Bókastaðir

Nú af því at [herra] Árni biskup hefir kunnigt gǫrt herra Jóni erkibiskupi hvar komit var staðamálum á Íslandi, ok þá vóru til Noregs komnir formenn þeirra: ok beiddisk hann ráðs ok fulltings um þessi mál. Byrjaði erkibiskup ferð sína um sumarit til Bjǫrgvinar, var þar fyrir Magnús konungr ok Árni biskup ok fjǫldi annarra gǫfugra manna. Var þá settr stefnudagr tertio kal. Julii, at Oddastaðar mál skildi ransakask ok dœmask af Jóni erkibiskupi.

Magnús konungr var beðinn at sitja hjá dómi þeim, en hann bauð at fá mann til páfa þann er vel kynni at flytja þetta mál fyrir honum, en biskup héldi honum kost; hann neitaði því. Konungrinn fekk þá Auðunn, er hestakorn er kallaðr, hinn vitrasta mann til landslaga, ok annan herra Þóri, son Hákonar, er var erkibiskup fyrir Jón erkibiskup, þann er vel kunni kirkjunnar lǫg, at heyra af sinni hendi, at Sighvatr veri eigi ofsóktr. En sú var sǫk til þess, hví um Oddastað var kært, at hann var frægstr af stǫðum, en mǫrg mál þóttu fullkomin hin minni, þau er eina leið vissi við, ef ór veri skorit um it meira.

Á tilsettum degi, þá er virðuligr herra Jón erkibiskup hafði til sín kallat þá menn, sem honum líkaði við þetta mál at hafa, var fyrstr af þeim herra Árni biskup af Skálaholti, er hann skipaði at vera sóknarmann á Sighvat Hálfdanarson ok á annan mann Einar Vatnsfirðing. Sighvatr helt Oddakirkju, ok átti at svara fyrir brœðr sína Lopt ok Sturlu. Einarr helt Vatnsfjarðarkirkju ok átti fyrir hana svǫrum at halda.

Árni biskup bar fram sínar kærur með þessum hætti: "Minn virðuligr herra Jón erkibiskup! Ek Árni biskup kæri fyrir guði ok yðr upp á Sighvat Hálfdanarson, at hann heldr ok kallar sér kirkju hins heilaga Nicolai í Odda til forræðis ok allra aftekna, ok brœðrum sínum. Nú fyrir því, at Sighvatr á hér svǫrum at halda fyrir báða brœðr sína um þetta mál, þá beiðumsk ek, at þér dœmit heilagri kirkju ǫll þau réttindi, sem hon á at hafa, en mér ok mínum eptirkomǫndum réttum allt vald ok forsjó kirkjunnar, slíkt sem Skálaholts biskupi heyrir eptir guðs lǫgum."

— Sighvatr hafði þessi svǫr fyrir sér á móti: "Ek Sighvatr," segir hann, "ætli at þat skilorð mætti standa, sem Sæmundr Sigfússon gerði fyrir Oddastað, at hann skildi sér forræði ok varðveizlu hans, ok sínum ǫrfum æfinliga."

En þá er þetta var fram borit, sór prestr Árna biskups fyrir hann upp á sál hans, at biskup skal satt fram bera eptir sinni samvizku, ok eigi leyna sannindum þeim sem hann er spurðr at [í] þessu máli. Slíkt hit sama sór Sighvatr upp á sína sál. Herra Árni biskup kærði ok með þvílíku móti á Einar Vatnsfirðing um Vatnsfjarðarkirkju, ok [með] sama hætti sór hann, sem Sighvatr hafði áðr svarit um Odda mál.

