Bókastaðir

Þenna tíma hafði sýslu fyrir utan Þjórsá Ásgrímr Þorsteinsson, bróðir Eyjólfs ofsa; hann hafði verit í fyrstu suðr um land í trausti Árna biskups með hyski sínu; hann átti Guðnýju dóttur Mána ór Gnúpufelli. Þau áttu þessi bǫrn: Eyjólf, er átti Guðrúnu, dóttur Garðs ór Austfjǫrðum; Máni, er fekk.... (dóttur Páls af Hvalsnesi með meinum, ok var um) þat hri.... (Jón ok Þorsteinn, er vígslur tóku af Árn) a biskupi.... (dóttur Orms Ǫgmundarsonar á Kirkjubœ ok... (Oddr son herra Þorvarðar Þórarinssonar) ok vóru... mjǫk.... var með.... brenno.... (fyrr) nefndr Eyjólfr bróðir Ásgríms hafði átt við sinni eiginkonu Þuríði Sturludóttur — sú var laungetin — son þann, er Þórðr hét, ok dóttur, er Borghildr hét, hon hafði gipt verit þeim manni sem Erlendr hét, ok var son Jóns ór Ási Sigurðarsonar, en hon misti hans skjótt. Eptir þat fekk hennar Loptr Helgason ok Ásbjargar systur Árna biskups með hans framkvæmd, ok þegar er þessar mægðir tókusk varð mikil vinátta með Árna biskupi ok fyrrnefndum Ásgrími; fekk hann með hans fulltingi ok framkvæmd hvártveggja sýslu fyrir sunnan [ok] fyrir utan Þjórsá með herra Rafni. En þvíat í þenna tíma þótti engi maðr vera, nema hann veri vin Árna biskups, tóku margir at skipta sínu hugarfari til þessa sama Ásgríms.

Nú þvíat herra Ásgrímr átti enga staðfestu, setti herra biskup hann niðr á þat land, er á Baugstǫðum heitir, niðri á Eyrarbakka. Þat land hafði herra Árni biskup keypt at Theobaldo Vilhjálmssyni, þeim er átti Margrétu dóttur Barkar Ormssonar, er þar hafði lengi búit, ok gefit at móti Dal undir Eyjafjǫllum, þat land, sem Sigvarðr biskup tók undir Skálaholtsstað í prófentu Þuríðar Ormsdóttur ok Arnfríðar Bjarnardóttur, systur Vigfúss ór Dal. Hafði Árni biskup í fyrstu, þá er hann kom til stólsins, sett í Dal Magnús bróður sinn, en á Baugstaði eptir landaskiptit. Nú þvíat hann rýmdi fyrir herra Ásgrími, fór hann heim í Skálaholt ok var þar stundum, en stundum í Seltjarnarnesi, ok með honum Ellisif Þorgeirsdóttir ór Holti, þess er fyrr er nefndr. Andrési syni þeirra lét herra biskup kenna ok vígði síðan, en Vilborgu dóttur þeirra gipti hann Þorsteini, syni Hafr-Bjarnar Styrkárssonar laungetnum.

Þessi Hafr-Bjǫrn bjó í Seltjarnarnesi ok var bróðir Runólfs ábóta í Viðey; hann hafði fyrrum átta Vilborgu, dóttur Þorgeirs í Holti undir Eyjafjǫllum, ok var þeirra son Gizorr, en í þenna tíma átti hann Guðrúnu Þorláksdóttur, systur Árna biskups. Þau vóru stórauðig at penningum, ok engi maðr mátti í þann tíma jafnask við Hafr-Bjǫrn at híbýlum ok búi sínu, sá sem í bónda tali var; helt ok herra biskup mikit tal af honum.

Á þessum tímum var svá kært með herra Árna biskupi ok fyrrnefndum herra Ásgrími, at engir menn gátu nær í aðra skál lagt en þeir vildu, þar sem þeir stóðu einn veg at málum. Í þenna tíma var Loptr mágr Ásgríms ræðismaðr á staðnum í Skálaholti.

