Fyrir þessar sakir varð mikit sundrþykki manna á milli. Leikmenn kǫlluðu, at biskup ryfi sáttmál þat, er gǫrt var í Brautarholti, er hann lagði óblíðu á þá sem staði tóku, ok lét lýsa, at þeir vóru at óvilja hans teknir, virðandi einkis þann punkt, er hann játi at þola en eigi at samþykkja, ok þó þat eitt, er eigi veri á móti skyldri hlýðni við guð. En biskup segir, at þeir skildu offrekt konungsbréfit ok fœrðu hans orð afleiðis, ok hann hefði, svá sem Hólabiskup, játat at þola réttskilinn konungsboðskap; sagðisk ok lauss sinna ummæla við þá, sem þeir rufu sín ummæli við hann, ok stóð með þessu fram til þings.
Nú því at Árni biskup hafði skilit á, at Ásgrímr skildi aptr greiða þriggja ára þingfararkaup [ok] skatta þá, sem hann hafði tekit af staðarins heimamǫnnum, heimti Hafr-Bjǫrn skatta af honum, ok fékk eigi fyrir þing. Herra Ásgrímr var þá ok kominn bygðum í Traðarholt, þar hafði hann látit húsa sér til vara, ef biskup tœki af honum Baugstaði.
Eyjólfr son hans átti Guðrúnu Garðsdóttur ór Austfjǫrðum, ok unni lítit, en fylgði Ingibjǫrgu af Stokkseyri, dóttur Jóns, er þar hafði búit; líkaði biskupi þat illa ok gat lítit at gǫrt; vildi Eyjólfr honum eigi rétt af sínu máli gera; skildi þat ok enn mjǫk með þeim biskupi ok fǫður hans.
Á Pétrsmessu reið herra Rafn Oddsson til þings, ok með honum herra Erlendr ok herra Ásgrímr ok herra Jón lǫgmaðr, ok fjǫldi annarra manna; var þá gengit í lǫgréttu, ok lesit bréf konungs ok drótningar, ok aktat af leikmanna hendi hversu prestar hǫfðu af stǫðum gengit, þótti þeim eigi haldit við sik af biskups hendi eða prestanna, ok eggjuðu sumir herramenn, ok svá margir múgamenn, Rafn ok lǫgmennina, at lǫgtaka allt þat sem í konungs bréfi stóð, ok með þessu atkalli var upplesinn samningr sá, er í Brautarholti var gǫrr, ok svá bréfit, ok tekit hǫndum upp í lǫgréttu, ok staðfest þetta allt með lófataki, ok mart var annat talat á þessu þingi.
Nú kom þessi frétt í Skálaholt. Biskupi brá skjótt í brún, ok kallaði at þeir hefði leitt inn nýjar skipanir móti frelsi kirkjunnar; ok er þessi frétt ok hans upptekja kom á þingit, rituðu þeir herra Rafn ok lǫgmennirnir ok aðrir hinir beztu menn til hans, biðjandi, at hann riði á þingit með ábótum ok prófǫstum, þeim sem hann mætti ná, ok at þeir endrsemdi samning sinn ok þat sem á millum stóð; buðu þeir at láta eigi við vera, þá er samtal veri, Ásgrím ok Erlend, at því heilligar yrði ór hǫggnir allir þverúðar þreskeldir af beggja hendi.
Ok sem þessi bréf kómu til biskups, sá hann, at þeim herramǫnnunum þótti eigi við sik haldit af hendi klerkanna, en vissi á sik, at honum þótti eigi við sik haldit þat sem honum var jáð ef hann þoldi konungs boðskap. Ritaði hann at móti, eptir tekit ráð af þeim mǫnnum sem hjá honum vóru, at honum líkaði vel at þeir talisk við í náðum, at fráskildum þeim mǫnnum, er likligt má þykkja at ógreiði standi af; svá ok, at þeir hétu honum ok hans mǫnnum í griðum at fara á þingit ok af. Skoraði því biskup þessa hluti, at honum kom leyniliga sú frétt, at gǫrt mundi við hann sem við erkibiskup var gǫrt, ok haldit mundi biskupstíundum, ok at engu hlýtt biskupi, ef hann játaði eigi at halda konungs boðskap.
