Bókastaðir

Eptir þing reið biskup heim í Skálaholt, en herra Loðinn á Eyrasand, ok helt á búnaði; stóð þar á hinu mesta sundrþykki: Loðinn kallaði þá menn, sem ekki játuðu lǫgbókinni, landráðamenn, ok stefndi utan gervǫllum, en Lopt segir hann at taka skildi, ok reka nauðigan á skip, þar til er hǫfðingjar landsins, þeir sem til þess vóru skipaðir ok konungs starf hǫfðu í hendi, rituðu til hvárstveggja þeirra biskups ok Loðins, at eigi skildisk þeir svá óliðmannliga sem áhorfðisk; vóru mest at því af leikmǫnnum herra Rafn ok herra Jón lǫgmaðr.

Kom þá svá, at herra Loðinn bauð biskupi á Eyrasand ok veitti fagra veizlu; var þangat þá stefnt þeim níu mǫnnum, ok handfestu fjórir af þeim utanferð sína, en allir aðrir dóm á máli sínu, ok sóru eiða, at veita konunginum fullkomliga hlýðni þaðan frá eptir réttri skyldu; gafsk þá upp, at þeir skildi eigi allir utan fara, at herra Loðinn lét þá ok sannask, at hann hefði ofbráðliga talat. Var þar þá við herra Jón lǫgmaðr, herra Þorvarðr ok herra Ásgrímr.

Var þá gǫr, at bœn biskups, miðlan á milli biskups ok konungs um sakeyri á þeim málum, sem heyrðu til heiðni eða villu, svá ok ef menn tǫpuðu sér sjálfir, at minna felli undan erfingjum en bók segir; þeir rituðu ok bœnarstað sinn til konungs, at þat veri eigi óbótamál ef maðr vegr mann í sjálfs síns heimili, ok svá þat, ef nǫkkurr maðr heimtir gjǫld eptir óbótamenn ok þó með engum ófriði. Herra biskupi samdi, at kvennagiptingar fœri eptir bók, at hǫldnum hans rétti til dóms yfir hjúskaparmálum. Þat var ok bœn þeirra, at sú kona, sem giptisk fyrir utan frænda ráð, misti eigi arfa sinna, en um sálugjafir skildi standa til dóms konungs ok erkibiskups. Biskup hét ok, at dœma hvergi frekara hér um en landslǫg segja, áðr orskurðrinn veri reyndr, utan fé þat, sem klerkar afla af kirkjum, skilr hann undan.

Þeir samþyktu ok um tíundaskipti á haust ok matgjafir til fátækra manna, en ór þeim kapitula: "ef menn þurfu hey at kaupa", báðu þeir allir at sú klausa veri ór feld: "ef hann verr oddi ok eggju, sé ógildr, hvárt sem hann fær sár eða aðrar ákomur; ef hann deyr, sé undir konungs miskun". Þeir báðu ok at sektalaust veri, þóat fé veri síðarr ór afrétt rekit en at fjórum vikum; þeim samdi ok, at þeir menn, sem áðr hǫfðu afeyringa, hafi at frjálsu. Ór bóndabréfi samdi þeim at biðja, at eigi stœði í lofum um heygjafir ferðamanna ok varðveizlu á ómaga eyri. Aðrar beiðslur þeirra sýndusk óskynsamligar, utan þær sem prófask undir biskups beiðslum. Um þessa hluti samdi þeim ekki: at sá sé lǫgmaðr yfir kristnum rétti, sem konungr skipar til, svá ok um dóm ok prófan, hversu hverr er lǫgliga til arfs getinn, svá ok um þá klausu sem stóð í kristinsdómsbælki, at þar sem ágreindi guðslǫg ok landslǫg skildi guðslǫg ráða.

En þóat eigi felli allt saman með þeim, urðu margir góðir menn fegnir þessi friðsælu, þeir sem hlutlausir vóru allrar undirhyggju, þeirrar sem eptir kom. Fór biskup heimleiðis, ok þeir menn sem þangat hǫfðu komit til þessa máls. Þeir biskup ok herra Loðinn skildusk þá líkliga með yfirbragði, ok gaf hann biskupi landtjald gott, þat sem hann hafði áðr haft á Sandinum ok á þingi, þvíat biskup hafði honum áðr veitt heimboð ok sœmiligar gjafir; vóru þeir þá kallaðir sáttir. Sigldi Loðinn nǫkkuru síðarr ok herra Þorvarðr.

Á þessu ári var þat tíðinda í Noregi, at Eirekr konungr fekk Margrétar, dóttur Alexandrs Skotakonungs; vóru at þeirri veizlu herra Jón erkibiskup ok aðrir innlenzkir biskupar. Þá var Auðunn hestakorn hæstr í ráði með konunginum.