Síðan var Sighvatr spurðr, hvárt Oddastaðr veri kirkju eign kallaðr. Hann kvaðsk ekki mundu því á móti mæla, ok svá þó, at Oddaverjar skildi varðveita. Sighvatr segir fyrir erkibiskupi, at Steinvǫr, móðir hans, keypti Oddastað at Birni Sæmundarsyni ok Sæmundi Haraldssyni, ok síðan tóku þeir Sighvatr ok brœðr hans í erfð eptir hana. Sighvatr játaði ok, at hann á hér svǫrum at halda fyrir brœðr sína, ok því hefði þeir samþykt.

Með sama hætti beiddisk Árni biskup af Jóni erkibiskupi, at hann dœmdi honum slíkt vald, sem til Skálaholts biskups heyrði yfir kirkju í Vatnsfirði undan Einari Þorvaldssyni, en Einarr segir, at Þórðr fǫðurfǫðurfaðir hans, lét gera kirkju í Vatnsfirði, ok lét vígja með þeim máldaga, at hann ok hans réttir erfingjar, hverr eptir annan, skildi eiga forræði fyrir ok varðveizlu.

Árni biskup svaraði svá, at af því kallaði hann á um þessar kirkjur, at honum sýnisk, at þeir megi þær eigi halda né eiga með réttindum, ok at erkibiskup bauð honum svá í skyldu ok hlýðni við guð ok sik, at hann rétti slíka hluti með valdi síns biskupsligs embættis, með ǫðrum þeim hlutum, er umbóta þurfa á Íslandi í Skálaholts biskupsdœmi, ok hann segisk ok svá hafa skilit jura, at þau segja biskup eiga vald yfir kirkjunum ok ǫllum þeirra eignum, en leikmenn eða ólærðir menn megu þær með engu móti at erfðum eignask, ok eigi megu þar skildagar fyrir ganga; eigi megu ok kirkjurnar kaupask né seljask utan mikils sáluháska, ok því fær engi sá réttiliga haldit þær né haft, er svá kemsk at.

Jón erkibiskup tók þá til máls: "Af slíkum skynsemdum at skilja, sem nú hefir Árni biskup hér framflutt, beiðir hann oss, at vér dœmim af Sighvati ok brœðrum hans, svá ok af Einari Þorvaldssyni, forræði ok alla aftekju allra eigna þeirra kirkna, sem fyrr vóru nefndar, at ónýttum þeim vǫrnum, svá at aldri síðan eigi þeir ok þeirra erfingjar nǫkkurt tilkall kirknanna. Nú af því at heilagrar kirkju lǫg vátta, at ljótligr kaupmáli, eða af réttindum ómátuligr, má ekki band fullkomna með réttu, ok þat sem í fyrstu er engis vert, þá má þat eigi síðan fyrir nǫkkut standa, þó at stundir líði, ok forræði þessa staða mátti engi biskup undan sínum eptirkomǫndum [gefa]; ok af því at þetta mál er til várs dóms komit: þá gerum vér þenna orskurð í nafni fǫður ok sonar ok heilags anda, at vald ok skipan, forræði ok varðveizla Oddastaðar ok Ólafskirkju í Vatnsfirði, með ǫllu því sem þar liggr til, hvárt sem þat er tekit eða ótekit, neytt eða óneytt, nema þat eitt, sem til kirkju þarfinda hefir haft verit, dœmum vér undir Árna biskup í Skálaholti ok hans lǫgliga eptirkomendr, honum ok þeim eilífliga fyrir at ráða, ok fyrirbjóðum Sighvati ok brœðrum hans, ok svá þeirra ǫrfum, Einari ok hans ǫrfum, nǫkkut ákall um þetta. Var þetta gǫrt í Bjǫrgvin, þá er liðit var frá burð drottins várs þúsund ok tvau hundruð ok sjau tigir ok þrjú ár, á Jakobs vǫku aptan.