Sá maðr bjó í Runa, en stundum í Miðfelli, sem Bjǫrn hét ok var Þorsteinsson; hann var góðr bóndi, ok átti Þóru Hjarrandadóttur, frendkonu biskups. Þessi maðr varð missáttr við herra Ásgrím. Bjǫrn átti marga sonu: Steinmóð ok Sæmund, Eyjólf ok Þorlák. Nú þvíat hann var hlutseigr maðr, helt hann um stund máli sínu svá at hann gaf eigi upp, ok í þetta mál kom hann Lopti mági sínum með sér. Herra Ásgrímr sá þat illa, er Loptr mat annan mann eigi óframar en hann, ok því leitaði hann þeim báðum sakir at fá, ok því næst kómu þeir menn er þat fluttu, at þeir Bjǫrn ok Loptr hǫfðu talat ósœmiligar til konungdómsins en byrjaði. Honum þótti, ef þetta prófaðisk satt, náliga fallit flesk í kál sitt ok hljóp upp mjǫk við.

Þetta gerðisk á því ári er Eindriði bǫggull fór með konungs boðskap. Árni biskup gerir honum þetta í kunnleika, en Eindriði gerir sik heitan hér um, ok stefnir þeim báðum utan þegar í stað. Fara þeir nú skjótt ok sœkja herra biskup at málinu, en hann kemr því við, at þeir eiga fund at þessu allir: Árni biskup, herra Ásgrímr ok Eindriði bǫggull. Þeir Loptr ok Bjǫrn afsaka sik, ok verðr eigi sá áburðrinn, er nauðsyn stœði til undanfœrslu; því varð þat at sætt, at þeir sóru trúnaðareiða herra Magnúsi konungi ok Eireki konungi, ok svá hertoganum Hákoni. Þeir lǫgðu til þess hǫnd á bók, ok því skutu þeir til guðs, at þeir skildi honum hollir ok trúir leyniliga ok opinberliga, ok hvergi vera í móti konungs umboðsmanni, þar sem hann talaði lǫg ok réttindi. Eptir þat gaf Eindriði bóndi upp utanstefningar, ok sættusk þeir herra Ásgrímr ok Bjǫrn; vóru þeir Loptr mágarnir eptir þat beztu vinir.

Nú er í annan stað frá Loðni at segja; þegar hann hafði séð ráð fyrir skipi ok varnaði sínum, fóru þeir herra Jón lǫgmaðr þingum yfir landit með boðskap Eireks konungs ok Hákonar hertoga, ok létu sverja þeim land ok þegna, hvar sem þeir fóru, ok létu menn skjótt til þess; ok til þess at Árni biskup léti sik sannan vin konungdómsins, sór fyrrnefndr Loptr frændi hans með bœndum þenna eið.

Herra Loðinn var þenna vetr með sveina sína í Seltjarnarnesi með Hafr-Birni, ok veitti hann allstórmannliga, ok vóru þá kyrr ein tíðindi; ok er vár kom, fóru þeir Jón lǫgmaðr þann hluta lands, sem ófarinn var um haustit; ok er dró at þingi bjoggusk menn til ferðar, hverir af sínum héruðum. Árni biskup reið til þings ok með honum mart lærðra manna, en herra Loðinn ok allir handgengnir menn með honum.

Á þessu hausti ok um vetrinn hǫfðu menn séna bók þá, sem herra Jón fór með; fansk mǫnnum svá, sem margir hlutir veri í henni frekir mjǫk, um óbótamál ok aðra hluti, þá sem óhentir vóru landsbýinu. Biskupi þóttu ok margir hlutir í henni móti guðs lǫgum. Var þat þá ráðs tekit, er hon var skoðut, at lǫgtaka hana eigi alla. Rituðu þá sér hvárir þat sem eigi vildu sœma né játa; vóru í einn stað biskup ok klerkar ok vinir biskups; í ǫðrum stað handgengnir menn; í þriðja stað vóru bœndr.

