Bókastaðir

Nú þvíat herra biskup vissi, at þar sem á þessu þingi hǫfðu margir ok misjafnir heyrendr verit vitnismenn þess, er á þinginu gerðisk, vildi hann svá sem vinr sannleiksins í ǫllum stǫðum birta. Því ritaði hann bréf þat, sem hann lét bera ok upplesa um allt sitt biskupsríki.

Í því stóðu þessi orð: "Vér trúum yðr kunnigt vera, at konungsmenn kváðusk staðfesta með lófataki í lǫgréttu í sumar, at oss fráverǫndum, allt þat greinarlaust, sem stóð í bréfum þeim, sem í fyrra sumar kómu til Íslands undir innsigli konungs ok drótningar, ok hversu þeir aptruðu sér, þá er vér kómum á þingit, svá sem Jón lǫgmaðr váttaði í lǫgréttu, at þeir vildu þat eigi staðfest hafa, sem í móti veri guðs lǫgum ok rétti. Sýndisk oss fyrir þessa hans framsǫgn ok þeirra samþykki, at þeir forðaðisk banns áfelli, meðan þat helzk sem þeir hétu; en ef þeir seilask á guðs rétt ok heilagrar kirkju með framkvæmd verkanna á dómum yfir kristnum rétti eða lǫgsǫgum, þá falli þeir í þat bann, sem lǫgbœkr heilagrar kirkju vátta, ok þar með opit bréf míns herra Jóns erkibiskups ok hans undirbiskupa: Nú af því at leikmenn eigu [eigi] vald ok lǫg at segja eða skipa yfir kristnum rétti, þótt nǫkkurir af þeim hafi annat flutt, þá viljum vér ok, at allir þér vitið, at um almenniliga ok helga skírn ok svá um fǫstur ok um helgihǫld, um biskups forræði á kirkjum ok eignum þeirra, valveiðum ok tíundum, um kirkju þyrmsl ok lærðra manna, um lýsingar fyrir brullaup, festarmál ok um ǫll hjúskaparmál, um guðsifjar ok skriptamál, ok okr, er menn byggja dautt fé, ok allt þat annat, er til biskups heyrir at eins eptir guðs lǫgum vald ok dóm yfir at hafa, eða þeir, sem hann skipar til: þá skal svá standa, sem vér hǫfum áðr skipat ok boðit."

Ok eptir nǫkkurar klausur standa enn þessi orð á því sama bréfi: "Nú er sá vár bœnastaðr til allra yðar, at þér geymit vel ok forsjáliga skyldugrar hlýðni við jarðligan konung, en varizk allra mest mótgerðir ok hlýðnibrot við himna konung, er vald hefir á lífi ok sál jarðligs konungs ok allra vár, ok oss veitir allt gott, þat sem hverr vár hefir; hann hegnir sína óvini at endalykt með eilífri pínu, ok umbunar sínum sonum ok þjónustumǫnnum stundligt starf með eilífri dýrð ok endalausum fagnaði."

Þá er herra biskup var heim kominn, gaf sira Jón Holt honum þat fé, sem Hítdœlir tóku fyrir honum. Biskup krafði fjárins með bréfi, ok setti stefnudag, nær greitt skildi vera, en hét þeim harðindum, ef eigi gyldi. Rafn ritaði bréf undir sínu innsigli, ok lét Eylíf skjálg bera þat, ok fá í hendr Kolbeini Eindriðasyni ok Magnúsi Pétrssyni, at þeir fœrði þat biskupi. Hann gekk þá fyrir fortǫlum þeirra, sem Rafn hafði til hugat, ok lét fyrirfarask at sinni harðindi við Hítdœli.

Þetta haust andaðisk Sturla lǫgmaðr.

Noregsmenn áttu þessa tíma, er liðnir vóru frá framfǫr ágætra herra Magnúss konungs ok Jóns erkibiskups, mǫrgu erfiði at mæta, því at "sá drepr opt fœti, er augnanna missir", þvíat hinn ungi konungr var eigi svá mikillar nytsemdar, sem mannfólksins þǫrf beiddi, þótt hann veri mikilhugaðr ok góðrar náttúru; leituðu þeir, sem skyldir vóru honum at fylgja til allrar sœmdar, ok at forða hans sál ǫllum syndsamligum hlutum, svá sem líkamanum við ǫllum meinsamligum hlutum: at snúa honum til þess at samþykkja sinni rǫngu ágirni, ok allra mest upp á lærða menn. Sá maðr er Jón hét, ok var Brynjólfsson, var settr yfir staðinn í Niðarósi, ok lagðisk í þá sæng með eiginkonu sinni, [er] erkibiskupar einir hǫfðu í hvílt; hann tók ok undir sik eignir ok prófentur kórsbrœðra ok ætlaði þeim expens. Ummǫrk kennimanna vóru fyrir ekki haldin nær um allt land.