Eptir þetta flotnuðu upp margir ǫfundarmenn lærdómsins, þeir sem sinn munn hǫfðu birgðan sakir vanmáttar meirr en góðvilja, meðan sannr faðir fóstrjarðarinnar lifði, ok sæmd klerkanna, hinn mildi Magnús konungr; kom þá fram þat spámæli, er hann talaði nǫkkurum vetrum fyrir sitt andlát, þá er hann sat með fám mǫnnum í einu herbergi, ok tók svá til orðs: at þetta líf veri ófrjálst ok með margháttuðum skapraunum ok erfiðligum, ok þeir veri sælir, er deyja skildi; en þeir sem hjá vóru, ok eigi litu á annat en hǫglífi ok náðir, frið ok farsælu hans, þóttusk eigi skilja, hví hann mælti slíkt, [ok] spurðu, hvar fyrir hann talaði þetta.

Hann svarar: "má vera yðr þykki sem ek hafa litlar mæður eða vanda í mínu ríki, en mér þykkja margar vera ok miklar; en þótt at mikill ok margr vandi sé, at stýra með hófsemd miklu ríki, þá lízk mér sá hæstr, at tempra dóma [ok] greinir milli lærdómsins ok leikmanna, svá at eigi verði stór missmíði á".

En þeir sem við hann tǫluðu mæltu: "svá lízk oss sem sá verði yðr eigi mikill".

Hann svarar: "svá mikill þykki mér hann, at sælli veri liðnir en lifendr; þá munu þér vita í hverju ek hefi staðit" — ok strauk um ennit — "er sjá haussinn hefir í moldu verit þrjá vetr".

Bar ok þar raun á skjótliga, at forráðsmenn ríkisins, þeir sem ráð konungsins vóru kallaðir, vildu at litlu hafa þær skipanir, sem Magnús konungr ok Jón erkibiskup hǫfðu skipat með sǫnnum rǫksemdum, brjótandi þær niðr með sínum kappsemdum, en hirðirinn, sá er eigi var veikr heldr staðligr stólpi sannleiksins, vildi heldr sitja fyrir reiði þeirra ok harðindum, en þegja yfir sannindum. En þeir samneyttu þeim, sem hann bannsetti, vanvirðandi vald heilagrar kirkju ok lyklana Petri, en gáfu honum sakir á svá búit ofan, svá sem hann veri niðrbrotsmaðr konungligs valds, ok neyddi almúgann ór hófi, en héldi lærdóminn rangliga upp á leikmennina. Laust þessi hvass hvirfilvindr fyrst hjǫrtu þeirra manna, sem Noreg byggðu, ok knúði þar kappsamliga kirkjunnar formenn, en dreifðisk síðan til várs útskaga.

Nǫkkuru síðarr kómu margar misþykkjugreinir upp hér á landi milli manna. [Fyrrnefndr] herra Ásgrímr heimti skatta ok þingfararkaup at heimamǫnnum staðarins í Skálaholti, en biskup bannaði at þau veri greidd, þvíat honum þótti ótrúligt, at konungr mundi pynda vilja Skálaholtsstað um þat, sem frelsaðr var Hólastaðr. Þar kom um síðir, at þetta var greitt af heimamǫnnum, þvíat þeir sátu ella fyrir lǫgleysum ok reiði Ásgríms.

Árni biskup hafði, sem fyrr segir, tekit Ketil Ketilsson ok skipt fé hans, ok lauk engum meira, þá er ǫllu var upp skipt, en hinn fjórða hlut innstæðu. Biskup beiddi uppgjafar um allt þetta, eða fjórðungtǫku; gerðu menn þat margir fyrir hans sakir, sumir gáfu allt upp en tóku ekki; sumir gáfu ekki upp, ok vildu eigi taka utan fullt, en þess var engi kostr.

Guðrøðr hét bóndi, sá er bjó niðr í Flóa, er hafnaði sínum hluta þann tíma er Þorvarðr hafði sýslu; hann sótti nú Ásgrím at þessu máli, en hann heimti at Katli þessa skuld ok aðrar fleiri. Ketill kvaðsk eigi greiða fé þat er stóð með kirkjumarki í Efstadal, ok sagði stað ok biskup eiga allt þat er hann fór með, ok þar kom, at biskup tók Ketil ok lið hans heim til staðarins, þvíat hann þóttisk þar frjálsligar mega halda hann; en Ásgrími líkaði stórliga illa.