Herra biskup vildi þann kapitula eigi samþykkja, at einn veri lǫgmaðr yfir landslǫgum ok guðslǫgum, hvárt sem konungr vildi lǫgmann hafa einn eða fleiri. Sá annarr, at um þá hluti, sem heyrði til villu, skildi konungr einn sektir af taka; svá ok um þá, sem sjálfir týndi sér, ok um óbótamál, at svá mǫrg vóru, nær sex tigir; svá ok um kvennagiptingar, ok at hafa dóm yfir hjúskaparmálum, þat sem biskupi einum heyrir; svá ok um sektarbréf konungs ok erkibiskups; svá ok um arftǫku konu þeirrar, sem legin verðr í fǫðurgarði, ok þeirra sem giptask á laun; svá ok [um] prófan ok dóm, hversu hverr er lǫgliga til arfs kominn, ok um testament, ok ef karlmaðr kvænisk utan frænda ráð, at hann hafi fyrir gǫrt landskyldum ok ávexti fjár síns við erfingja; um arfsǫl, at heilǫg kirkja haldi rétti sínum í því ok ǫðru; um tíundaskipti á haust ok matgjafa til fátækra manna, at þar hafi biskup ráð yfir, hverir skipta skulu, ok svá um afgjafir heilagra daga veiða, ok um konungs sakeyri þar af; svá ok um vitnisburði til landsbygðar; um þat, ef sá býðr eigi frændum land, er selja vill, at fyrir þat megi eigi þat kaup rjúfa; um ábyrgð landsdrottins ef hús falla á menn eða fénað; um þat er leiguliðar eru skildir at hafa svá hjón, at allar engjar sé á því landi unnar; um þat ef nǫkkurr þarf hey at kaupa, ok verr eigandi oddi ok eggju, ok skuli hann ógildr, hvárt sem hann fær sár eða aðrar ákomur, ok engi miskunn á mælt fyrr en hann er áðr drepinn; um þat, at fé sé allt ór afrétt rekit þegar fjórar vikur lifa sumars; um þat, at konungr mætti vali veiða á hvers manns jǫrðu sem hann vill, en þó samþykti hann at bœndr láti konung veiða á sínum jǫrðum, ok þó svá at hann leggi verð eptir, utan á kirkju eignum; um meinsæra menn ok sakeyri þar af; um afeyringa. Svá vildi ok herra biskup halda því fullkomliga, sem lǫgtekit var í lǫgréttu um allt land, at þar sem á greindi guðslǫg ok landslǫg, þá skildi jafnan guðslǫg ráða.

Í annan stað hǫfðu bœndr ritat sér rollu, at þeir vildu þau orð, sem í capitulo stóðu ok til kristins réttar heyrðu, láta standa til orskurðar konungs ok erkibiskups. Þat var ok mælt, at ǫll þau kaup heldisk, sem váttar vissi, ok handsǫlut veri prettalaus ok vélalaus, ok þeir menn keyptisk við, er kaupum sínum ætti at ráða, svá ok um gipting kvenna ok leigumanna, sem um ǫnnur kaup, ok þat hafa ok halda, sem Magnús konungr gaf þeim, ok allir menn sé frjálsir í þessu landi sínu gózi at ráða; um lǫgaura ok dilkfjáreign; um búfjárábyrgð ok skildaga, er at engu skal hafa; um ábyrgð á fúlgufé, ok hversu af hǫndum skal lúka; um vinnumenn ok leigufólk; um þjófa fœrslur ok heytǫkur; um fjárhald ómaga; um fátækra manna flutning.

Bœndr hǫfðu ok þat ritat í rollu, at ǫll falslaus kaup skildi fǫst vera, þau sem einkis manns rétti veri hrundit í; um heygjafir ferðamanna, ok at hverr vill ráða heyjum sínum ok annarri eign; um þat, at eigi sé sjálfr í veði, ef útlagi verðr lauss; um lán, ef sjálfr týnisk með; um manneldi, at hreppstjórnarmenn semi; um dilka, at þeir hafi, sem jǫrð eiga undir; um vinnumenn ok leigu skerði, ef lengr er óvirkr en viku; um helgi túns ok akra ok engja; um lǫgaura, ok um þat, ef nǫkkut finsk þat í bók, er menn þykkjask eigi mega við búa, þá vilja þeir þat með skynsemd mega framvegis ór biðja.