En þar sem hinn enn himneski meistari sá margfaldan sjúknað andanna með sínu hyski: lagði hann á þá þyngð, til betranar, síns signaða ráðningar sprota; var þat hit fyrsta tilfelli, at yfir kom sótt ok manndauði, sultr ok búfellir, sem forðum var í Róma at liðnum hinum frjálsasta forstjóra guðs hjarðar, Gregorio hinum mikla.

Á þessum tíma andaðisk Margrét drótning, sú er áðr var, sakir venzla við marga gǫfga menn, ván mikillar styrktar Noregs ríki. Þá andaðisk ok Erlingr Álfsson ok margir aðrir ágætir menn. Sá atburðr varð ok, at Jón erkibiskup, dauðr ok í jǫrð grafinn í Skǫrum í Vestra-Gautlandi, var fluttr heim til Niðaróss ok þar jarðaðr; neytti hann þess þjónustu ok líkflutnings aptr til stóls síns, sem áðr gerðisk formaðr at flæma hann frá stóli lifanda.

Þat gerðisk ok, at sjálfr konungrinn Eirekr fell af baki bráðum hesti, svá at fœtrnir vóru fastir í stigreipum, en hǫfuðit mætti viðum ok grjóti, alla stund meðan reiðskjótrinn rann undan þeim sem eptir sóttu; ok þeir, sem áðr hǫfðu hans ómátuliga geymt, sýttu hann sem dauðan, þar til er faðir allra miskunnsemda leit mildiliga á sitt sakat smíði, ok bœtti honum fyrir árnan hins ágæta Ólafs konungs, þess er þeir hǫfðu ákallat er yfir honum sátu, ok þó með þeim hætti, at þetta mein varð aldri með ǫllu albœtt.

Sá hlutr fell enn á landit í makligu hamingjuleysi, at þeir sem hirðmenn hǫfðu útlaga gǫrva mistu langan tíma hirðisins, sumskostar fyrir tilfelli, en sumskostar fyrir vandrœkt ok sjálfvilja: þvíat Narfi Bjǫrgvinar biskup, er fyrst var til erkibiskups kosinn, sýndisk eigi maðr til at setjask í svá háleitt sæti; gerði prófan hans mála langa dvǫl á kosninginum, sem síðarr segisk.

Nǫkkuru síðarr hendi einn af herbergissveinum svá mikill hlutr ok mikilligt slys, at [hann] leypti snápliga á sjálfan konunginn, svá at í sundr gekk annarr hans fótleggr; þó festi skjótliga fótinn; var hann þó jafnan skemmri ok eigi réttr, sakir athugaleysis þeirra sem bundu, ok verr hǫfðu honum þjónat en vert var. Þó varð hann vel styrkr til ástigs, at hann veri eigi réttr álits. Sá er óhappit hendi hljóp skjótt í kirkju, en konungrinn, svá sem ósúrt epli hins sæta viðar, sýndi engan beiskleik af sér né reiði, heldr gaf upp hinum seka hans óheppni.

Nú er frá Lopti at segja biskupsfrænda, at hann stóð undir heitum ok illyrðum, ok bannat var honum at koma á konungsgarðinn. Um haustit gaf hann Hallkeli Ǫgmundarsyni fimm hundruð vaðmála, var [hann] þá búinn ór landi at fara til keisara. Hallkell bað þá Bjarna ór Gizka gera ráð fyrir Lopti, en þat varð ekki. Um sumarit kom Hallkell heim ok tók Lopt til sín. At jólum bauð Erlendr Ámundason á konungs garð Lopti, ok hinn áttanda dag bað Hallkell fyrir honum konunginn, ok vansk ekki at.