Snorri hét maðr ok var Narfason, hann hafði kvángazk suðr um heiði, en hann var kynjaðr vestan ór Breiðafirði, ok þar bjoggu brœðr hans: Þórðr á Skarði, en Þorlákr bjó í Borgarfirði á Kolbeinsstǫðum; þeir vóru allir vitrir menn ok vel mannaðir. Þessi Snorri hafði tekit með konu sinni land í Hjálmaholti, ok annat land, er Mǫrk hét. Loptr biskupsfrændi bjó í Hlíð hinni meiri. Þessir menn keyptu um lǫnd; tók hann fyrst Hlíð af Lopti, ok fekk í mót Lauga-lǫnd ok tuttugu hundruð vǫru. En því at Snorra þótti betra ávistar í Hlíð en Hjálmaholti, tók hann af biskupi Hlíðar-land, en fekk honum at móti Hjálmaholt, Mǫrk ok Þjótanda, ok vóru þessi landakaup vetri síðarr en Loðinn sigldi heðan af Íslandi. Snorri var mikill vin Árna biskups ok þeir brœðr. Fór hann um várit bygðum í Hlíð með hyski sitt.

Á þessu sumri kom skip á Eyrar, ok kom frétt af skipinu, at Lopti ræðismanni veri utan stefnt, ok kom honum sú sǫgn svá hastarliga af Ásgrími, at hann var kallaðr landráðamaðr, ok hann skildi hǫndum taka ok reka í skip nauðigan, ef hann vildi eigi fara lostigr, ok engi kirkja skildi halda honum utan Skálaholts kirkja. Ásgrímr stefndi skjótt þing, ok bauð Lopti þangat at koma, en hann fór hvergi, ok lét búa hvílu sína í Katrínarkirkju, ok þar svaf hann um sumarit langa hríð. En þegar skipit var landfast orðit, sendi hann menn til Árna biskups með bréfum, ok gerði honum kunna þá frétt, er hann hafði fengit um sín efni. Biskup ritaði at móti, ok gerði útveg fyrir Lopti, ok kom sá maðr eigi fyrr aptr, en hinir hǫfðu út látit er sigla vildu, ok var þat tíu nóttum síðarr en hinir kómu á land.

Enn hafði annat bréf komit til Lopts á sama sumri, ok sat hann bæði. Ásgrími eirði þat illa, ok því lýsti hann á þeim heraðsfundum, sem hann hafði við bœndr, landráðasǫk á Lopt, ok taldi konungi alla peninga hans. Hǫrð orð fóru ok frá honum til þeirra manna, sem í mót bók hǫfðu mælt, ok at þeir veri allir utan stefndir.

Á þessu sumri sigldi af Íslandi [herra] Rafn Oddsson. Þorvarðr var ok þann vetr í Noregi.

Í þann tíma hljóp mikill metnaðr í herra Ásgrím; var hann þá ok mjǫk bundinn fyrir konungsboðskap; vóru ok þær einar fréttir af Noregi, at þar skeikaði mjǫk stjórnin sem líkligt var, at slǫknuðum svá bjǫrtum landsins lampa, sem var Magnús konungr, þeim sem sanna raun sanns góðvilja sýndi, at um sína daga var mjǫk í loga af eldi trúarinnar, elsku sjálfs guðs ok síns náunga, en í hans stað veri kominn son hans, sá er barn var at aldri, ok eigi hafði jafnframt sínum fǫður kent hve sætr sannleikrinn var; tóku mál fyrir hann lendir menn, svá at náliga vóru engir hlutir refsaðir, þeir sem landstjórn heyrðu, en hinir sjúku hǫtuðu Jón erkibiskup, sinn sannan lækni, sem eigi lét af at hirta þeirra lýti, ok vildu hann svipta sínu valdi sem raun bar á. Af því gǫmbruðu óvinir náðanna ok frelsis heilagrar kirkju, er þeir trúðu sik skjótt mundu fram koma sinni fýsi.

Vóx ok mjǫk af fyrrsǫgðum sǫkum misþykki þeirra biskups ok Ásgríms, er hann kendi fyrir sitja skilda sína frændr ok vini, þrǫngda móti lǫgunum af þeim, er umfram rétt vildu lǫgunum ráða. Mǫrg ǫnnur málaferli stóðu í milli þeirra, bæði kallaði [biskup] land undan honum á Baugstǫðum, ok erfiðaði honum í mǫrgu því, sem honum þótti þat með lǫgum gera mega.

Þenna vetr átti Ásgrímr fǫr á Síðu austr, at herða at fyrrnefndum sakamǫnnum, at þeir jáði honum utanferð sinni, fé eða ǫðru tillæti, en herra biskup ritaði til hins kærasta vinar síns, Runólfs ábóta í Veri, at hann minti þá á leyniliga, at þeir bryti í engu vilja sinn eða ætlan fyrir Ásgrími, at eigi hefði hann fyrir þat hólsmun. Hann bað herra ábóta virða, hvílíkar honum þóttu sakir þeirra at guðs lǫgum, svá ok bað hann ábótann at skynja orð ok tiltæki Ásgríms, ok gera sér kunnigt hverju hann fœri fram.