Nú sem þetta var aktat, gengu menn til lǫgréttu, ok lét hverr upp þat sem ritat hafði. Herra Loðinn varð við þetta mjǫk heitr, at búkarlar gerðu sik svá digra, at þeir hugðu at skipa lǫgum í landi, þeim sem konungr einn saman átti at ráða. Þar næst krafði hann almenning, at játa allri bók greinarlaust; hverir svǫruðu fyrir sik, at þeir mundu eigi gera, at tapa svá frelsi landsins. Loðinn svarar at móti, at þeir áttu fyrst at já bókinni, ok biðja síðan miskunnar um þá hluti, sem nauðsyn þœtti til standa, konunginn ok hans ráð. Eptir þat lætr hann lesa konungs bréf þat, er honum bauð þat at láta lǫgleiða bókina, ok kvað hann reiði mundu sæta þá sem ǫðruvís gerði.

Biskup segir, at hann hafi þat bréf Jóns erkibiskups, er bannaði at lǫgleiða marga hluti þá sem í bókinni stóðu. Eptir þat lét hann lesa biskupa bréfit, þat sem gǫrt hafði verit á næsta þingi í Bjǫrgvin, þar sem í stóð bǫnn þau, er menn feldi á sik af sjálfu verkinu; svá var lesit í hverjum atburðum sem til fell hit minna bann ok forboð. Ok er þat var úti, rómaði múgrinn, ok taldi at ómátuligt veri at vera undir hvárutveggja, sex tigu óbótamála, er í bókinni stóðu, ok þrjá tigu ok fimm banna, er í bréfinu stóðu.

Ok er hljóð feksk, mælti Árni biskup: "nú hafi þér heyrt bréf herra Jóns erkibiskups, andligs fǫður yðar, ok hans undirbiskupa, ok megit skilja, hversu mikit ágreinir bókina, þá sem vér erum beðnir at lǫgleiða, ok hans boð; því vil ek ljósan gera mik, at ek mun engum hlutum játa, sem í mót standa hans vilja, ok svá þeir sem mínum ráðum vilja fylgja: Er þat fyrst um valveiðar ok lǫgmanns capitulum, ok um sættargerðir þeirra Magnúss konungs ok erkibiskups, þvíat þar stendr í, at biskup skal lǫg segja, en eigi leikmenn, yfir ǫllum sǫkum þeim sem heyra til heilagri kirkju, prófa þær ok dœma, ok svá þat, at virðuligr herra Magnús konungr gaf kirkjunni undan sér ok sínum ǫrfum ok ǫllum eptirkomendum, ef hann eða hans fyrirfarendr, formenn Noregs ríkis, hefði haft eða sýndisk hafa, sakir hefðar landslaga, nǫkkut vald eða hald slíkra hluta. Hann veitti ok kirkjunni þat privilegium, at konungar skildi eigi mega breyta eða snúa fornum lǫgum fóstrlandsins, eða eign kirkjunnar, í fjárpynd, eða leikmenn eða lærdóminn til þvinganar ok ófrelsis; svá ok at forn frelsi kirkjunnar skildi haldask um fálkaveiðar; "svá viljum vér ok með engu móti þola, at heilǫg kirkja tapi því frelsi, at þar greinir guðslǫg ok landslǫg ráði jafnan guðslǫg, eptir því sem fyrir lǫngu var lǫgtekit hér í lǫgréttu yfir allt várt land með góðu samþykki allra landsmanna". Ok er hann hafði þat talat, rómaði múgrinn stórum vel, þat er hann vildi, at kirkjan eða alþýðan týndi eigi sínu frelsi.

Ok er hljóð gafsk, mælti herra Loðinn, ok sá um sik nǫkkut styggliga, ok leitaði ráðs, at leiða almúgann frá biskupi í huganum, þvíat hann skildi margmennit honum vilja fylgja ok sinna, ok mælti svá: "bréf þetta, sem þér, herra biskup, létuð lesa, hefir marga hluti í sér, sem vér megum várt mark á kenna, en þó hugða ek, at eigi mundi þeir, sem þat gerðu, þessu mega fyrir alla skipa eða ráða. En þar sem þér tǫluðut um okr, trúi ek sannliga at þat sé illt, ok þeir sem okrkarlar eru sé bannsettir; en hvat má hærra okr vera, en tíundargerð sú hin rangliga, sem hér er á landinu; þér biskuparnir heimtið tíund af sylgjum ok silfrbeltum, koppum ok kerǫldum ok ǫðru dauðu fé, ok undra ek mik, hví landsbýit þolir yðr slíkar óhœfur, ok gerit eigi norrœna tíund at eins, þá sem gengr um allan heiminn ok einsaman er rétt ok lǫgtekin".