Fór þá Magnús Pétrsson mágr biskups ok Ketill Ketilsson, þeir sem áðr vóru af þinginu til biskups sendir, aptr á þingit með biskupsbréfi; vóru ok nǫkkurir hlutir í einkamálum, [er] þeim tveimr bar í millum, biskupi ok Rafni, ok þeir einir vissu; ok jafnskjótt játaði Rafn biskupi ok hans mǫnnum griðum, slíkum sem hann beiddisk. Fór þá Jón Holt heim í Skálaholt, ok segir biskupi þetta; reið hann þá skjótt á þingit.
En þvíat honum þótti klerkar þeir, sem á þinginu hǫfðu verit, ok eigi áttu at afsakask fyrir fávizku um þat er þeim var skylt at vita, hafa í bann fallit, hjáverandi ok sem samþykkjandi því, er leikmenn lǫgleiddu bréfin; leysti hann [þá] sem til hans kómu, ok mælti í fyrstu, at allir þeir sem í lǫgréttu hǫfðu verit veri í slíku banni.
Þann dag var gengit í lǫgréttu, ok var biskup mjǫk heitr fyrir sagðar fréttir. Hann spurði þegar opinberliga, hvat þeir hefði lǫgleitt á þessu þingi; en herra Jón lǫgmaðr hafði svǫr fyrir þeim, ok var blíðr í máli.
Biskup mælti þá: "svá er mér flutt, at þér hafit greinarlaust allt þat lǫgtekit, sem í konungs bréfi ok drótningar er ritat, því sem í fyrra sumar kom til Íslands, ok brotit biskupa bréfit, sem ek lét lesa í þessi sǫmu lǫgréttu, sem nú stǫndum vér í, ok leitt inn með lófataki nýtt ófrelsi móti heilagri kirkju. Þat má ok eigi annat skilja, [en] at þér sét af sjálfu verkinu, ef þetta er satt, í hit meira bann fallnir".
Jón lǫgmaðr segir þá: "vér hǫfum þat lǫgleitt, at sú sætt skal haldask, sem í Brautarholti var samin".
Ok er þessi svǫr heyrði biskup, mælti hann: "er nǫkkut svá fleirum gefit en þér, sem nú mælir þú"? — Þá segja nær allir, at þetta veri allra þeirra ástundan, sem hann hefði einn játat.
Biskup mælti: "gjarna vilda ek því trúa hér um, sem bezt semdi, en skjótt munu þér sjálfir bera yðr vitni um þetta".
Síðan tóksk tal með þeim ok varnir af beggja hendi, hvat hverjum þótti eigi haldit; kærði biskup á þat, er þeir einir hǫfðu glósat bréfin sér til handa, ok kallaði langt gengit um þat fram á kirkjuna, sem þat váttar, ok réttskilit er, ok fœrði fram sína glósu ok herra Jǫrundar biskups ok herra Runólfs ábóta í Veri; hann sagðisk eigi hafa fengit þat frelsi staðarins í Skálaholti ok hans heimamanna, sem jafnan stóð, áðr landit gengi undir konunginn, ok jafnan helzk á Hólastað, ok honum var játat í Brautarholti, ok sýndi með fullum skynsemdum, at konungar virðu aldrei fremri þegnskyldu staðarins heimamǫnnum, en áðr en landit kom undir þá hǫfðu landsins formenn átt ok haft; ok í þessu ákalli leiddu sýslumennirnir nýtt ófrelsi móti fornu kirkjufrelsi.