Ábóti gerði allt þetta, ok urðu bœndr fegnir, er þeir áttu ván nǫkkurs varnarmanns, ok létu Ásgrím ekki fang á sér fá, þá er hann reið austr þangat. [Herra] Runólfr ábóti ritaði ok til biskups, hver orð Ásgrímr hafði á þingi í Kirkjubœ, ok svá hvat þeir tǫluðu með sér, at Ásgrími þótti mikit at missa vináttu biskups, ok vildi þar allt til vinna þat er hann mætti af sjálfs síns efni, ok betra allt ok bœta, þat sem hann hefði verit mótdrægr heilagri kirkju, ok svá [at] hann bað herra ábóta eiga hlut í at þeir mætti sáttir verða, svá at vandræðalaust mætti standa, til þess er konungr ok erkibiskup greina allt þat, er milli manna stóð; taldi þetta vera hina mestu nauðsyn allra þeirra, sem undir þeim bjoggu. Hann bað ok aðra eiga hlut í, at hann næði at halda Baugstǫðum framleiðis, ok mælti þetta allt með áhyggjusvip miklum.

En er biskup vissi þessar greinir, tók hann senn ór, at þat veri yfirdrepskapr Ásgríms, at láta fyrir þeim manni líkligast, er biskup trúði framast; þvíat þat mátti alla tíma djarfliga segja, at hjá Runólfi ábóta mundi annarr endir mála Árna biskups. Þeir urðu ok sáttir á þat, at bœndrnir urðu ekki sekir, þótt þeir vildi halda lǫg ósvarit, ok ganga eigi undir þyngri lýðskyldu utan nauðsyn. Herra ábóti bað ok biskup minnask á, hversu hátt hann tók herra Ásgrím í fyrstu, ok at sveigja slíkt sem honum þótti mátuligt vera, at hǫldnum guðs rétti í alla staði.

At liðnum þessum vetri vóx at nýju óþykkja millum biskups ok Ásgríms, einkanliga um mál Lopts, þvíat hann sat þenna vetr í kyrðum, ok fyrir þat er hann kallaði hann hefði selda konungs eign Snorra Narfasyni, landit í Hlíð, þat sem hann átti þenna tíma er Loðinn gaf honum sakir. Hann kallaði ok Snorra sitja á ótekinni konungsjǫrðu. Fyrir þetta segir hann hvárigum þeirra óhætt skildi vera, utan þeir gengi at borði við hann.

Nú þvíat Ásgrímr vildi eigi aptr gjalda skatta þá, sem hann tók af staðarins heimamǫnnum, lýsti herra biskup yfir honum forboði, at fyrirsǫgðum þrimr áminningum. Enn fellu þó fleiri hlutir til, er herra biskup gaf honum sakir á: þar sem hann helt fram konungsbréfi um vali ok lǫgsǫgu yfir kristnum rétti, ok at eigi gangi guðslǫg yfir landslǫg.

Þetta vár stefndi herra Ásgrímr Lopti til þess þings, er hann átti, en hann fór með engu móti, ok lét Ásgrím ekki vita af ætlan sinni fyrr en hann kom til skips. Ásgrímr valdi honum mǫrg digrlig orð, ok kallaði hann landráðamann ok eiðrofa sem fyrr, en Loptr segir at móti, at hann hafði at allra bygðarmanna vitni alla lýðskyldu konungi goldit, ok hvergi óframarr, ok hann skjóti ǫllu sínu máli undir konung, ef honum sýndisk hann í nǫkkuru brotligr orðinn.

Herra biskup ritaði ok með honum til [herra] Eireks konungs, ok stóð þat þar í með ǫðru, at hann sendi honum Lopt frænda sinn, biðjandi hann, at hann gerði hans ørendi [gott] fyrir sinn herradóm ok þá hollustu, sem hann hafði af fǫður hans, ok hann ætlaði at réttindum honum at veita gott ok sœmiligt trúnaðartraust í alla staði, sér til sæmdar en Lopti til sannrar giptu, ok honum til eptirlætis ok ǫðrum þeim sem honum þœtti varða; ok lét hann þat fylgja, at ferð hans dvaldisk sakir tilfellis, en eigi fyrir illvilja við konung. Var þetta ritat tveim nóttum eptir Laurentiusmessu, ok var þá ekki frétt til skipa. Þeir Ásgrímr ok Loptr mágarnir skildu með engum blíðskap.

Þat skip, sem Loptr var á, tók Noreg, ok kom [hann] um haustit til Bjǫrgvinar, ok var í Brœðragarði um vetrinn. Eigi kom hann fyrr fram bréfi því, sem hann fór með, en nær vetrnóttum á Jónsvǫllum. Ekki gat hann við konung talat annat en heilsat á hann, þvíat honum var bannat at koma á konungsgarð. Þó var hann í minnisdrykkju með hirðmǫnnum, en var þó utanbrautar ok stóð undir heitum ok illyrðum.