Síðan er virðuligr herra Jón erkibiskup hafði lokit á dómsorði um vald ok varðveizlu Oddastaðar, þá bar Sighvatr þegar fram þessa kærslu fyrir erkibiskupi, ok sagði [at] Sæmundr Jónsson hefði fengit sex tigu hundraða vǫru Páli biskupi þá er hann fór til vígslu, með þeim hætti, at Sæmundr skildi taka biskupstíundir af svá mǫrgum bœjum ákveðnum í nánd Oddastað á hverjum tólf mánuðum; skildi þetta vera leigur af þessi vǫru, sem herra biskup hafði við tekit, þar til er sex tigir hundraða veri greidd í ǫðru lagi af Skálaholtsstað Sæmundi eða hans ǫrfum; kallar Sighvatr þat til marks, at Sæmundr ok hans arfar hǫfðu æ tekit á hverju ári svá miklar biskupstíundir af sǫmum bœjum sem fyrr var sagt, þar til er Árni biskup tók þær af Oddaverjum.

Árni biskup svarar, at hann kunni eigi í móti at mæla, at þetta hafði svá farit, sem Sighvatr flutti, en sagðisk eigi vita, hvárt ættmenn Sæmundar hǫfðu fyrir þessa, eða aðra grein einhverja, haft ok sér kallat biskupstíundir þessar. Þorvarðr Þórarinsson leitaði þá at sanna sǫgu þessa með Sighvati mági sínum. Herra erkibiskup spurði þá Sighvat, hversu mǫrg ár Sæmundr ok hans arfar hǫfðu tekit biskupstíundir þessar; en þótt Sighvatr vissi þat eigi, fansk skjótt, at síðan Páll biskup fór til vígslu vóru liðnir nær átta tigir vetra.

Nú með því, at hvárirtveggju hǫfðu flutt slíkt sem vildu, ok Sighvatr beiðir dóms af herra Jóni erkibiskupi um þetta mál, þá sagði erkibiskup þat vera sinn dóm, at með því Sæmundr ok hans arfar hǫfðu tekit sex hundruð vǫru á hverju ári af biskupstíundum, þá hǫfðu þeir skuld sína á tíu árum, en þat er þeir hǫfðu meira tekit þar af, þat eigu þeir allt aptr at gjalda stólnum í Skálaholti, en þat verða vel þrjú hundruð hundraða vǫru.

Nú at svá luktu máli þessu ok teknu ráði af herra Jóni erkibiskupi, þá segir svá Árni biskup, at hann gaf alla þessa skuld, fyrir sína hǫnd ok staðarins í Skálaholti, ǫllum þeim mǫnnum, sem þessu máli áttu at svara, nema nǫkkurir af þeim gerðisk óverðugir þessarar uppgjafar í mótgangi eða óhlýðni við sinn biskup ok heilaga kirkju. Eptir þenna atburð lǫgðu allir mótstǫðumenn kirkjunnar niðr þat sem þeir þóttusk eiga á at halda, ok létu af sér, at kalla, kirkjur, hvárt sem þeir hǫfðu áðr þær með verði keypt eða í erfð tekit.

Þessir menn ǫnduðusk íslenzkir þenna vetr: Þorsteinn Halldórsson, Brandr Andrésson, Ketill Loptsson; en á Íslandi: Vilhjálmr prestr Sæmundarson ok Ketill prestr Þorláksson.

— Þetta sumar fór Árni biskup til Íslands með mikilli blíðu við konung ok erkibiskup, ok þetta sumar kómu til Íslands þeir Rafn Oddsson [ok] Þorvarðr Þórarinsson, ok með flutningi biskups ok þeirra fyrrnefndra valdsmanna var þetta haust játat norrœnum erfðabálki. At Marteinsmessu kom biskup heim til stóls síns, varð fólkit honum stórliga fegit; tók hann þá enn á nýja leik at styrkja guðs kristni í mǫrgum heilsusamligum kenningum.

