Bókastaðir

Út hingat til Íslands fluttusk þetta sumar þau [hin] hǫrmuligu tíðindi, sem í Noregi hǫfðu gǫrzk, er drótningu gerði dauf frá hversdagslegri tíða heyrn, ok eyru flestra dugandi manna um stundarsakir: at synir myrkranna ráku frá sér með valdi hit bjarta ljós Niðarósskirkju, Jón erkibiskup, gerandi hann útlægan, ok með honum Andrés biskup af Oslo, Þorfinn biskup af Hamri, ok menn þeirra. Kom þat spámanns orð þar fram, er forðum var fyrir sagt: "ljósta mun ek hirðinn, en hjǫrðin mun dreifask", þvíat síðan [fyrrnefndr] erkibiskup var landflæmdr, kallaði faðir allra miskunsemda hann til sín ór harki þessa heims nær jólum.

Loptr sendi bréf til biskups Árna, rituð undir sínu innsigli, með því bréfi Eireks konungs ok drótningar, sem váttaði þá skipan, er gǫr var til Íslands. En í þessu bréfi stóðu þessar klausur: "þat vil ek at þér vitið, at yðvart mál er mjǫk afflutt í Noregi; vóru mér sýnd bréf þau, er rituð vóru af Íslandi til míns herra, með herra Erlendi, ok má vera þeir þykkisk ritat hafa nær sǫnnu, en yðr þykki heldr frekt; vóru þau ok svá harðliga tekin, at þit biskuparnir vórut nær kallaðir landráðamenn, ok mest fyrir þann hlut, at þér stóðut mót herra Loðni á þingi.

Margir harðir hlutir hafa í Noregi gǫrzk milli konungs ok erkibiskups ok annarra lærðra manna: herra Andrés plyttr grafinn í banni erkibiskups í postulakirkju, ok brotinn stǫpullinn at Kristskirkju af herra Bjarna kanziler, til at hringja móti líkinu, ok svá var hringt um allan bœinn í banni kennimanna. Þá var prestum ǫllum stefnt út til konungs ok gǫrvir tveir kostir, annattveggja at vera útlagir, eða halda fornar siðvenjur ok syngja messur, hvat er biskuparnir sǫgðu; en þeir kusu at syngja. Þá átti herra Auðunn þing í Maríukirkjugarði, ok vóru þá gǫrvir útlagar menn Árna biskups í Stafangri, fyrir þat er hann vildi eigi at þeir gyldi leiðangr konungi; stukku þeir við þat ór landi, en herra Gauti í Tolgu tók fé þeirra. Slíkt hit sama var gǫrt við menn erkibiskups í Þrándheimi. Erkibiskup hefir ok marga konungsmenn bannsett, ok láta þeir eigi sem þeir viti.

Því bið ek, minn herra, at þér samþykkizk fyrir guðs sakir við konungdóminn, sem þér þykkisk framast mega, því at ‚betra er at vægjask til góðs en bægjask til ills’, því at ek veit fyrir víst, at eigi mun hér á Íslandi ófrekara gengit at kennimǫnnum, en nú er í Noregi, at ætlan ráðsins. Nú gefi guð yðr gott ráð til þessa ok alls annars".

Loptr ritaði ok annat bréf til Árna biskups, hversu Jǫrundr biskup hafði svarat konungs bréfi, ok þat var innlak í því, at staðir skildi í ætt hverfa, svá sem fyrr var, á ǫllu Íslandi, ok sá kristinnréttr vera, sem stóð um daga Hákonar konungs ok Sigurðar erkibiskups, ok segir at þeir Jǫrundr biskup ok herra Þórðr hefði fundizk ok fór með þeim lagliga; handsalaði biskup herra Þórði á Mǫðruvǫllum kirkjuhluta, ok játaði upp ǫllum stǫðum í Norðlendingafjórðungi, þeim sem herra Rafni ok ǫðrum skynsǫmum mǫnnum þœtti réttiligt tilkall vera.

Árna biskupi brá nǫkkut við þessa frétt; en þvíat flestir hlutir bitu lítt á hann utan þat, ef hann þóttisk í nǫkkurum hlutum eigi fram halda réttindum kirkjunnar eptir skyldu, tók hann þat ráðs, at rita til Runólfs ábóta vinar síns, ok sendi honum transscripta konungs bréfs ok Lopts bréfs, ok bað hann þýða sér konungs bréfit, ok þar [á] ofan leggja ráð á, hversu hann skildi breyta í þessum punkt. En ábóti ritaði at móti sinn skilning, þann sem hann setti yfir bréfit, ok þar með þat ráð, at hann héldi, sem framast veri fǫng á, kirkjunnar rétti eptir sinni skyldu ok nauðsyn.