Ok er Loðinn hafði þetta mælt, stóð upp fyrst herra Rafn Oddsson, því at hann sá, at Loðinn mundi auka sér fylgi með þessum málsendum: "herra" segir hann, "góð er tíundargerð sú, [er] vér hǫfum, ok ǫnnur mun hvárumtveggjum, klerkum ok leikmǫnnum, óhentari".

Árni biskup mælti þá: "af orðum Innocentii páfa vitum vér, at sú tíundargerð er eigi okr ok vinnr engum manni sálutjón".

Loðinn mælti þá enn: "þér tǫluðut, herra biskup, at þér mundut fylgja bréfi Jóns erkibiskups ok sættarbréfi þeirra Magnúss konungs ok nýjum kristinrétti, ok at guðslǫg skildi ganga yfir landslǫg, en því mun hvárigu af mér játat, ok hvergi kom ek þar lands né lagar, at svá sé nǫkkurs konungs réttindi undir fótum troðin svá sem hér, ok þó mest af biskupum".

Margir hlutir vóru á því þingi talaðir, ok kómu fáir saman með mǫnnum, en þó kom þar um síðir, at lǫgbók var ǫll lǫgtekin, utan þau capitula, sem handgengnir menn vildu stœði til konungs orskurðar ok erkibiskups; hafði ǫll alþýða þá lófatak um þat, utan níu menn, þeir sem biskupi fylgdu, ok eigi gengu til handa þá er almúginn vægði fyrir valdi konungsins; var fyrstr af þeim Arngrímr Teitsson, annarr Snorri ór Ásum, þriði Ormr frá Reyni, fjórði Ásleifr Klængsson, fimti Eilífr son Ǫzorar frá Horni, sétti Sigfús stobbi, sjaundi Magnús Pétrsson, átti Loptr Helgason...

Kallaði herra Loðinn alla þá landráðamenn, en Lopt því framarr, at hann sagði hann svarit hafa tvá eiða ósæra, ok bannaði honum at fara með biskupi af þingi, ok kvað hann vera skildu í valdi þeirra. Ok er biskup vissi þat, bað hann Lopt með sér fara, ok svá gerði hann.

Þenna tíma óð herra Ásgrímr mjǫk uppi, var þá áðr orðinn feldr á félagskap þeirra biskups, þvíat Ásgrímr hafði [tekit] Geirlaugu dóttur Jóns á Stokkseyri ok barnat, ok er þat varð víst, tók biskup hana af honum, ok lét vera heima í Skálaholti. Ásgrímr gerði sik reiðan um þat; hann hafði ok þetta vár riðit heim í Skálaholt, sem Loðinn kom áðr út um haustit, ok beðit Lopt mág sinn vera í bragði með sér, at biðja bœndr at styrkja sik til bús, þvíat manninum varð kostalt fyrir þrennar sakir, ǫrleik ok fjǫlskildi ok geymsluleysi.

En þviat Loptr vissi, at biskupi þótti hann hafa kastat sér um til mótstǫðumanna kirkjunnar ok frá honum, synjaði hann Ásgrími liðsinnis þessa. Hann fór þá, ok bað fjár, ok fekk af ǫllum bœndum nǫkkut, utan þeim sem næstir vóru staðnum, ok kendi hann undirsetu Lopts; fyrir því var hann á þingi erfiðr ok tillagasúrr um mál hans, ok lét þau orð frá sér fljúga, er honum var mótdráttr í, meðan í þessu stóð. Ásgrímr þoldi allar meingerðir biskups ok Lopts heldr illa, þvíat hann var af þeim velgerningum vanr, ok skildi hve mikils hann misti; en í annan stað lágu ok biskupi verr Ásgríms meingerðir en annarra manna, þvíat hann þóttisk af honum [hins] bezta verðr, ok harmaði meirr sakir fornrar elsku hans misræði.