Þar næst tjáði hann, [at] áðr landit kom undir konunginn guldusk af hvers manns eign tíundir biskupi ok heilagri kirkju, kennimǫnnum ok ǫlmusumǫnnum, en nú sviptu konungsmenn þessu frelsi þá sem hafa áttu, hvervetna þar sem undir konunginn fellu eignir fyrir sakferli, eða kaup, eða gjafir, ok þat mátti kirkjunnar skaði verða, sem lengr stœði konungs vald á landinu, ok mætti eigi svá búit standa. Hann taldi þar næst um fálkaveiðar, at konungsmenn tœki þær móti fornu frelsi af kirkjueignum. Hann taldi ok um tolla Holtskirkju í Ǫnundfirði, at þat veri rangliga undan henni dregit. Hann taldi ok á þá um þat, at þeir meinuðu honum nýjan kristinnrétt, þann sem skipaðr er eptir helgum Decretum, fyrir þá skynsemi, at þat vóru hér lǫg á landi fyrr, áðr þat kœmi undir konungs vald, at guðslǫg réði, þar sem þau greindi á ok landslǫg, ok þessu sínu frelsi mætti kirkjan með engu móti týna. Hann segir ok, at konungsmenn tóku rangliga á sik dóma ok lǫgsǫgn yfir andligum hlutum; hann segir ok, at konungsmenn gerði rangt, er þeir þyngdu eða lǫgræntu frændr hans eða mága eða starfsmenn, fyrir þat, er þeir skildu eigi við hann þar sem hann vildi eigi láta réttindi sín eða heilagrar kirkju fyrir þeim.
Vóru þessar sakir gefnar flestar herra Ásgrími ok Eyjólfi syni hans, þvíat biskupi þótti Ásgrímr rangliga reist hafa mǫrg mál, fyrst á Lopt frænda sinn ok Ketil Ketilsson, þar næst á Snorra í Hlíð, ok marga aðra; svá þótti honum ok frekt sótt á þá, sem herra Loðinn gaf sakir, því at þeir vóru þá enn eigi frjálsir orðnir. Hann taldi ok á við Eyjólf um konumál ok tíundarhald, ok um osttoll, ok um eiðfall, ok um vápnaburð í kirkjur. Hann taldi ok á Ásgrím fyrir þat, er hann gaf þeim mǫnnum sakir, er málum skutu undir biskups dóm; svá ok um orð þau, er hann hafði talat til niðranar kirkjum.
Hann sagðisk ok eigi annat þola mundu, en Niðarósskirkja héldi hér á landi sínu fornu frelsi ok fálkakaupum, flutningum brennisteins ok mjǫls ok annarra hluta. Hann segir ok, at þeir mundi eigi neinn samning við hann gera, utan konungsmenn gerði honum rétt ok heilagri kirkju, svá Ásgrímr ok Eyjólfr son hans, sem aðrir; svá ok, at hann megi halda því frelsi, at skip staðarins gangi. Þar eptir segir hann, at hann vill at [herra] Rafn ok aðrir konungsmenn fái af konungi aptrkomu Lopts, ef hann hefir eigi áðr orlof fengit. Eptir þat sagðisk biskup í engum stað ábyrgjask vildu þau kirkjufé, sem herra Rafn hafði taka látit, ok bað hann þar síðan ǫllu fyrir svara. Hann sagði ok, at staðr í Odda ok Vatnsfjarðarkirkja, ok þær kirkjur, sem fornir máldagar segja biskup eiga ok hafa vald yfir, má engi þýða at takask eigi fyrir konungsboðskap.
Þá er herra biskup lauk sinni rœðu, gekk fram sira Jón Holt, ok kærði á Snorra bónda Ingimundarson ok Ketilssonu, at þeir hefði ólǫgliga tekit fyrir honum kvikfé mart, ok beiddi herra biskup at heimta at nefndum mǫnnum fylliliga sín réttindi, en þeir svǫruðu at móti, at þeir hefði eigi meira tekit með [herra] Rafns ráði en þeir áttu at hafa.