Þetta haust rituðusk þeir biskuparnir mart í millum, hverir þeir staðir veri, sem þeim þykkir konungsbréfit á kveða at taka skildi, þvíat Jǫrundr biskup hafði meiri brǫgð undir skauti en staðamenn hugðu, sem síðan bar raun á með framkvæmd.

Herra Ásgrímr vóð nú mjǫk uppi sakir þessarra frétta, ok þóttisk nú hafa hagldir fengit á sínum málum. Þetta haust kærði hann á fyrrnefndan Ketil Ketilsson um landit, á Snorra um ásetu Hlíðar-lands ok fjártekt. Nú þvíat hvárgi vildi hafa hans tillǫgur, ok eigi festa í hans vald eða konungsmanna, tók hann Ketil á Torfastǫðum, ok flutti með sér ofan í Hjálmaholt, ok hét honum mǫrgum harðindum, en þó lét hann hann lausan á sǫmu viku. Svá tók hann ok Snorra við Skaptaholtsrétt, ok hristi fjǫtur at honum. Af slíkum hlutum ok mǫrgum ǫðrum svall mjǫk með þeim biskupi ok Ásgrími, svá at hann var jafnan í forboðum.

Þenna vetr fóru menn í millum herra biskups ok herra Rafns, ok var talat, at þeir mundu hittask at þessum málum, sem í bréfi konungs ok drótningar stóðu.

Um várit var fundr stefndr í Brautarholti á Kjalarnesi, ok kom þar biskup ok Rafn ok mart annat stórmenni; bar Rafn fram konungs ørendi, ok bréf þau sem þat var sett í, at allir þeir staðir, sem rangliga eru teknir af leikmǫnnum, sem jafnliga hǫfðu setit á með réttri ok lǫgligri hefð þeir ok þeirra foreldrar, ok haldit upp skyldum eptir réttum máldǫgum, en nú vóru klerkar rangliga á settir, skildu aptr hverfa undir leikmenn, sem var á dǫgum Hákonar konungs Hákonarsonar ok Sigurðar erkibiskups, ok at slíkr skildi vera kristinsdómsréttr í smá ok stóru, sem var um þeirra daga; svá ok um tíundir ok alla aðra hluti; en um fálkaveiðar skildi fara eptir konungsbréfum ok skipan herra Rafns; en þeir, sem [móti] gerði, skildi svara fullkomnu bréfabroti ok konungs reiði. Vóru þessir staðir ánefndir: Staðr á Snæfellsnesi, Reykjaholt ok Selárdalr, ok aðrir svá til komnir; var ok [herra] Rafn skyldaðr til at fylgja hefðarmǫnnum at fá þessa [staði] alla.

En biskup svaraði á þá leið bréfinu, at konungr kallaði þá staði rangliga tekna, er ættarmenn hefði jafnliga á setit ok haldit eptir skildaga allt um daga Hákonar konungs ok Sigurðar erkibiskups; "en ef ekki finsk skilorðit til at í ætt skuli ganga, eða ór ættinni hafa gengit varðveizlan með sǫlum eða kvennagiptingum, eða þeir kalli til staða, sem með fé hafa keypt eða þeirra formenn, eða þeir kalli nú til með konungs valdi, er með biskups valdi vóru í settir, eða þeir, sem sjálfviljandi hafa upp gefit í biskups vald, eða þeir, sem biskupar hafa skipat á dǫgum Sigurðar erkibiskups ok Hákonar konungs, ok jafnan biskup fyrir ráðit meirr en þrjá tigu vetra, eða klaustr hafi á staðit: þá finnum vér hvergi slíkt tilkall í bréfinu".

Herra Rafn segir, at hér lágu slíkar atgerðir til, sem í Noregi vóru fram hafðar, ef biskup vildi eigi samþykkja konungs boðskap. Herra biskup sá þá mikinn vanda á tvær hendr, hann sá, ef hann léti ekki af sínum mun, at margr maðr óverðr ok saklauss mundi gjalda þessa sundrþykkis, en kirkjan ok lærdómrinn mundi verða vanvirðr. Því leitaði hann þess ráðs, at fyrir náða sakir fólkinu sýndisk hann samþykkja boðskapinn; ok eptir margar greinir ok langt viðtal jáði hann at þola, sakir góðvilja við virðuligan herra Eirek konung hinn kórónaða, ok herra Hákon hertoga, sonu ágæts Magnúss konungs ok frú Ingibjargar drótningar, þar til er skipaðr verðr erkibiskup til Niðaróss: þann boðskap, er þetta bréf váttaði, er Eirekr konungr sendi með herra Rafni, eptir því sem herra Jǫrundr biskup á Hólum hafði þá játat fyrir sína hǫnd at þola, ok eigi sé í móti skyldri hlýðni við almáttigan guð.