Um sumarit eptir fór Loptr í bœjarmanna skipi til Landsenda með konungi ok aptr um haustit, fór hann þá til Hallkels um vetrinn, þá er hann kom af Hálogalandi, ok var með honum þat sem eptir var vetrarins. Um várit fór Loptr með ǫðrum Íslendingum austr í Vík. Næsta drottinsdag eptir Bótólfsmessu báðu konunginn fyrir honum herra Loðinn ok herra Þorvarðr, ok tók konungrinn hann í sætt í Túnsbergi, ok var hann þann vetr með konunginum vel haldinn. Í fǫstuinngang gerði konungr hann eiðsvara sinn, ok gaf honum orlof um sumarit at fara til Íslands; fór hann þá til Þrándheims, ok var þar til þess er hann fór til Íslands.

Þenna vetr, sem Rafn kom áðr um haustit, kom mikit hallæri fyrir norðan land, sem var í Noregi, því at hinn hæsti hǫfutsmiðr sá vára menn hluttakara með Noregsmǫnnum í syndinni, vildi hann ok, at þeir veri hluttakarar at skriptinni. Þetta toræri kom ok vetri síðarr suðr um land, á þá leið sem orðsviðr maðr segir: at "nálægr veggr hitnar þá er hinn næsti brennr"; sám vér þá sakir várra synda sanna guðs reiði yfir oss koma. Margir hlutir urðu á einum tíma þessi misseri, þeir sem eigi má alla senn segja.

Eptir fyrrsagt þing var nǫkkur dvǫl á um fjandskap þann, sem verit hafði milli [herra] Árna biskups ok [herra] Ásgríms, svá at fyrir góðra manna flutning sátu þeir at orlofi biskups at einni veizlu, varð Ásgrímr því feginn, þar sem honum var eigi ókunnigt, hvílíks vert var. Þá bjó í Haukadal Klængr Teitsson, ok Ormr son hans bjó í Tungu, hann var hinn mesti vin Ásgríms, ok eggjaði hann æ í mót biskupi, en sefaði hvergi.

Þetta sumar heimti Hafr-Bjǫrn fyrrsǫgð þingfararkaup af Ásgrími, en hann vildi eigi lúka; biskup varð þess víss at áliðnu sumri, ok þótti rofit sáttmál þeirra Rafns; en þegar fundi þeirra Ásgríms bar saman, spurði biskup, hvárt hann hefði aptr greitt þingfararkaupin; Ásgrímr kveðsk eigi greitt hafa. Biskup mælti þá: "hví viltu svá gera"? — Hann segir, at konungsbréf býðr honum nú ǫðruvís en fyrr, ok konungr vill hvárgi missa af biskups heimamǫnnum né af ǫðrum mǫnnum, at hafa fulla skatta af ǫllum þeim mǫnnum, sem hans faðir tók af.

Biskup segir at móti: "eigi veiztu þat, Ásgrímr, né neinn annarra, at Magnús konungr hafi þat samþykt, at Skálaholtsstaðr hafi í neinu minna rétt en Hólastaðr", ok hann skili frekara bréfin en honum er boðit, ef hann tekr nǫkkut fram um þat, sem hann veit Magnús konung samþykt hafa. Ásgrímr segir: at Magnús konungr kallaði Árna biskup draga undir sik hærra vald en hinir fyrri biskupar hǫfðu, um dóma eða frelsi heimamanna í Skálaholti, ok at hann skildi offrekt þat sem þeir áttu at tala [um] konungs boðskap.

Biskup segir, at sannliga hafi Magnús konungr í sumum smáhlutum á sik talit fyrir rangan afflutning sinna manna, en gefit þó at hváru ønga þykt, "þann tíma er vit fundumsk, ok ek mætta honum sýna sannar skynsemdir, at ek hafða sannara en þér handgengnir menn í várum skiptum, þessum ok ǫðrum; ok því síðr gaf hann mér á þessu þykt, at hann veitti mér margar sœmdir jafnan, er vit fundumsk, ok hann mundi hit bezta ráð hafa fyrir slíkum hlutum gǫrt, ef líf hefði unnizk. En þótt hann eða annarr konungr hefði boðit at minka rétt stólsins í Skálaholti, áttir þú þat hvergi at gera, ok ek ætta eigi at þola, þó at gǫrt veri, heldr at hegna eptir guðs lǫgum ok skipan Jóns erkibiskups".

Ásgrímr segir, at hann vildi af sér ok sínu efni veita herra biskupi tillæti, en af efni sjálfs konungsins mun hann ekki gera utan ráð lǫgunauta sinna. Biskup segir þá, at hann mundi forboða hann, utan hann héldi þat sem hann hefði heitit ok handfest í Brautarholti ok á alþingi.