Litlu eptir messudaginn hóf biskup heimanfǫr sína til Borgarfjarðar ok tók veizlu í Reykjaholti, þar bjó þá Egill Sǫlmundarson; hann hafði fyrir búi sínu Þórunni, dóttur Garða-Einars, ok fengit til eiginkonu at frænda ráði; en því at Egill var subdjákn at vígslu, ok hann hafði þessa konu fengit í ólofi Sigvarðar biskups, mislíkaði Árna biskupi þeirra samband, ok taldi mjǫk á þau bæði, ok neyddi drjúgum til skilnaðar með hótun stórmæla ok banns. Nú þvíat sakir forns landssiðar, ætternis ok ástar, ok þess er þau vóru bǫrnum bundin, at þau áttu sonu, Snorra ok Jón, er kallaðr var eptir Jóni murta Snorrasyni, ok dœtr þrjár, Ingibjǫrg ok Hallbera, er Kolbeinn jarl átti, ok Guðný, er gipt var Finnbirni, syni Sigurðar í Hvammi í Vatnsdal: gekk Egill tregt at borði um þetta mál, en þvíat Árni biskup þrøngði fast, bæði með valdi ok skynsemdum, tók Egill þann kost, at sverja eptir boði Árna biskups þessa Þórunni sér af hendi með þeim eiðstaf, sem í kirkjulǫgum er skipaðr; var Þórunn gipt ǫðrum manni, er Sigmundr hét, ok var son Ǫgmundar, sonar Digr-Helga, er bjó í Kirkjubœ. Tók þá biskup í sætt þau bæði, ok skriptaði eptir því sem honum líkaði.

Átt hafði Egill fyrri við þeirri konu er Guðný hét, er stjarna var kǫllut, Valgerði, Steinunni, ok Þórarinn prest, er kallaðr var kaggi. Nǫkkuru síðarr fylgdi Egill Þórunni Valgarðsdóttur, ok vóru þeirra bǫrn: Þórðr lǫgmaðr, Andrés, Helgi, Gyða ok Álfheiðr.

Eptir lyktat mál þeirra biskups ok Egils, sneri hann ferð sinni ofan til Bœjar ok reið með honum mart fólk. Á þeim degi varð sá atburðr, at sá maðr er Marteinn hét, ok var Másson, ok ráðamaðr var lengi at Helgafelli með herra Ólafi ábóta Hjǫrleifssyni, reið á aðra hǫnd Árna biskupi ok stórliga nær honum. En er þeir vóru komnir fram um bœinn í Kálfanesi, hjó váveifliga með mikilli øxi til þessa Marteins sá maðr er Guðlaugr hét, ok var Tannason; kom hǫggit á handlegginn nær ǫxlinni, ok varð mikill áverkinn, svá at blóð þat, sem af undinni sprændi, hljóp stórliga mjǫk á klæði biskups.

En sú var sǫk milli Guðlaugs ok Marteins, at hann hafði í vápnaskipti vegit í Dǫlum Tanna, fǫður Guðlaugs, en í hefnd hans var þegar veginn Páll, bróðir Marteins, eigi fyrir aðra sǫk, en hann skaut undir bróður sinn skjótara hesti en þeim sem áðr reið hann, ok kom honum svá undan bana, en flýði eigi sjálfr, sem hann ætti ekki um at vera. Málin vóru í dóm lagin, ok fellusk vígin í faðma; en þvíat þessi Guðlaugr var þá barn at aldri ok ekki at sættum spurðr, þóttisk hann missa fǫðurbóta við Martein.

Biskup varð af tveimr sǫkum stórliga reiðr þessum Guðlaugi: var sú hin fyrri, at hann þóttisk at fjǫlhǫggi hafðr náliga, ok mikil ván á, at á hann mundi komit hafa hǫggit, ef af Marteini hefði stokkit, þar sem drjúgum lágu saman axlir þeirra, en sú ǫnnur, at honum þótti fyrir sína návist hafa tekit verit frekt til óhappsins, þvíat Marteinn hafði eigi varazk umsátr.