Herra Rafn hét á mót þessum hlutum Árna biskupi, at tíund skal greiðask af konungs eignum biskupi ok heilagri kirkju, þeim ǫllum, sem hann á ok undir hann kunnu falla í Skálaholts biskupsdœmi, ok haldisk sá réttr biskupsstólsins, sem stóð áðr hann var biskup, ok honum þolisk þvílíkt sem herra biskupi at Hólum, ok eigi sé ǫnnur þyngsl á þessi ofan lǫgð af konungsmǫnnum við heilaga kirkju ok herra biskup eða hans vini, né aðra menn. Ok eptir þetta styrktu þeir sín jáyrði rituð með sínum innsiglum.

Þar kom þá ok herra Ásgrímr, ok sǫmdu þeir biskup þá um skatta ok þingfararkaup, þau sem hann hafði tekit um þrjú ár af heimamǫnnum staðarins í Skálaholti, at hann skildi þau út greiða um várit eptir í hendr Hafr-Birni. Eptir þat leysti biskup hann af forboði sínu, því er hann hafði hann í settan meðan hann vildi eigi greiða. Af þessum fundi reið biskup heim, en þeir herrarnir í sýslur sínar, ok skildusk þá með blíðu.

Á þessu ári andaðisk Martinus páfi ok Karl konungr á Púli, Pétr biskup í Orkneyjum, ok Magnús jarl Magnússon þar enn í Orkneyjum. Engi var þá enn erkibiskup fenginn til Niðaróss.

Sama vár ok þeir Árni biskup ok Rafn Oddsson hǫfðu fundizk í Brautarholti, kómu saman formenn landsins ok aðrir handgengnir menn, ok með þeim bœndr ok alþýða, at fylla með verki þá ætlan, sem þeir hǫfðu fyrrum samþykt í hjarta, ok staðfest með tilskipan tungunnar, en þat var, at taka af lærðum mǫnnum kirkjueignir þær, sem þeir heldu áðr at gjǫf eða tilskipan biskupanna, með valdi en eigi með jafnaði, með liðsfjǫlda en miðr með skynsemdum eða réttindum.

En þó at margir þeir, sem meirr elskuðu myrkr en ljós réttindanna, fagnaði því, er kristnin tapaði sínu frelsi, var hinn þó stórmikill fjǫldi mannfólks, er stynjandi stóð í þessu verki, sakir hræðslu, fjárláts eða sviptingar sœmda, ef þeir sýndi sinn alhuga ǫðruvís gerandi en þeir sem bréfin báru þýddu þau. Vóru eigi at eins í þessi tǫlu múgamennirnir, heldr margir handgengnir, þeir sem þat vissu, fyrir hvern flutning þessi bréf vóru fengin, at kirkjunum veri eigi meira frelsi gefit, en at halda svá mǫrgum lærðum mǫnnum kost á hverjum tólf mánuðum, slíkan sem forn siðvenja er; ok at móti því sem máldagarnir vátta, at allar kirkjur ok eignir þeirra eru guði gefnar ok hans helgum mǫnnum, hvárt sem þat er land eða lausir aurar, ok þat sem fylgir eða til kirkju liggr; svá ok at móti þeirri grein, sem landslǫg bjóða undir pínu tólf aura gjalds, ef maðr tíundar eigi eign sína í fǫstu ok lausu á hverjum tólf mánuðum, en þessar eignir hafði engi tíundat frá upphafi kristindómsins á váru landi, sem guði vóru gefnar, sem máldagarnir vátta, utan af einum Hítardal galzk tíundir, ok fátækum mǫnnum einnsaman þeirra fjórðungr.

En þó at þessir hlutir skoraði samvizkur manna á fornum landskap, vóru enn sumir menn hærri vizku, þeir sem kunnu sjá ok lesit hǫfðu lǫgtekna skipan postulanna, páfanna, ok kennara kristninnar, at allt þat, sem guði er gefit ok helgat, [á] eptir sameiginligum lǫgum at vera undir vernd ok valdi, skipun ok forsjá biskupa ok lærðra manna, nema framarr taki þeir af kennimǫnnum í vild þeirra ok góðri samþykt, ok at þær megi [eigi] eignask né í erfð takask, hafask né haldask forsvaranliga af leikmǫnnum, utan sálutjón sjálfra þeirra. Vóru ok eigi at eins margir á þessi trú, þeir sem heima sátu eða hjá þesshættar framferðum stóðu, heldr ok þar með þeir, sem sjálfir tóku fyrir grimdar sakir kirkjurnar, ok gjarna vildu hafa þagat ok heima setit, á þá leið sem Judam fór með fagnaðar-processione á pálmadegi móti várum herra, [en] þorði eigi at verja líf hans á píslardegi hans, ok var þó at hváru eigi umskipt með ǫllu trúan, heldr þrotin. Ok svá sem Júðar þessir sǫmu fǫgnuðu litlu síðarr Krists upprisu, fǫgnuðu ok margir hverir af hinum instu hjartarótum skamms bragðs leiðréttu lærdómsins.