Um alla þá stund, sem herra biskup talaði, hlýddi herra Rafn ok aðrir konungsmenn. Eptir þat mælti hann: "undarliga víkr nú við; þeir gefa oss nú sakir, er vér hugðum at oss ætti sakir at bœta; þeir kalla oss at hafa rofit várt sáttmál, ok þeir kalla oss hafa gengit yfir konungsbréf, er oss þykkja brotit hafa þau sǫmu bréf; en vér hǫfum því síðr yfir þau tekit, at vér hǫfum þeim víða vaufylgt, því at enn eru þar margar kirkjur óteknar, sem bréfin segja rétt teknar; viljum vér því síðr niðrbrjóta kirkjunnar frelsi, at vér fám enn eigi várt fornt frelsi. En þótt herra biskupi lítisk, sem at klerkar muni tapa þeim rǫngum yfirgangi sem þeir hafa nú haft um stundar sakir, ok hóti þeir oss fyrir þat harðindum, þá verðum vér þat at þola eptir því sem guð vill, fyrir skyld míns herra konungsins; svá vitu vér ok, at engi á váru landi á lǫgum at ráða, utan konungr.
En um heimamenn Skálaholtsstaðar, tíundir af eignum míns herra, flutningar ok frelsi Niðarósskirkju, svá ok um fálkaveiðar á kirkjueignum, hefir biskup mikit til síns máls, þótt mér sýnisk slíkir hlutir nú í konungs valdi vera; svá ok þykkir oss hann þat réttiliga mega heimta, at svá handgengnir menn sem múgamenn svari þeim sǫkum, sem forn kristinnréttr segir á þá; en hinum fyrirbjóðum vér, undir slíkri pínu sem konungsbréf váttar, at neinn hlýði, meiri maðr né minni, í smá né stóru. Ek vil ok at allir viti, þeir er til minna orða spyrja, at mér þykkir sú sátt rofin, annathvárt af biskupi eða prestum hans, sem í Brautarholti var gǫr; ætla ek ok mér at taka til norrœnna dœma, nema þat sé haldit heðan af, sem mér þykkir hingat til eigi haldit, með ráði minna lǫgunauta."
Ok er herra Rafn lauk sínu máli, mælti Árni biskup til hans, ok litaðisk um sik hógliga, svá talandi:
"Þat er álmáttigum guði þakkanda, at þú, herra Rafn, sér, at í sumum stǫðum stendr konungs boðskapr móti fornum guðs rétti, en hitt er stórliga mjǫk harmanda, at þú trúir, at forn óvandi, sá sem á várum landskekli var upp tekinn um leikmanna forráð á kirkjum, megi eigi réttiliga niðrbrjótask með þeim, sem allr heimrinn heldr, ok af páfanum eru allir skyldaðir til at halda, þvíat rangligr kaupmáli, ok af sjálfum réttindunum ónýtr, má ekki band né hald fullkomna, né hefð gera.
En þar sem þú sagðir, at ek eða prestar mínir hefði rofit sætt þá, sem í Brautarholti var gǫr, stendr því at móti sú hin fyrsta grein, at ek játaða at þola, en eigi samþykkja konungs bréf, ef þér efndit þat, sem þér hétuð at móti; hǫfðu þér ok sjálfir raun í hendi, at staðrinn í Skálaholti hefir enn eigi sinn rétt; sú ǫnnur, at ek játaða at þola boðskapinn, ef hann veri af þér eða ǫðrum skynsǫmum mǫnnum rétt skildr, en nú er þar þvers á móti gǫrt; sú er hin þriðja grein, at ek jáða honum um þat eitt, sem eigi veri í móti skyldri hlýðni við almáttigan guð; því bauð ek þeim prestum, sem af stǫðum gengu, at segja, at þeir léti þá utan síns vilja: at páfinn, sá sem sitr í guðs sæti, segir klerkum ǫll kirkna forráð, ok honum á ǫll kristni með réttu at hlýða; ok þótt ek vilda kirkna vald undir leikmenn gefa, ætti þat með engum kosti haldask, þótt gefit sé; var ok várt viðrmæli í Brautarholti eigi sett til langgæðar eða fullnaðar, heldr stillt ór vandræða firring, til þess er guð gæfi biskup til Niðaróss."
