábóta. Hann leit á þenna boðskap; stóð þar í andlát herra Rafns, ok þau tíðendi, sem í Noregi gerzk hǫfðu, svá ok, sem áðr var sagt, skriptir staðamanna, ok dómar yfir málum þeirra, sem til handa hǫfðu gengit ok sættar. Þau vóru ok sum bréf, sem váttuðu bann þat, er þeir sjálfir feldu á sik, sem eigi vildu ganga til lǫgligra sætta fyrir percunctatorium diem þann sem í bréfinu váttaði; ok næsta dag fyrir Ólafsmessu hina fyrri kómu þessi bréf í Skálaholt.

Litlu síðarr hóf Runólfr ábóti ferð sína vestr til Fjarða; var skip komit fyrir sunnan, ok á því Erlendr lǫgmaðr Ólafsson; hafði hann eigi beðit stefnuboðs herra Jǫrundar erkibiskups. Fundusk þeir herra ábóti í Stafaholti, ok gerðu með sér nǫkkura samninga. Þaðan fór herra ábóti vestr í Fjǫrðu, ok kom Eirekr Marðarson til hans á Reykjanes, ok Þorgrímr á Stað, ok gerðu slíkar skriptir sem virðuligr herra Árni biskup hafði ritat. Flestir allir staðamenn, þeir er herra ábóti fann í þessi ferð, gengu undir skriptir þær.

Ábóti fór aptr um Helgafell ok utan um Mýrar, ok svá til Ferjubakka; tóksk þá enn tal með þeim herra Erlendi, ok horfði allt þverliga af beggja hendi, svá at þeir skildu ósáttir. Stóð Erlendr þann vetr í forboði, þvíat hann synjaði skriptir at taka, ok enn var fleira til missættis.

Ólafr Arnórsson hafði þetta sumar fregnat andlát herra Rafns; varð hann þar fyrir skelfdr, ok gekk af stað Laurentiusmessu, ok kom til móts við ábóta at Maríumessu í Skálaholt, ok var leystr at fyrirfaranda eiði.

Veitti guðlig mildi þessum forstjóra kristninnar.... með fulltingi Árna biskups, sem utanlands diktaði slíkar rǫksemdir. Herra ábóti lét ok eigi dvína atgǫnguna, [svá] at allr múgr leikmanna varð sinn munn fyrir honum at byrgja.

Á þessu sumri fór Þorvaldr í skip at nýju í ólofi Runólfs ábóta; hafði hann næsta vetr þá atferð, sem áðr var frá sagt, en svá fór sigling hans, at þeir létu skip við Færeyjar en tóku allir land.

Í þessi ferð hendi hann hǫrmuligt tilfelli, at þar áðr var hann sakir frænda ok framkvæmda ok mikilla menta øruggr ásóknarmaðr óvína guðs kristni, meðan hann helt trúnað við sinn herra, var hann gripinn af óhreinum anda svá harðliga, at til heilagrar Magnúskirkju leiddu hann tíu menn fyrir nauðsyn, ok inn í kirkju, ok er hann kom at dyrunum, varð sá hlutr, er ótrúligr mætti þykkja, ef eigi vitat veri, um þann grun, sem heilagr Magnús, drottinn sǫmu kirkju, píndisk fyrir ekki, ok varð eigi til engis Christi píslarváttr. Nú er þeir kómu með þenna mann í kirkjuna, varð hann svá ólmr í æði, at hann fell sem dauðr niðr í hǫndum þeim, ok þau bein, sem áðr vóru sterk um eðli fram, urðu nú blaut ok breisklig móti allri náttúru; lofaði hann þá lifanda guð jungfrú Maríu, ok Magnús kirkjudrottinn.

Þeir vóru, sem svá tǫluðu hégómliga um þetta, ok sǫgðu orðit af sterkri drykkju, ok þat hefði valdit æði hans. En til prófunar at illa er satt, vitjaði þetta mein hans eptir þat hann kom í Noreg á fund herra Eireks konungs; vóru ok þeir menn, er þat sǫnnuðu, at þá er hann tók at ásaka sinn herra fyrir Eireki konungi, sótti hann hin sama meinsemd; geymdu hans þá fyrst íslenzkir menn ok síðan norrœnir; var þá gǫrr bakstr nǫkkurr sérligr ok bundinn við hǫfuð honum, en þat dugði eigi; andaðisk hann í þessi hǫrmung.

Þenna vetr annan var Árni biskup øruggr í Noregi at því sinni...