Hann kallaði ok Martein sýknan, þar sem áðr var dœmt málit ok veittar trygðir. En Guðlaugr mat lítils þykkju biskups um þetta, þvíat hann hafði á sér stórar skriptir um stund ok stórmæli Árna biskups, þar til er hann gekk til sættar við hann, bæði fyrir þann ósóma, er biskupi þótti til sín gǫrr, ok þann áverka, er Marteinn fekk af honum. Vóru mál þeirra dœmd á alþingi, en þó stóð Guðlaugr undir skriptum hǫrðum um stundarsakir; hafði hann ok tveim sinnum ǫðrum leitat mein at gera Marteini, en um síðir líknaði biskup Guðlaugi fyrir bœn herra Þórðar á Mǫðruvǫllum, ok tók af honum sína óblíðu. Marteini varð langt mein at sárinu ok varð þó alheill um síðir.

Biskup fór þaðan út í Melasveit, ok skipaði þeim hlutum, sem honum þótti nauðsynjar til standa; eptir þat sneri hann til Nesjanna, ok svá heim á leið. Þaðan sneri Árni biskup suðr um heiði ok var heima í Skálaholti þann vetr, ok var sá hinn fimti hans biskupsdóms.

Um várit reið Árni biskup austr um ár, ok setti þann prest í Odda, er Grímr hét, ok var son Hólmsteins bróður Þorgeirs í Holti, ok Jóns, er átti Herdísi, dóttur Jóns Ǫrnólfssonar. Móðir Gríms var Guðrún, dóttir Orms breiðbælings Jónssonar; hafði þann stað áðr haldit Sighvatr Hálfdanarson með brœðrum sínum, sem fyrr var getit. En þótt hann veri í fyrstu hinn gildasti af mótstǫðumǫnnum biskups, tóksk brátt með þeim hinn mesti blíðskapr sá er lengi helzk. Fór Sighvatr nú búnaði sínum í Skipaholt, þar sem Árni Jónsson bjó, mágr hans, ok á þessum vetri setti biskup fullkomliga kristinsdómsbálk saman með ráði Jóns erkibiskups, er hann lét síðan fram halda eptir því sem sagt mun verða; má sá hverr, er forvitnar, lesa svá sem í honum stendr orð eptir orð.

Um várit eptir þenna vetr fór af Noregi ad curiam virðuligr herra Jón erkibiskup ok Askatín Bjǫrgvinar biskup, Andrés biskup af Oslo, ok sóttu þat generale concilium, sem um várit var haldit í Leone tertio kal. Maji mánaðar, ok kómu aptr á sama ári með þeim boðskap páfans Gregori ok skipan þessa þings, at allir klerkar skildi um sex næstu ár leggja tíundir af ǫllum rentum sínum; en þat sama statutum kom hingat um sumarit eptir með bréfum Jóns erkibiskups, sem váttaði með hverjum hætti várir biskupar skildu þessu efni fram halda á váru landi við klerka ok almúgann, ok Jǫrundr biskup fór með sem enn mun sagt verða.

Á þessu sama ári urðu þau tíðindi á fyrrgreindu þingi in Leonti: Græci hurfu aptr til almenneligrar kristni af þeirri þrætu sem þeir hǫfðu haldit um stundar sakir, með ráðum ok rǫksemdum Gregori páfa. Þá sendi ok Philippus Frakkakonungr Magnúsi konungi part af krónu várs herra Jesu Christi. Þá var ok Eðvarðr Englakonungr krossaðr til Jórsalaferðar ok margir aðrir dýrðligir hǫfðingjar. Þá andaðisk Jakob erkibiskup í Danmǫrk. Magnús konungr lét efna til kirkjugerðar í grasgarði sínum í Bjǫrgvin. Valdimarr Svíakonungr flýði í Noreg fyrir brœðrum sínum, hertoga Magnúsi ok junkherra Eireki; ok þá er hann kom aptr í Svíaríki varð hann fanginn ok gaf upp krúnuna, ok komsk eptir þat á flótta á Konungahellu. Þá varð í Þrándheimi svá stórt hagl, at hinir stœrstu haglsteinar stóðu fimmtán aura. Þá brann bœr í Túnsbergi.