En er biskup hafði lokit sínu máli, rómuðu klerkar ok múgr vel, en staðamenn ok sumir handgengnir menn, þeir sem blindaðir vóru með sótt fornrar ágirni, tóku þungliga hans orðum, sem forðum gerðu Pharisei við várn herra. Sumir handgengnir menn lǫgðu gott til. Margir hlutir vóru þar talaðir, þeir sem mikillar frásagnar eru verðir, en fáir til skila fœrðir.
Þar kom um síðir, at bréf var ritat undir beggja innsiglum, ok er um flesta hluti sem hermanda eptir Brautarholts bréfi, ok þat umfram, at Rafn játaði biskupi, at fullar vǫrzlur skulu gefask fyrir ǫll fé kirkna, ok staða allra, þeirra sem menn hǫfðu á sezk eptir ráði Rafns, í Skálaholts biskupsdœmi. Þar eptir gerðu þeir þann skildaga, at biskup ok lærðir menn skildi bœta með jafnaðardómi slíkt sem hverr prófaðisk sakaðr; var þar undir skilit ǫll þeirra mál, ok Ásgríms ok Eyjólfs sonar hans, með fyrrsǫgðum greinum, ok mǫrg ǫnnur. Ekki skapaðisk at Holtstolla-málum, en mál Jóns ok Hítdœla mátti kalla at til samnings veri lǫgð. Ásgrímr handfesti at greiða þriggja vetra skatta ok þingfararkaup, þau sem hann hafði tekit af biskups heimamǫnnum, í hǫnd Hafr-Birni, sem fyrr.
Eptir þat ritaði herra biskup ok Rafn, ok báðir lǫgmenn, herra Ásgrímr ok herra Sturla, sinn bœnarstað til Eireks konungs með fǫgrum orðum, at hann léti tíund greiða af ǫllum sínum eignum á Íslandi æfinliga, til sálubjálpar sjálfum sér, en til nytsemdar staðnum, ok at eigi heimtisk skattar ok þingfararkaup af báðum biskupsstólum, ok at konungrinn styrki þetta staðarins frelsi með sínu bréfi ok innsigli. Þeir báðu ok, at konungrinn léti ganga skip staðarins, þótt hann hefði áðr annat ætlat. Þeir báðu ok Lopti orlofs, þó at hann hefði eigi áðr fengit. Þeir báðu ok, at konungrinn linaði dóm þann, sem handgengnir menn hǫfðu dœmdan um þá menn, sem herra Loðinn gaf sakir á alþingi, ella gefi hann þeim upp allan dóminn fyrir sinn herradóm ok bœn sinna manna; hǫfðu ok verit á þann þeirra, sem mest þótti sekr vera, dœmdar þrettán merkr, en á suma dœmdisk níu merkr, en á suma fimm, at lúka konunginum, ok eigi þótti nauðsynlig utanferð þeirra, þar sem skynsǫmum mǫnnum virðask minni sakir þeirra, en fyrir ǫndverðu var upp kastat, ok þeir vóru kyrrir menn ok gæfir í bygðarlagi; gafsk þeim upp, ef þeir lyki þat fé, sem nú var greint. Þeir beiddu ok konunginn rita í móti sérhverri grein, hvat hann vildi veita eða eigi veita.
Eyjólfr Ásgrímsson sættisk þá við biskup um sín mál; svá vóru þeir Ásgrímr ok biskup sáttir.