Í þessum fardǫgum var herra Árni biskup víss orðinn, at leikmenn hǫfðu saman bundizk at setjask á kirkjueignir ónýtandi með ǫllu þann skilning bréfsins, þess er af hǫfðingjunum kom hit fyrra sumar, sem herra Árni biskup ok Jǫrundr biskup ok Runólfr ábóti í Veri hǫfðu allir samanritat, til þess at eigi sýndisk þeir taka konungs ráð framarr en veri sekt á við guð fyrir þrǫnging lærdómsins, ok hins annars, at eigi sýndisk þeir samþykkja uppá kirkjuna ágang leikdómsins, ok þess hins þriðja, at þeir veri eigi aptrhaldsmenn eða niðrbrotarar þeirra skynsemda, sem fornir menn ok lǫgfróðir á landi hér váttuðu, bæði eptir sinni samvizku ok sannsýni ok sinna fyrirmanna, at trautt eða eigi mundi finnask sú kirkja eða kirkjueign, at eigi mundi nú eiga at vera undir biskupa valdi, ok þeir mundu eigi fengit hafa, fyrir þat, er skilorð þeirra ok máldagar vóru eigi haldnir, ok víða gripum þeirra eða eignum sukkat, eða sjálfar þær sǫlum seldar eða kaupum keyptar, þó með fornum landsrétti veri sóttar.

Ritaði hann í allt sitt biskupsdœmi, at engi maðr skildi greiða leikmǫnnum neitt þat land, er kirkja ætti, né nǫkkurn part þeirrar eignar, sá sem áðr helt þar af honum fyrir gjǫf eða skipan, heldr skildu þeir vátta, at leikmenn tóku þat allt, sem kirkjunnar var, móti þeirra vilja, at eigi yrði svá illa, at þeir sýndi sik ómáttuliga at fá sæmd aptrgjaldsins, ef þeir sýndisk samþykkir ósæmd brottrekstrarins. Hǫfðu flestir ok þetta heilræði, ok ráku sumt í brott þat sem þeirra var, en bǫnnuðu þat sem kirkjunnar var. Sumir biðu ór stað, ok létu þá, sem til kómu, ætla sér þat, er [þeir] eigi vildu hafa. Sumir gerðu margan ógreiða þeim sem tóku, svá at þeir urðu sjálfir fé at safna, eða sœkja þangat sem var, þat er þeir vildi sér skepja.

Vóru þá teknir þessir staðir; Oddastað tóku Steinvararsynir Sighvatr ok Loptr, rjúfandi dóm herra Jóns erkibiskups, ok gerði herra Sighvatr þat meirr fyrir ákall ok frýju lǫgunauta sinna en sinn vilja, sem síðarr bar raun á. Fór þá Grímr prestr á Breiðabólstað í Fljótshlíð. Eyjólfr Andrésson tók Hraungerði; Hámundr, Narfi ok Skúmr Garðastað af sira Ólafi Magnússyni. Snorri Ingimundarson tók með Páli ok Lopti Ketilssonum stað í Hítardal af Jóni Holt, er þar hafði verit nær fjóra tigu ára. Ólafr Arnórsson ok Brandr Guðmundarson tóku Stað á Snæfellsnesi af sira Tjǫrfa. Skúlasynir tóku Stað undir Hrauni. Þórðr ok móðir hans tóku Kvennabrekkustað af Eyjólfi presti Halldórssyni. Þorgils Hauksson tók Setberg. Stafaholt var ok tekit. Bjǫrn Dufgusson tók Hjarðarholt. Þorgrímr Einarsson tók Stað í Steingrímsfirði. Selárdal tók Thomas Snartarson. Eirekr Marðarson ok Sveinbjǫrn súðvíkingr [tóku] Holts kirkju í Ǫnundarfirði. Klemet tók kirkju undir Gnúpi [í Dýrafirði]. Einarr Þorvaldsson tók kirkju í Vatnsfirði, ok rauf dóm herra Jóns erkibiskups. Í Austfjǫrðum tók Magnús kirkjueign í Ási. Viðnæmr ok Skeggi tóku Þváttárkirkju ok allt hennar góz.