Nú þvíat Ásgrímr vildi eigi at borði ganga, lét herra biskup sira Torfa prest forboða hann; stóð hann í því um stund, þvíat hann vildi eigi aptr láta greinda peninga.

Margar vóru aðrar sakir milli biskups ok Ásgríms, þær sem stóðu af fornum greinum klerka ok leikmanna, sem áðr er ritat, ok [í] flestum ǫllum málum sinnaði Ormr í Tungu Ásgrími, ok því var hann ok forboðaðr af biskups tilskipan; vóx nú at nýju þrályndi Ásgríms móti biskupi; varð þat ok allt opit ok ǫndvert með þeim, er fyrr var til samnings lagit.

At liðnum jólum þenna vetr fór herra Ásgrímr í sýslu sína, ok tók gisting í Grǫf í Hrunamannahrepp, þar tók hann sótt svá ákafa, at hann mátti varla stýra sér; fór hon með svá miklum æsingi, at stundum greip hann til vápna, ok vildi engu hlífa, en stundum gat hann legit kyrr at kalla. En til þess, at hann sýndi sik eigi þetta gera sakir nǫkkurs illvilja, heldr af þrenging óþolanligrar sóttar, segir hann jafnan áðr þetta kom at honum, at brott skildi taka allt þat, sem ván var á at hann mundi nǫkkurum mein með gera; œpti hann þá stórliga hátt, ok varð at geyma hans meðan þesshattar æsingr stóð á.

Þess á milli talaði hann með skynsemi, ok er menn sá, at þessi sótt þrengdi hann mjǫk, var sóttr sira Oddr Svartsson prófastr, frændi Árna biskups; ok þegar er honum kómu þessi sendiboð, brá hann við skjótt, ok reið í Grǫf. En er Ásgrímr vissi kvámu hans, heilsaði hann honum, ok bað menn fyrir guðs nafn ríða sem skjótast til Árna biskups, at leita um sættir með þeim, kvaðsk þat allt, sem hann mátti, til vilja vinna at samningr yrði. Þar var við staddr Ormr ór Tungu, ok latti Ásgrím at sættask við biskup, en Ásgrímr varð því svá reiðr, at hann rak hann með hǫrðum orðum ór því húsi, er hann lá í, ok vildi ekki tal við hann eiga. Eyjólfr, son Ásgríms, var þar ok lagði gott til.

Sira Oddr dvaldi ekki, ok reið í Skálaholt, finnr biskup ok segir honum, at Ásgrímr vill gjarna sættask við hann, ok greindi honum hvílíkt var sóttarfar hans.

Biskup mælti þá: "far þú aptr sem skjótast, ok leys hann, ef hann vill þat til vinna, sem hann er skyldr, ok gjarna vilda ek þat vita at hann yrði leystr, ef þat mætti með skilum fram fara". Sira Oddr dvaldi ekki, ok reið aptr í Grǫf ok hitti Ásgrím; hann segir þá, hversu biskup tók hans málum, ok at biskup vill gjarna taka sætt af Ásgrími, ef hann leggr ǫll þeirra mál á guðs vald ok til hans umdœmis.

Ásgrímr mælti þá: "sæll em ek þess, ok þat vil ek gjarna gera". Sira Oddr tók þá ok þetta skilorð með handfesti; kom þar at því, sem mælt er, at "sigrsæll er góðr vili"; lætr hann ok eigi fyrr verða skilit við herra Ásgrím, en hann leysti hann, ok heyrði slíka játning, sem hann fekk gǫrt. Eptir þat oleaði hann Ásgrím ok huslaði; ok eigi leið langt frá því, áðr Ásgrímr andaðisk, in festo Brigidæ virginis.

Um morgininn var búin líkferð Ásgríms, ok var hann fluttr ofan til Skálaholts. Ormr fór með líkinu, ok er biskup vissi þat, sendi hann mann til hans, ok fyrirbauð honum at koma heim á staðinn; hvarf hann aptr í Tungu, þá er hann var áðr kominn í Auðsholtsmýri. Ok er líkit kom í Skálaholt, gekk biskup glaðliga á móti því, ok sǫng sjálfr yfir.

Þau Eyjólfr ok Guðný gáfu til staðarins sjau hundruð, hring ok belti, ok fingrgull, þat er stóð tvær ortugar, ok hest. Litlu síðarr tók biskup til sín Þorstein, son Ásgríms, ok lét kenna honum, til þess er hann gaf honum prestsvígslu.