Þetta sumar reið virðuligr herra Árni biskup til alþingis, ok með hans fulltingi var lǫgtekinn hinn nýi kristinsdómsbálkr, utan fá capitula, þau sem menn vildu eigi samþykkja, fyrrum en herra Magnús konungr ok Jón erkibiskup gerði þat statt, hversu þau skildi standa, svá sem þeir vóru beðnir af almúganum.

Á þessu sumri kom út Jǫrundr Hólabiskup ok svá statutum concilii generalis, þat sem fyrr var af sagt; en þegar Árni biskup sá bréf páfans ok Jóns erkibiskups, fór hann um allt landit ok þingaði til þessa máls, ok predikaði fyrir fólki, ok eggjaði menn at láta krossask til Jórsalaferðar, birtandi fyrir mǫnnum þær aflausnir, sem herra páfinn hafði gefit þeim, sem með sínum líkama ok af sínum kosti fœri til Jórsala, ok berðisk, ef þarfir gerðisk, til frelsis því helga landi, sem sjálfr guðs son tignaði með sínum dreyra, at þeir skildi fá fullkomna aflausn ok líkn allra þeirra synda, sem þeir hefði játat með viðkomning hjartans, með aukning verðleiks ok ávexti eilífs verkaups í himinríki, svá ok at páfinn tók alla krossaða menn undir sitt vald, ok vernd Pétrs postula ok sjálfs síns, ok ǫll þeirra skuldahjón ok allar þeirra eignir, skipandi biskupana um alla kristni verndarmenn þessum mǫnnum til allra réttra mála, þeirra sem þeir ætti við aðra menn at skipta, hvern í sínum biskupsdómi, ok þat með, at krossaðir menn skildu eignask ǫll þau einkamál ok allar þær réttarbœtr, sem standa í almenniligu afgiptarbréfi þeirra manna, sem krossins heit fylla.

Skipuðusk ok margir menn vel við hans kenning, ok tóku nýnefndan kross á sín klæði; sumir lǫgðu penga fram; gaf ok herra Árni biskup sitt bréf með innsigli til sanns vitnisburðar ǫllum þeim, sem [hann] lagði krossinn á, eptir tilskipan herra páfans.

En um tíundargerð af kirkna fjám skipaði hann svá til, at þar sem menn tœki einnar persónu verð á tólf mánuðum betr en til sex marka brendra, skildi greiðask af hinn tíundi hlutr til frelsis helgu Jórsalalandi um sex ár, at engum kostnaði aftǫldum. Hann skipaði ok, at hverr prestr, sá sem messusǫng hefði, skildi til þessarrar ferðar leggja eyri vaðmáls á hverjum þessarra sex ára, er tíundin stóð yfir. Hann þá ok þat af bóndum, at hverr sá sem þingfararkaupi gegndi gæfi hinum helga krossi alin vaðmáls á hverjum vetri af þessum sex; skildi saman teljask sex bœndr í hverjum stað, svá at fyrsta ár lyki einn af þeim fyrir alla þá, en annarr annat ár, hinn þriði hit þriðja, til þess er liðin veri sex ár.

Hann lét ok presta syngja dag í viku, með tilskipuðu officio af páfanum, messu fyrir þessum ófriði, ok bað kalla þar fólk til álǫgulaust, at offra, hverjum eptir því sem guð kendi honum; varð þetta offr allt saman stórliga mikit. Hann skipaði ok hina skilríkustu menn hvervetna, at taka þetta fé saman, svá at þat kom allt vel til skila eptir hans skipan. Hann valdi ok hinar vísustu persónur af prestum sínum, at predika kross, með sínu bréfi, ok at eggja fólk á nýgreindar miskunnargjafir almáttigs guðs drottins várs.